Geografik atlas nima

Abraham Orteliyning «Yer kurrasi manzarasi» (Theatrum Orbis Terrarum) atlasidagi dunyo xaritasi, Antverpen, 1570
Titan Atlas, hozirgi xaritalar to‘plamlari uning nomi bilan ataladi

Geografik atlas — tizimli ravishda jamlangan geografik xaritalarto‘plami bo‘lib, yagona dastur asosida yaxlit asar sifatida yaratiladi. Atlas — turli geografik xaritalarning shunchaki yig‘indisi yoki ularning kitob yoxud albom ko‘rinishidagi mexanik birlashmasi emas; u o‘zaro uzviy bog‘langan va bir-birini to‘ldiradigan xaritalar tizimini o‘z ichiga oladi. Bu tizim atlasning vazifasi va undan foydalanish xususiyatlariga qarab shakllantiriladi.

Geografik atlaslar odatda sayyora Yer uchun tuziladi. Shuningdek, Quyosh tizimidagi boshqa sayyoralar va ularning tabiiy yo‘ldoshlari.

Tavsif

Odatda atlas kitob shaklida bo‘ladi, biroq ayrim zamonaviy atlaslar elektron ko‘rinishda ham taqdim etiladi. Yer sayyorasi yoki uning mintaqalari haqidagi ma’lumotlarni yaxshiroq tasavvur qilish uchun atlasga ko‘pincha relyefni aks ettiruvchi tabiiy xaritadan tashqari siyosiy, iqlim, diniy (dinlarning dunyoning turli hududlarida tarqalishi), vaqt mintaqalari xaritalari hamda turli ijtimoiy xaritalar (aholi zichligi, o‘rtacha daromad darajasi, tug‘ilish darajasi, o‘lim darajasi), iqlim va iqtisodiy (sanoatning turli tarmoqlari rivojlanishini aks ettiruvchi) xaritalar ham kiritiladi.

Ko‘pincha atlas xaritalari bitta muqovada jamlanadi, ammo bu atlasning ajralmas belgisi hisoblanmaydi. Alohida xaritalardan foydalanishni qulaylashtirish maqsadida ayrim atlaslar ajratiladigan varaqlar shaklida chiqariladi — ularning varaqlari qaytarma qopqoqli umumiy jild yoki maxsus qutiga joylashtiriladi. Ba’zan atlas xaritalari bosqichma-bosqich, alohida nashrlar tarzida chop etiladi.

Tasniflash

Hududiy qamrovi, mavzusi, maqsadi va hajmiga ko‘ra atlaslarning turli ko‘rinishlari mavjud. Ularning tasnifi, asosan, geografik xaritalar tasnifiga muvofiq tuziladi.

Hududiga ko‘ra, ya’ni atlas xaritalarida aks ettirilgan hududga qarab, quyidagilar ajratiladi:

  1. butun Yer sharini qamrab oluvchi dunyo atlaslari (yoki umumjahon atlaslari), masalan, Katta sovet dunyo atlasi);
  2. alohida qit’alar yoki ularning yirik qismlari atlaslari (masalan, Antarktida atlasi);
  3. alohida davlatlar atlaslari (Ukraina, Rossiya, AQSH, Fransiya);
  4. mintaqaviy atlaslar — davlatlarning ayrim qismlari, alohida viloyatlar, provinsiyalar va tumanlar atlaslari (masalan, Qrim atlasi, Leningrad viloyati atlasi);
  5. shaharlar atlaslari (masalan, Kiyev atlasi, Moskva atlasi).

Shunga o‘xshash bo‘linish suv hududlari — okeanlar va ularning yirik qismlari, dengizlar, bo‘g‘ozlar, yirik ko‘llar va boshqalar atlaslariga ham tatbiq etiladi.

Mavzusiga ko‘ra quyidagi atlaslar ajratiladi:

  1. umumgeografik atlaslar — asosan umumgeografik xaritalardan iborat bo‘ladi (masalan, sovet Dunyo atlasi, 1967); bunday atlaslar ko‘pincha oz sonli mavzuli xaritalar bilan to‘ldiriladi, ammo bu umuman atlas turini o‘zgartirmaydi; kichik davlatlar uchun esa ular topografik atlas xususiyatini oladi;
  2. tabiiy-geografik atlaslar — tabiiy hodisalarni aks ettiradi; bir xil turdagi xaritalarni o‘z ichiga oluvchi tor tarmoqli atlaslar (masalan, SSSR dorivor o‘simliklarining tarqalish hududlari va resurslari atlasi (1976), AQSHning ayrim okruglari tuproq atlaslari);
  3. kompleks tarmoq atlaslari — muayyan tabiiy hodisaga oid turlicha, ammo bir-birini to‘ldiruvchi xaritalarni o‘z ichiga oladi (masalan, SSSR iqlim atlasi, 1-jild, 1960; 2-jild, 1963; alohida meteorologik elementlar xaritalari bilan);
  4. kompleks atlaslar — o‘zaro bog‘liq bir qator tabiiy hodisalarni ko‘rsatadi (masalan, sovet Dengiz atlasi, 2-jild, unda Jahon okeanining iqlimi va okeanografiyasi tavsiflangan) yoki tabiatga har tomonlama tavsif beradi (masalan, sovet Dunyoning tabiiy-geografik atlasi, 1964);
  5. ijtimoiy-iqtisodiy atlaslar — tabiiy-geografik atlaslardagiga o‘xshash turlarga bo‘linadi (masalan, tor tarmoqli — SSSR avtomobil yo‘llari atlasi, kompleks tarmoq atlasi — SSSR qishloq xo‘jaligi atlasi, kompleks atlas — SSSR xo‘jaligi va madaniyati rivojlanishi atlasi);
  6. umumiy kompleks atlaslar — tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografiyaga oid xaritalarni birlashtiradi hamda xaritalashtirilayotgan hududga har tomonlama tavsif beradi (masalan, milliy atlaslar — turli mamlakatlarda, jumladan: Ukraina (2008), Rossiya (2004—2008), Belarus).

«Mavzuli atlaslar» atamasi tez-tez qo‘llanadi; u tabiiy va ijtimoiy-iqtisodiy yo‘nalishdagi tarmoq atlaslarini anglatadi. Hududiy va mavzuli tasniflarning ikki bosqichda uyg‘unlashtirilishi atlaslarni mazmuniga ko‘ra guruhlash imkonini beradi.

Atlaslar, shuningdek, vazifasiga ko‘ra muayyan foydalanuvchilar doirasi uchun tasniflanadi — o‘quv, o‘lkashunoslik, sayyohlik, yo‘l, targ‘ibot va boshqa atlaslar. Bu tasnifning yana bir jihati atlaslarni xaritalashtirilayotgan hodisalar haqida imkon qadar to‘liq tavsif beruvchi ilmiy-ma’lumotnoma atlaslari hamda keng kitobxonlar ommasiga mo‘ljallangan ommabop atlaslarga ajratishdir. Nihoyat, atlaslar formatiga ko‘ra katta yoki stol usti, o‘rtacha, kichik va kichiklari orasida cho‘ntak atlaslariga ham bo‘linadi.

Tarix

Geografik xaritalarning dastlabki to‘plamlari nomida «atlas» so‘zi bo‘lmagan. Bu atama birinchi marta Yevropaning turli qismlari xaritalaridan iborat Gerard Merkator to‘plamiga nisbatan ishlatilgan; uni 1595-yilda Merkatorning o‘g‘li Rumold nashr etgan. Kuman ushbu nashrni quyidagi toifaga kiritgan: Me 13A.

Geografik atlasning ilk namunasi deb hisoblash mumkin bo‘lgan birinchi kitob — iskandariyalik olim Klavdiy Ptolemey nomi bilan bog‘liq xaritalar to‘plamidir. U milodiy II asrda «Geografiya» risolasini yozgan. «Ptolemey geografiyasi»ning lotincha tarjimasi ilk bor Bolonyada 1477-yilda nashr etilgan bo‘lib, unda 26 ta mintaqaviy xarita mavjud edi.

«Ptolemey geografiyasi» lotin, italyan yoki yunon tillaridagi matnlari, o‘lchamlari turlicha bo‘lgan va turli gravyurachilar tomonidan mis hamda yog‘och taxtalarga o‘yib ishlangan xaritalari bilan 1477-yildan 1730-yilgacha Yevropaning turli shaharlarida turli nashriyotchilar tomonidan qirq martadan ortiq chop etilgan va qayta nashr qilingan: Rim, Florensiya, Ulm, Venetsiya, Strasburg, Lion, Vena, Bazel, Duysburg, Kyoln, Amsterdam, Frankfurt, Leyden, Utrext, Paduya va Arnem shaharlarida. Ikki yarim asr davomida xaritalari bilan birga nashr etilgan «Ptolemey geografiyasi» o‘rtacha har olti yilda bir marta bosilib chiqqan. Shu davr ichida xaritalar soni, jumladan, «yangi» xaritalar bilan birga, 69 taga yetgan (G. Ruschelli, Venetsiya, 1599; xaritalar misga o‘yib ishlangan).

«Ptolemey geografiyasi»ning rus tilidagi yagona nashri 1953-yilda xaritalarsiz va qisman «Antik davr geografiyasi : O‘qish uchun kitob» to‘plamida chop etilgan; tuzuvchisi prof. M. S. Bodnarskiy. «Ptolemey geografiyasi» matni bo‘lingan sakkiz kitobdan faqat ikkitasining tarjimasi berilgan.

Abraham Orteliy o‘z atlasini 20-may 1570-yilda nashr etgan. Ushbu atlasning asosiy xususiyati shundaki, u o‘zidan oldingi atlaslarga qaraganda zamonaviy atlaslarga ko‘proq o‘xshagan. «Yer kurrasi manzarasi» (Theatrum Orbis Terrarum) dunyoning turli mamlakatlarini aks ettiruvchi 53 ta xarita-sahifani o‘z ichiga olgan. Bu bir xil o‘lchamdagi eng yaxshi xaritalarni jamlagan birinchi kitob bo‘lib, savdo safarlari uchun juda muhim edi.

Biroq «atlas» atamasi biroz keyin paydo bo‘lgan va Gerard Merkatorning «Atlas, Sive Cosmographicae Meditationes De Fabrica Mundi et Fabricati Figura» nomli atlasi bilan birga muomalaga kirgan. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati sahifalarida «atlas» atamasining paydo bo‘lishi quyidagicha izohlangan:

«bunday to‘plam muqovasida odatda Yer sharini yelkasida ko‘tarib turgan titan Atlas tasvirlangan. Keyinchalik bu nom boshqa turdagi tasvirlar to‘plamlariga ham ko‘chgan».

SSSR atlaslari

SSSR cho‘ntak atlasi

Keng kitobxonlar ommasiga mo‘ljallangan ushbu atlasning birinchi nashri 1934-yil yanvarida chop etilgan. Biroq keyingi atigi ikki yil ichida SSSRning ma’muriy-siyosiy bo‘linishida katta o‘zgarishlar yuz bergan: qator o‘lkalar va viloyatlar kichikroq qismlarga ajratilib, yangi ma’muriy-siyosiy birliklar tuzilgan; ayrim avtonom viloyatlar avtonom respublikalarga aylantirilgan, bir qator tumanlar bir viloyatdan boshqasiga o‘tkazilgan va hokazo. Bularning barchasi qator o‘lka va viloyat chegaralarining o‘zgarishiga olib kelgan. Bundan tashqari, aholi punktlarining maqomi o‘zgarishi va ularning qayta nomlanishi ham davom etgan. Cho‘ntak atlasining yangi, tuzatilgan nashri tayyorlangan. Tayyorgarlik davomida SSSRning ma’muriy-siyosiy bo‘linishida yana qator o‘zgarishlar yuz berganiga qaramay, allaqachon tayyor bo‘lgan 1936-yilgi cho‘ntak atlasini vaqtinchalik nashr sifatida zudlik bilan chiqarishga qaror qilingan.

Adabiyotlar

  • Salishchev K. A. Xaritalarshunoslik / Salishchev K. A. — Moskva: Moskva universiteti nashriyoti, 1990. — 400 bet.
  • Vinogradov N. V. Xaritalar va atlaslar / prof. M. S. Bodnarskiy va muhandis M. P. Murashov tahriri ostida. — M.; L.: 1941. — 192 bet, rasmlar, xaritalar.
  • Svatkova T. G. Atlas kartografiyasi. O‘quv qo‘llanma. — M.: Aspekt Press, 2002. — 208 bet.
  • Kusov V. S. Milliy kartografiya yodgorliklari. — M.: 2003. — 146 bet.

Havolalar