Landshaft nima

Landshaft
Xaanya tabiat bog‘idagi ko‘l. Landshaft. Janubiy Estoniya

Landshaft (nem. Landschaft, hududning ko‘rinishi; Land — yer va schaft — qo‘shimcha bo‘lib, u o‘zaro aloqadorlik va bog‘liqlikni bildiradi; so‘zma-so‘z «o‘lka manzarasi» deb tarjima qilinishi mumkin) — kelib chiqishi va rivojlanish tarixi jihatidan bir xil bo‘lgan, zonal va azonal belgilariga ko‘ra ajralmas yaxlit hudud. Geografiya instituti (Rossiya Fanlar akademiyasi) tomonidan tuzilgan geografik lug‘atga ko‘ra, geografik landshaft kelib chiqishi va rivojlanishi jihatidan bir xil bo‘lgan hudud bo‘lib, unga xos tabiiy resurslarga ega.

«Landshaft» so‘zining uch xil talqini mavjud: regional, tipologik va umumiy.

Umumiy talqin «landshaft» tushunchasiga nisbatan D. L. Armand va F. N. Milkov asarlarida uchraydi. Ularning fikricha, landshaftning sinonimlari tabiiy hududiy kompleks (THK) va geografik kompleks.

Quyidagi regional (yoki individual) talqinga ko‘ra, landshaft geografik nomga va xaritada aniq o‘ringa ega bo‘lgan muayyan, alohida THK sifatida tushuniladi. Bu nuqtayi nazarni ilgari surganlar: L. S. Berg, A. A. Grigoryev, S. V. Kalesnik, uni qo‘llab-quvvatlaganlar: N. A. Solntsev, A. G. Isachenko.

Quyidagi tipologik talqinga ko‘ra (L. S. Berg, N. A. Gvozdetskiy, V. A. Dementyev), landshaft — tabiiy hududiy kompleksning tipi yoki turi. Tuproqshunoslikda tuproq tiplari va turlari, geomorfologiyada relyef tiplari, landshaftshunoslikda esa landshaftning tiplari, turkumlari va turlari haqida gapiriladi. Katta maydonli hududlardagi THKlarni o‘rta va kichik masshtabda xaritalash uchun tipologik yondashuv zarur.

Landshaft tushunchasiga ikki xil yondashuv mavjud:

  • Birinchi yondashuv landshaftni unda yashovchi odamlardan mustaqil ravishda mavjud bo‘ladigan hamda inson faoliyati tufayli sezilarli o‘zgarishlarga uchramagan atrof-muhit (iqlim va geografik sharoitlar) bilan tenglashtiradi.
  • Ikkinchi yondashuv landshaftning madaniy tabiatiga asoslanadi. Landshaft — «atrof-muhitni tasvirlash, tuzilmalashtirish va ramziy ifodalash usullari tizimi». Ingold landshaftni «unda yashovchilarga maʼlum bo‘lgan va ular tasavvur qiladigan ko‘rinishdagi dunyo» deb talqin qiladi. Landshaft — fazoda elementlarning joylashuviga aylangan faoliyat namunalari, inson faoliyati modellarining tashqi shakllaridir.

Etimologiyasi

Bu so‘z umumadabiy tildan o‘zlashtirilgan bo‘lib, u odatda manzara, tabiat tasviri va joyning ko‘rinishidan olingan vizual taassurotlar bilan bog‘lanadi.

Mahalliy geografiya faniga bu atamani nemis tilidan o‘zlashtirgan Aleksandr Gumboldt kiritgan. Ye. Yu. Kolbovskiy fikricha, rus tilida «landshaft» so‘ziga eng yaqin so‘z «местность» («joy, hudud»)dir. Polyakchadagi «крайобраз» tarjimasi esa bu atamaning «o‘lka manzarasi» degan maʼnosini ifodalaydi.

Tushuncha tarixi

Mrav tog‘ tizmasi, Tog‘li Qorabog‘
Landshaft tasviriy sanʼatiga misol:
Piter Breygel. Hosil yig‘imi. Avgust oyi. 1565-yil

«Landshaft» atamasining uch xil talqini mavjud: regional, tipologik va umumiy. Regional (yoki individual) talqinga ko‘ra, landshaft geografik nomga va xaritadagi aniq o‘ringa ega bo‘lgan muayyan tabiiy hududiy kompleks (THK) sifatida tushuniladi. Bu nuqtayi nazarni ilgari surganlar: L. S. Berg, A. A. Grigoryev, S. V. Kalesnik, uni qo‘llab-quvvatlaganlar: N. A. Solntsev, A. G. Isachenko.

Tipologik talqinga ko‘ra (L. S. Berg, N. A. Gvozdetskiy, V. A. Dementyev), landshaft — tabiiy hududiy kompleksning tipi yoki turi. Tuproqshunoslikda tuproq tiplari va turlari, geomorfologiyada relyef tiplari, landshaftshunoslikda esa landshaftning tiplari, turkumlari va turlari haqida gapirish mumkin. Katta maydonli hududlardagi THKlarni o‘rta va kichik masshtabda xaritalashda tipologik yondashuv zarur. «Landshaft» atamasining umumiy talqini D. L. Armand va F. N. Milkov asarlarida uchraydi. Ularning fikricha, landshaftning sinonimlari tabiiy hududiy kompleks va geografik kompleksdir.

Insonning xo‘jalik faoliyati natijasida o‘zgargan landshaftlar madaniy va tabiiy-antropogen landshaftlarga bo‘linishi lozim. Madaniy landshaft insonning muayyan amaliy ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan ongli va maqsadli faoliyati natijasida shakllanadi. Tabiiy-antropogen landshaftlar (TAL) esa inson faoliyati taʼsirida paydo bo‘lgach, keyinchalik mustaqil rivojlanadigan komplekslardir.

«Landshaft» so‘zi ilk bor IX asrda Germaniyadagi Fulda monastiri rohiblarining asarlarida uchraydi. Ular ilohiyotshunos Tatianning «Yevangeliyalar uyg‘unligi» asarini lotin tilidan tarjima qilishda lot. regio — tuman, mamlakat so‘zini lantscaf so‘zi bilan almashtirgan. Bu so‘z «yagona diniy jamoaga tegishli muqaddas zamin (taxminan, vaʼda qilingan yer), umumgerman rejasiga muvofiq tartibga solingan hudud; mazmunga mos shakl, mazmun esa “Masihdagi aka-uka va opa-singillarga” nozil bo‘ladigan ilohiy marhamatdir» degan maʼnoni anglatgan. Keyinchalik bu tushuncha asta-sekin dastlabki maʼnosidan uzoqlashgan. Landshaft maʼmuriy-hududiy va maʼmuriy tushunchalar doirasiga kirgan. XVI asrga kelib landshaft (manzara) rangtasviri rivojlana boshlagan. Rasmlarda hududlarning o‘ziga xos ko‘rinishlari tasvirlangan. XIX asr boshlarida landshaftni kuzatuvchining atrofida joylashgan, bir qarashda ko‘z bilan qamrab olinadigan va qo‘shni hududlardan o‘ziga xos individual belgilari bilan farqlanadigan joy sifatida tavsiflash mumkin edi. XX asr boshidan «landshaft» atamasi geografiyada, XX asrning ikkinchi yarmidan esa ekologiyada.

Landshaft tushunchasi turlicha talqin qilinadi. Yondashuvlardan birida landshaft unda yashovchi insonlardan mustaqil mavjud bo‘ladigan, inson tomonidan sezilarli darajada o‘zgartirilmagan atrof-muhit (iqlim va geografik sharoitlar) bilan tenglashtiriladi. Boshqa yondashuv landshaftning madaniy tabiatiga asoslanadi. Landshaft — «atrof-muhitni tasvirlash, tuzilmalashtirish va ramziy ifodalash usullari tizimi». Ingold landshaftni «unda yashovchilarga maʼlum bo‘lgan va ular tasavvur qiladigan ko‘rinishdagi dunyo» deb talqin qiladi. Landshaft — fazodagi elementlar joylashuviga aylangan faoliyat namunalari, inson faoliyati modellarining tashqi shakllaridir.

20-asr oxiri va 21-asr boshida landshaft haqidagi ilgari shakllangan anʼanaviy qarashlar va tushunchalar o‘z imkoniyatlarini tugatgani ayon bo‘ldi. «Landshaft» atamasi konservativ qarashlarga ega geograflarning xohishidan qatʼi nazar, geografiyadan uzoq fan sohalarida (masalan, fizik Sasskindning «kosmik landshaft» tushunchasi) va madaniyatda («maʼnaviy», «lingvistik», «assotsiativ» va boshqa «gumanitar» landshaftlar) ham qo‘llana boshladi. Bu esa landshaftning ilmiy tushuncha sifatidagi chegaralari xiralashayotganini yoki uni postmodernistik deb ataladigan ilmiy metodologiya doirasida tubdan qayta ko‘rib chiqish zarurligini ko‘rsatadi. A. K. Cherkashin (Irkutsk), Yu. G. Tyutyunnik (Kiyev), D. N. Zamyatin (Moskva), A. N. Kovalyov (Xarkov) va boshqa zamonaviy geograflarning ishlari bevosita yoki bilvosita shunday qayta talqin etishga qaratilgan. Landshaft tushunchasi fundamental ilmiy tushuncha sifatida sezilarli o‘zgarishlarni boshdan kechirmoqda. Bu landshaftshunoslik va geografiya fanlarining rivojlanishi uchun tabiiy jarayondir.

Geografik landshaftning xususiyatlari

  • landshaft eng kichik kompleks tabiiy birlik hisoblanadi (maydoni o‘nlab yoki bir necha yuz km2), u o‘z tabiiy sharoitlari va resurslari orqali kichik insonlar jamoasining joylashishi, yashashi va mehnat qilishi uchun sharoit yaratadi.
  • landshaftning barcha tarkibiy qismlari o‘zaro chambarchas bog‘lanib, yagona tizimni hosil qiladi. Landshaft barcha tizimlar singari emergentlik.
  • xususiyatiga ega geotizimdir. Landshaft boshqa landshaftlardan ancha aniq ajralib turadi, ayni paytda qo‘shni landshaftlar bilan chambarchas o‘zaro taʼsirlashadi. Bundan landshaftlarning (ular hosil qiladigan landshaft qobig‘ining) yana bir xususiyati — uzluksizlik va diskretlik.

Geografik landshaftning tuzilishi

Geografik landshaft quyidagilarga ega:

Landshaftda kechadigan tabiiy jarayonlar

Landshaftning shakllanishi uning tarkibiy qismlari — relyef, iqlim, geologik tuzilish, tuproq, o‘simlik va hayvonot dunyosi, shuningdek, inson faoliyatining o‘zaro taʼsiri natijasida yuzaga keladigan, bir vaqtda kechuvchi, turli yo‘nalishdagi jarayonlar majmui taʼsirida sodir bo‘ladi.

Bitta geografik landshaft tarkibiy qismlari o‘rtasidagi o‘zaro taʼsir va moddalar almashinuvi bir xil qonuniyatlarga ega bo‘lib, kelib tushadigan quyosh energiyasi miqdori hamda uning kelish davriyligiga bog‘liq. Ushbu jarayonlarning yig‘indisi landshaft tabiiy resurslarining qayta tiklanishi va mahsuldorligini belgilaydi.

Tasnifi

V. A. Nikolayev bo‘yicha landshaft toifalarining tuzilmaviy-genetik tamoyil asosidagi tasnifi

Professor (Moskva davlat universiteti) landshaft toifalarini tuzilmaviy-genetik tamoyil asosida tasniflashni taklif qilgan.

Takson Ajratish mezoni Landshaftlarga misollar
Bo‘lim Landshaft qobig‘i tuzilishida geosferalarning tutashuvi va o‘zaro taʼsir turi Suv va quruqlik landshaftlari
Tizim Landshaftlarning energetik asosi, kenglik mintaqalari va zonalar bo‘yicha farqlar. Subarktik, boreal, subboreal
Quyi tizim Iqlimiy farqlar, iqlimning kontinentalligi Mo‘tadil kontinental, kontinental, keskin kontinental
Sinf Yuqori tartibli morfostrukturalar, tabiiy zonallik turi Tekislik va tog‘ landshaftlari
Quyi sinf Tog‘lar va tekisliklarda landshaftlarning balandlik pog‘onalari bo‘yicha farqlanishi Pasttekislik, pastqam va balandlik landshaftlari
Guruh Suv rejimi turi, namlanish darajasi Gidromorf va elyuvial
Tip Tuproq tiplari va o‘simlik formatsiyalari sinflari darajasidagi tuproq, biologik va iqlimiy belgilar O‘rmon-dasht, dasht, botqoq, o‘tloq
Quyi tip Tuproq quyi tiplari va o‘simlik formatsiyalari quyi sinflari darajasidagi tuproq, biologik va iqlimiy belgilar O‘tloq-o‘rmon, o‘rmon-o‘tloq
Turkum Genetik turdagi relyef Mayda tepalikli, yassi tekislikli, qadimgi allyuvial
Quyi turkum Yer yuzasidagi tog‘ jinslarining genetik tiplari Lyoss-qumoq tuproqli
Tur Ustunlik qiluvchi tabiiy hududiy birliklarning o‘xshashligi Yassi-to‘lqinsimon qadimgi allyuvial tekisliklar

Kelib chiqishiga ko‘ra

Masshtabiga ko‘ra

  • zonal
  • regional
  • mahalliy
  • elementar

O‘rganish maqsadiga ko‘ra

  • geografik
  • geologik
  • geokimyoviy

Tabiiy fanlarning boshqa sohalarida geografik landshaft

Landshaft ekologiyasida landshaft o‘zaro taʼsirlashuvchi yashash muhitlarining takrorlanuvchi mozaikasi hamda yer yuzasining ko‘rinadigan qismidagi naqshning tashkil topishi sifatida tushuniladi. Shu bilan birga, landshaft ekologiyasida ayrim hayvon turlarining landshaftlari ham ajratiladi. Ularning maydoni ekologik xususiyatlariga bog‘liq: hasharotlarda o‘nlab kvadrat metrdan yirik sutemizuvchilar va qushlarda yuzlab kvadrat kilometrgacha.

Ilmiy adabiyotlarda «tuproq landshafti» va «o‘simliklar landshafti» atamalari uchraydi. Bunday qo‘llanish bir tarkibiy qismdan iborat tuzilmalarni ifodalash zaruratidan kelib chiqadi.

Bundan tashqari, geokimyoviy landshaft ham ajratiladi. U kelib chiqishi va funksional jihatdan geografik landshaft bilan bog‘liq, biroq unga aynan teng emas. Geokimyoviy landshaftlarni o‘rganish geologik qidiruv ishlarida, shuningdek, hududning ekologik barqarorligini tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega.

Landshaftning boshqa taʼriflari

Rossiyalik geograf Yu. P. Parmuzin, 1964: «Bir xil turdagi tog‘ jinslari va zamonaviy nurash qobig‘idan tashkil topgan, bir xil relyef hamda suv oqimiga ega, o‘ziga xos va qonuniy ravishda takrorlanadigan mikroiqlim, tuproq xillari, o‘simlik uyushmalari, shuningdek, rivojlanish jarayonlari bir xil kechadigan muayyan mikroorganizmlar va hayvon turlariga ega bo‘lgan, kelib chiqishi jihatidan bir xil hudud; odatda, bu hudud inson tomonidan maʼlum darajada o‘zgartirilgan bo‘ladi»

Adabiyotlar

  • Neef E. Landshaftshunoslikning nazariy asoslari: Nemis tilidan tarjima. M.: Progress, 1974. 219 b.
  • Grodzinskiy, M. D. Landshaft ekologiyasi asoslari. – Kiyev: Vishcha shkola, 1993. – 222 b.
  • Isachenko, A. G. Landshaftshunoslik asoslari va tabiiy-geografik rayonlashtirish. – M.: Nauka, 1990. – 330 b.
  • Milkov, F. N. Yerning landshaft sferasi. – M.: Misl, 1970. – 207 b.
  • Milkov, F. N. Inson va landshaftlar. – M.: Misl, 1978. – 201 b.
  • Preobrajenskiy, V. S. Landshaft tahlili asoslari / V. S. Preobrajenskiy, T. D. Aleksandrova, T. P. Kupriyanova. – M.: Nauka, 1988. – 192 b.
  • Sochava, V. B. Geotizimlar haqidagi taʼlimotga kirish. – Novosibirsk: Nauka, 1978. – 318 b.

Havolalar

  • Belligerativ landshaft
  • Naugolnix S. Qadimgi landshaft. «PostNauka» nashriyot uyi (13-sentabr 2016). — qadimgi landshaftlarni qayta tiklash, paleotuproqlar va Bayn-Dzakning paydo bo‘lishi haqidagi maʼruza. Murojaat qilingan sana: 21-noyabr 2016. Arxivlangan 12-sentabr 2024-yilda.