Beton nima

Beton aralashmasini yotqizish

Beton (fransuzcha béton so‘zidan) — sun’iy tosh qurilish materiali bo‘lib, puxta tanlangan, yaxshilab aralashtirilgan va zichlangan aralashmani qoliplash va qotirish natijasida olinadi. Aralashma mineral bog‘lovchi (ko‘pincha portlandsement) yoki organik bog‘lovchi modda, yirik yoxud mayda to‘ldirgichlar hamda suvdan iborat bo‘ladi. Ayrim hollarda tarkibida maxsus qo‘shimchalar bo‘lishi yoki suv umuman ishlatilmasligi mumkin (masalan, asfalt-beton).

Qurilishda sement yoki boshqa noorganik bog‘lovchilar asosida tayyorlangan betonlar eng ko‘p qo‘llanadi. Bunday beton aralashmalari odatda suv bilan qoriladi. Sement va suv betonning faol tarkibiy qismlaridir; ular o‘zaro reaksiyaga kirishganda to‘ldirgich donalarini yaxlit monolitga biriktiruvchi sement toshi hosil bo‘ladi.

Organik bog‘lovchi moddalar (bitum, mineral smolalar) asosidagi beton aralashmasi suv qo‘shmasdan tayyorlanadi. Bu esa betonning yuqori zichligi va suv o‘tkazmasligini ta’minlaydi.

Tarixi

Arxeologlar Lepenski Vir (Serbiya) manzilgohidagi qazishmalarda topgan eng qadimgi beton miloddan avvalgi 5600-yilga tegishli deb hisoblanadi. Qadimgi manzilgoh kulbalaridan birida shag‘al va mahalliy ohak asosida qorilgan betondan qalinligi 25 sm bo‘lgan pol yasalgan.

Betondan keng foydalanilgan joy — Qadimgi Rim. Italiya — vulqonlarga boy mamlakat bo‘lib, bu yerda beton tayyorlash uchun zarur tarkibiy qismlar, jumladan, putssolanlar va lavadan hosil bo‘lgan chaqiq tosh osongina topilgan. Rimliklar betonni jamoat binolari va inshootlarini, jumladan, Panteonni ommaviy qurishda ishlatishgan. Panteon gumbazi hozirgacha armaturasiz betondan qurilgan dunyodagi eng katta gumbazdir. Biroq davlatning sharqiy qismida bu texnologiya keng tarqalmagan: u yerda qurilishda an’anaviy ravishda tabiiy tosh, keyinchalik esa arzon plinfa — g‘ishtning bir turi qo‘llangan.

G‘arbiy Rim imperiyasining qulashi oqibatida mahobatli bino va inshootlarni keng ko‘lamda qurish to‘xtab qoldi. Shu sababli betondan foydalanishga ehtiyoj kamaydi; hunarmandchilik va ilm-fanning umumiy tanazzuli bilan birga bu holat beton ishlab chiqarish texnologiyasining unutilishiga olib keldi. Ilk o‘rta asrlarda yirik me’moriy inshootlar sifatida faqat tabiiy toshdan qurilgan soborlar mavjud edi.

XVIII asr o‘rtalarida ingliz muhandisi Jon Smiton suv ostida ham qotadigan sement tayyorlash usulini ixtiro qildi. Buning uchun u tarkibida gil bo‘lgan ohaktoshdan foydalandi. Ushbu materialni Eddiston mayog‘ini 1759-yilda qurishda qo‘lladi. «Rim sementi» uchun patentni 1796-yilda Jeyms Parker[ingl.] oldi. Parker gil va ohak aralashmasini kuydirib, roman-sementni — tarixdagi birinchi sement turini oldi. Bunday sementni shag‘al, qum va suv bilan muayyan nisbatda aralashtirish orqali beton hosil qilingan. XIX asrning birinchi yarmida ko‘plab tadqiqotchilar va sanoatchilar hozirgi turdagi portlandsementni ishlab chiqdilar. Portlandsement uchun patentni 1824-yilda Jozef Aspdin[ingl.] oldi; 1844-yilda Isaak Charlz Jonson[ingl.] Aspdin portlandsementini takomillashtirdi. 1817-yilda Lui Vika sement klinkerini ixtiro qildi. Portlandsement ishlab chiqarish ko‘payishi bilan bir vaqtda qurilishda sement qorishmalari va betondan foydalanish ham kengaydi.

Beton ishlab chiqarish bo‘yicha dunyo yetakchilari — Xitoy (430 mln m³, 2006-yilda) va AQSH (345 mln m³, 2005-yilda; 270 mln m³, 2008-yilda). Rossiyada 2008-yilda 52 mln m³ beton ishlab chiqarilgan.

Betonning tasnifi va turlari

PLAXIS dasturida qoziqning siqilishida beton boshlang‘ich elastiklik modulining qiymati: 30 mln kPa.

GOST 25192-2012 «Betonlar. Tasnifi va umumiy texnik talablar» hamda GOST 7473-2010 «Beton aralashmalari. Texnik shartlar» standartlariga ko‘ra, betonlar (bitumli bog‘lovchilar asosidagi betonlar — asfalt-betonlar bundan mustasno) asosiy vazifasi, bog‘lovchi modda turi, to‘ldirgich turi, tuzilishi va qotish sharoitlariga ko‘ra tasniflanadi:

  • Vazifasiga ko‘ra quyidagilar farqlanadi:
    • oddiy betonlar (sanoat va fuqarolik binolari uchun)
    • maxsus betonlar — gidrotexnik, yo‘l qurilishi, issiqlik izolyatsiyasi, bezak betonlari, shuningdek, alohida maqsadlarga mo‘ljallangan betonlar (kimyoviy ta’sirga chidamli, issiqqa chidamli, tovush yutuvchi, yadroviy nurlanishdan himoyalovchi va boshqalar).
  • Bog‘lovchi modda turiga ko‘ra sementli, ohakli, silikatli, gipsli, shlakli (shlak-ishqorli va boshqalar), maxsus (polimerbetonlar, magnezial bog‘lovchi asosidagi betonlar) turlar farqlanadi.
  • To‘ldirgich turiga ko‘ra zich, g‘ovak yoki maxsus to‘ldirgichli betonlar farqlanadi.
  • Tuzilishiga ko‘ra zich, g‘ovaklashtirilgan, katakli (katakli beton) yoki yirik g‘ovakli tuzilishga ega betonlar farqlanadi.
  • Qotish sharoitlariga ko‘ra betonlar tabiiy muhitda, atmosfera bosimida issiqlik va namlik bilan ishlov berish sharoitida hamda atmosfera bosimidan yuqori bosimda issiqlik va namlik bilan ishlov berish (avtoklavda qotish) sharoitida qotadigan turlarga bo‘linadi.
  • O‘rtacha zichligiga ko‘ra betonlar quyidagilarga bo‘linadi:

Betonning siqilish va cho‘zilishdagi boshlang‘ich elastiklik moduli Eb qiymatlari 6.11-jadvalda (SP 63.1330.2012), E·10-3, МПа birliklarida keltirilgan.

Beton ishlab chiqarish

Sementbeton sement, qum, chaqiq tosh va suvni aralashtirish yo‘li bilan tayyorlanadi (ularning nisbati sement markasiga, qum va chaqiq toshning fraksiyasi hamda namligiga bog‘liq). Bundan tashqari, oz miqdorda qo‘shimchalar (plastifikatorlar, gidrofobizatorlar va boshqalar) qo‘shiladi. Sement va suv beton ishlab chiqarishdagi asosiy bog‘lovchi tarkibiy qismlardir. Masalan, 400 markali sementdan 200 markali beton tayyorlashda 1:3:5:0,5 nisbat qo‘llanadi. Agar 500 markali sement ishlatilsa, ayni shartli nisbatda 350 markali beton olinadi. Suv va sementning o‘zaro nisbati («suv-sement nisbati», «suv-sement moduli»; «В/Ц» bilan belgilanadi) betonning muhim ko‘rsatkichidir. Betonning mustahkamligi aynan shu nisbatga bog‘liq: suv-sement nisbati qancha kichik bo‘lsa, beton shuncha mustahkam bo‘ladi. Nazariy jihatdan sement gidratatsiyasi uchun В/Ц = 0,2 yetarli, biroq bunday betonning plastikligi juda past. Shu sababli amalda В/Ц = 0,3—0,5 va undan yuqori qiymatlar qo‘llanadi.

Betonni oddiy sharoitda mustaqil tayyorlashdagi keng tarqalgan xato — me’yoridan ortiq suv qo‘shishdir. Bu beton aralashmasining harakatchanligini oshiradi, lekin mustahkamligini bir necha barobar kamaytiradi. Shu bois ishlatiladigan sement markasiga qarab jadvallar asosida hisoblanadigan suv-sement nisbatiga aniq rioya qilish nihoyatda muhim.

Beton to‘ldirgichlari

To‘ldirgich sifatida tabiiy yoki sun’iy sochiluvchan tosh materiallardan foydalanish mumkin. Beton hajmining 80—85 % gacha qismini egallaydigan to‘ldirgichlar uning qattiq karkasini hosil qiladi, kirishishini kamaytiradi va kirishish yoriqlarining paydo bo‘lishiga to‘sqinlik qiladi.

Dona o‘lchamiga qarab to‘ldirgichlar mayda (qum) va yirik (chaqiq tosh va shag‘al).

O‘z-o‘zidan tiklanadigan beton to‘ldirgichlari kimyoviy (bitum asosidagi) yoki organik (kalsiy hosil qiluvchi bakteriyalar joylashtirilgan kapsulalar) bo‘lishi mumkin. Bunday beton, masalan, ko‘priklar qurilishida istiqbolli hisoblanadi. Sinov natijalari taxminan 4 hafta ichida yoriqlar deyarli to‘liq bitishini ko‘rsatmoqda.

Beton tarkibini tanlash

Beton aralashmasining eng muhim tarkibiy qismlaridan biri qumdir. Beton tayyorlash uchun o‘rtacha va yirik donali tabiiy qumdan foydalanish ma’qul. Qum donalarining yirikligi va uning aralashmadagi yirik to‘ldirgichga (og‘ir betonda chaqiq tosh yoki shag‘alga, yengil betonda keramzitga) nisbati aralashmaning harakatchanligi va sement sarfiga ta’sir qiladi. Qum qanchalik mayda bo‘lsa, mineral to‘ldirgich va suv shunchalik ko‘p talab qilinadi. Tabiiy qumdan foydalanishdagi eng muhim cheklov — uning tarkibida gil yoki gilsimon zarrachalarning bo‘lishidir. Mayda (gilli) zarrachalar beton mustahkamligiga juda kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Ularning ozgina miqdori ham mustahkamlikni sezilarli darajada pasaytiradi. Shuning uchun gilsiz tabiiy qum bo‘lmasa, mavjud qum quyidagi usullar bilan yaxshilanadi (boyitiladi): qumni yuvish; suv oqimida qumni fraksiyalarga ajratish; qumdan kerakli fraksiyani ajratib olish; ish joyidagi qumni tashqaridan keltirilgan yuqori sifatli qum bilan aralashtirish.

Boyitilgan va tayyorlangan qum «standart elash sohasi» deb ataladigan talablarga javob berishi lozim. Qumni teshiklari turlicha bo‘lgan elaklardan o‘tkazish orqali aniqlanadigan donadorlik tarkibi rasmda shtrixlangan soha chegaralarida bo‘lishi kerak. Zarrachalar o‘lchami shtrixlanmagan sohaga to‘g‘ri keladigan qumdan ham foydalanish mumkin, ammo faqat 150 va undan past markali betonlar uchun.

Qum o‘rnida metallurgiya, energetika, tog‘-kon, kimyo va sanoatning boshqa tarmoqlari chiqindilaridan ham muvaffaqiyatli foydalanish mumkin.

Yotqizish, zichlash va qotirish

Betonni yotqizish va zichlash.

Beton aralashmasi tayyorlanib yotqizilgandan keyin imkon qadar tezroq zichlanishi kerak. Zichlash jarayonida havo bo‘shliqlaridan havo chiqariladi, sement suti esa betonning qattiq zarrachalariga zichroq yopishishi uchun qayta taqsimlanadi. Natijada tayyor betonning mustahkamligi oshadi. Zichlash uchun vibratsiya qo‘llanadi. Monolit qurilishda vibrozichlash uchun qo‘l vibratorlari, blokli qurilishda esa vibropresslar ishlatiladi. Qotish harorati +5 °C dan +30 °C gacha.

Betonlash ishlarida beton nasosi yoki mikserdan qolgan aralashma yerga to‘kilsa, mahalliy ifloslanish yuzaga keladi. Beton qoldiqlaridan samarali foydalanish uchun oldindan kichik qoliplarni tayyorlab qo‘yish mumkin.

Foydalanish xususiyatlari

Siqilishga mustahkamlik

Betonning asosiy tavsiflovchi ko‘rsatkichi — siqilishga mustahkamligidir. Beton sinfi shu ko‘rsatkich asosida belgilanadi.

Betonning В sinfi — МПа da ifodalanadigan kubik (prizmatik) mustahkamlik bo‘lib, 0,95 kafolatlangan ta’minlanganlik (ishonchlilik ehtimoli) bilan qabul qilinadi. Bu sinf bilan belgilangan xususiyat kamida 95 holatda (100 tadan) ta’minlanishini, atigi beshta holatda esa talab bajarilmasligi mumkinligini anglatadi.

SNiP 2.03.01-84 «Beton va temir-beton konstruksiyalar» me’yoriga ko‘ra, sinf lotincha «B» harfi va bardosh beriladigan bosimni megapaskallarda (MPa) ifodalovchi raqamlar bilan belgilanadi. Masalan, B25 belgisi shu sinf betonidan tayyorlangan standart kubiklar (100×100×100 mm) 95 % holatda 25 MPa bosimga bardosh berishini anglatadi. Mustahkamlikni hisoblashda koeffitsiyentlar ham inobatga olinadi. Jumladan, siqilishga mustahkamligi bo‘yicha B25 sinf beton uchun hisob-kitoblarda ishlatiladigan me’yoriy qarshilik Rbn = 18,5 MPa, hisobiy qarshilik Rb esa 14,5 MPa ni tashkil etadi.

Betonning siqilish va o‘q bo‘ylab cho‘zilishga mustahkamlik sinfiga mos keladigan yoshi loyihalashda konstruksiyaga loyiha yuklamalari berilishi mumkin bo‘lgan haqiqiy muddatlar, qurilish usuli va betonning qotish sharoitlaridan kelib chiqib belgilanadi. Ushbu ma’lumotlar bo‘lmasa, beton sinfi 28 sutkalik yoshida aniqlanadi.

Sinflardan tashqari beton mustahkamligi lotincha «M» harfi va 50 dan 1000 gacha bo‘lgan raqamlar bilan ifodalanuvchi markalar bilan ham belgilanadi. Bu raqamlar siqilishdagi mustahkamlik chegarasini kgk/sm² da bildiradi. GOST 26633-91 «Og‘ir va mayda donali betonlar. Texnik shartlar» standarti beton mustahkamligining o‘zgaruvchanlik koeffitsiyenti 13,5 % bo‘lganda markalar va sinflar orasidagi quyidagi muvofiqlikni belgilaydi:

Betonning mustahkamlik sinfi Betonning mustahkamlik bo‘yicha eng yaqin markasi Zamonaviy xalqaro belgilanishi
B3,5 М50 —
B5 М75 —
B7,5 М100 —
B10 М150 С8/10
B12,5 М150 С10/12,5
B15 М200 С12/15
B20 М250 С16/20
B22,5 М300 С18/22,5
B25 М350 С20/25
B27,5 М350 С22/27,5
B30 М400 С25/30
B35 М450 С28/35
— — С30/37
B40 М550 С32/40
B45 М600 С35/45
B50 М700 С40/50
B55 М750 С45/55
B60 М800 С50/60
— — С55/67
B70 М900 —
— — С60/75
B80 М1000 —
— — С70/85
B90 — —
— — С80/95
B100 — —
— — С90/105
B110 — —
B120 — —

GOST 26633-2015 standartining amaldagi tahriridan ushbu jadval chiqarib tashlangan.

Sinovgacha beton namunalari me’yoriy qotish kameralarida saqlanishi kerak. Tayyor konstruksiyaning mustahkamligi buzmasdan nazorat qilish usullari bilan, jumladan, Kashkarov, Fizdel yoki Shmidt bolg‘achalari, turli konstruksiyadagi sklerometrlar, ultratovush asboblari va boshqa vositalar yordamida tekshirilishi mumkin.

Yotqizishga qulaylik

GOST 7473-2010 standartiga ko‘ra, yotqizishga qulayligi («П» harfi bilan belgilanadi) jihatidan betonlar quyidagilarga ajratiladi:

  • o‘ta qattiq (qattiqlik ko‘rsatkichi 50 soniyadan ortiq);
  • qattiq (qattiqlik ko‘rsatkichi 5 dan 50 soniyagacha);
  • harakatchan (qattiqlik ko‘rsatkichi 4 soniyadan kam; konusning cho‘kishiga qarab bo‘linadi).

GOST beton aralashmalarining yotqizishga qulayligiga ko‘ra quyidagi belgilarni belgilaydi:

Yotqizishga qulaylik markasi Qattiqlik me’yori, s Konusning cho‘kishi, sm
O‘ta qattiq aralashmalar
СЖ3 100 dan ortiq -
СЖ2 51—100 -
СЖ1 50 dan kam -
Qattiq aralashmalar
Ж4 31—60 -
Ж3 21—30 -
Ж2 11—20 -
Ж1 5—10 -
Harakatchan aralashmalar
П1 4 va undan kam 1—4
П2 - 5—9
П3 - 10—15
П4 - 16—20
П5 - 21 va undan ortiq

Yotqizishga qulaylik ko‘rsatkichi betonlashda beton nasosidan foydalanilganda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Nasos bilan uzatish uchun yotqizishga qulaylik ko‘rsatkichi П2 dan past bo‘lmagan aralashmalar ishlatiladi.

Boshqa muhim ko‘rsatkichlar

  • Egilishga mustahkamlik.
  • Betonning sovuqqa chidamliligi — lotincha «F» harfi va 50 dan 1000 gacha bo‘lgan raqamlar bilan belgilanadi; raqamlar beton bardosh bera oladigan muzlash-erish sikllari sonini ko‘rsatadi.
  • Suv o‘tkazmaslik xususiyati — lotincha «W» harfi va 2 dan 20 gacha bo‘lgan raqamlar bilan belgilanadi; bu raqamlar ushbu markadagi silindrsimon namuna bardosh berishi kerak bo‘lgan suv bosimini bildiradi.

Betonning sovuqqa chidamliligi va suv o‘tkazmasligini sinash uchun qo‘llanadigan uskunalar — maxsus iqlim kameralari.

Beton qo‘shimchalari

Qo‘shimchalar beton aralashmalari, beton va qurilish qorishmalarining xususiyatlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatib, ularga o‘ziga xos sifatlar beradi. GOST 24211-2008 «Betonlar va qurilish qorishmalari uchun qo‘shimchalar. Umumiy texnik shartlar» standarti qo‘shimchalarni quyidagicha tasniflaydi:

  1. Beton va qurilish qorishmalari aralashmalarining xususiyatlarini boshqaruvchi qo‘shimchalar:
    • plastifikatsiyalovchi qo‘shimchalar beton aralashmasining harakatchanligini oshiradi va shu orqali kamroq suv sarflab kerakli konsistensiyaga erishish imkonini beradi;
    • suv sarfini kamaytiruvchi qo‘shimchalar tarkibidagi suv miqdori kam, demak, sement toshi hajmi ham nisbatan kichik bo‘lgan juda harakatchan aralashmalar olishga imkon beradi;
    • barqarorlashtiruvchi qo‘shimchalar konsistensiyani saqlaydi va yotqizish hamda zichlash vaqtida aralashmaning qatlamlarga ajralishining oldini oladi;
    • aralashma harakatchanligining saqlanishini boshqaradigan qo‘shimchalar issiq mavsumda yoki aralashmani uzoq masofaga tashish zarur bo‘lganda qo‘llanadi;
    • aralashmadagi havo (gaz) miqdorini oshiradigan, ya’ni havoni jalb qiluvchi qo‘shimchalar sovuqqa chidamlilik, suv o‘tkazmaslik va korroziyaga chidamlilikni oshiradi, biroq tayyor konstruksiyaning mustahkamligini biroz pasaytiradi;
  2. Beton va qorishmalarning xususiyatlarini boshqaruvchi qo‘shimchalar:
    • betonning qotish kinetikasini boshqaruvchi qo‘shimchalar:
      • sekinlashtirgichlar aralashma uzoq vaqt tashilganda uning qotib boshlashigacha bo‘lgan vaqtni uzaytirish zarur bo‘lsa qo‘llanadi;
      • tezlatgichlar betonning qotish vaqtini qisqartiradi;
    • beton mustahkamligini oshiruvchi qo‘shimchalar uning ishqalanib yeyilish, zarba va yorilishga chidamliligini kuchaytiradi;
    • o‘tkazuvchanlikni kamaytiruvchi moddalar beton tuzilishining zichligini oshiradi;
    • po‘lat armaturani himoyalash xususiyatini kuchaytiruvchi qo‘shimchalar temir-beton konstruksiyada beton armatura bilan bevosita tegishganda korroziyaning oldini olish uchun qo‘llanadi;
    • betonning sovuqqa chidamliligini oshiruvchi qo‘shimchalar uning mustahkamlik xususiyatlarini yo‘qotmasdan muzlash va erishning takroriy sikllariga bardosh bera olish sonini ko‘paytiradi;
    • beton xususiyatlarini yomonlashtiruvchi agressiv muhitda uning korroziyaga chidamliligini oshiradigan qo‘shimchalar;
    • kengaytiruvchi qo‘shimchalar konstruksiyadan foydalanish davrida betonning kirishishini qoplash uchun ishlatiladi;
  3. Beton va qorishmalarga maxsus xususiyatlar beruvchi qo‘shimchalar:
    • sovuqqa qarshi qo‘shimchalar suvda eriganda aralashmaning muzlash haroratini keskin pasaytiradi, tashish vaqtida uning muzlashiga yo‘l qo‘ymaydi va sovuq mavsumda yangi yotqizilgan betonning muzlashining oldini oladi;
    • gidrofobizatsiyalovchi qo‘shimchalar beton g‘ovaklari devorlariga suvni itarish xususiyatini beradi, betonning suv o‘tkazmasligini oshiradi, shuningdek, kapillyar ta’sir yuzaga kelishining oldini oladi;
    • fotokatalitik qo‘shimchalar betonga o‘zini o‘zi tozalash xususiyatini beradi. Bu reaksiya natijasida har qanday inshoot devorlarida uchraydigan deyarli barcha ifloslantiruvchilar — chang, mog‘or, bakteriyalar, chiqindi gaz zarrachalari va boshqalar parchalanadi.
  4. Beton uchun mineral qo‘shimchalar:
    • I tur — faol mineral qo‘shimchalar:
      • bog‘lovchilik xususiyatiga ega (masalan, mikrokremnezyom, metakaolin);
      • putssolan faolligiga ega;
      • bir vaqtning o‘zida bog‘lovchilik xususiyati va putssolan faolligiga ega.
    • II tur — inert mineral qo‘shimchalar.

Beton aralashmasining belgilanishi

GOST 7473-2010 standartiga ko‘ra, beton aralashmasi belgisida quyidagilar bo‘lishi kerak:

  • beton aralashmasi turi (qisqartirilgan belgi);
  • mustahkamlik sinfi;
  • yotqizishga qulaylik markasi;
  • zarur bo‘lsa, sovuqqa chidamlilik markasi, suv o‘tkazmaslik markasi, o‘rtacha zichligi (yengil beton uchun);
  • standart belgisi.

Masalan, siqilishga mustahkamlik sinfi В25, yotqizishga qulaylik markasi П3, sovuqqa chidamliligi F200 va suv o‘tkazmasligi W6 bo‘lgan, ishlatishga tayyor og‘ir beton aralashmasi quyidagicha belgilanadi: БСТ В25 П3 F200 W6 ГОСТ 7473-2010. Tijorat amaliyotida yuqori mustahkamlikka ega maxsus ВС betonlari va mayda fraksiyali chaqiq tosh («urug‘cha» deb ataladigan) ishlatilgan СМ betonlarini alohida toifaga ajratish ham qabul qilingan.

Betonni himoyalash

Betonning gidroizolyatsion himoyasi birlamchi va ikkilamchi turlarga bo‘linadi. Birlamchi himoya inshootning konstruktiv materiali suv o‘tkazmasligini ta’minlaydigan choralarni o‘z ichiga oladi. Ikkilamchi himoya esa agressiv muhit bevosita ta’sir qiladigan tomondan konstruksiya sirtlarini gidroizolyatsiya materiallari (membranalar) bilan qo‘shimcha qoplashdir.

Birlamchi himoya agressiv muhitda korroziyaga yuqori chidamli va suvni kam o‘tkazadigan materiallardan foydalanishni nazarda tutadi. Bunga konstruksiyaning maqsadga muvofiq geometrik shakli va ko‘rinishini tanlash, yoriqqa chidamlilik toifasi hamda yoriqlar ochilishining ruxsat etilgan eng katta kengligini belgilash, yuklamalarning birgalikdagi ta’sirini ko‘rib chiqish va yoriqlarning qisqa muddatli ochilishini aniqlash, shuningdek, betonning suv o‘tkazmasligini hisobga olgan holda himoya qatlamining qalinligini belgilash ham kiradi. Birlamchi himoyaga integral kapillyar materiallardan, ya’ni gidroizolyatsiya uchun mo‘ljallangan singib kiruvchi ta’sirli qurilish aralashmalaridan foydalanish ham kiradi. Bunda beton tuzilishi zichlashadi va uning butun xizmat muddati davomida suv o‘tkazmasligi, sovuqqa chidamliligi, siqilishga mustahkamligi va korroziyaga chidamliligi ortadi.

Ikkilamchi himoyaning vazifasi — agressiv muhit bilan betonning bevosita aloqa qilishining oldini olish yoki uni cheklash. Buning uchun changlanishni kamaytiruvchi shimdirgichlar, yupqa qatlamli qoplamalar, quyma pollar va ko‘p to‘ldirgichli qoplamalardan foydalaniladi. Polimer tarkiblarni ishlab chiqarishda bog‘lovchi modda sifatida ko‘pincha epoksid, poliuretan va poliefir komponentlar qo‘llanadi. Beton asosni himoyalash mexanizmi ustki qatlamni zichlash va sirtni tashqi muhitdan ajratishga asoslangan.

Betonni kimyoviy korroziya va elektr korroziyasidan himoyalash muammosi ayniqsa temiryo‘l transporti obyektlarida dolzarbdir. Bunday joylarda adashgan toklar tufayli yuzaga keladigan tok sizishi agressiv kimyoviy ta’sir bilan birga kuzatiladi.

Qishda betonni isitish

Betonning muhim kamchiligi qishki qurilish vaqtida namoyon bo‘ladi: past haroratlar sabab qurilayotgan beton inshootlar mustahkamligi xavf ostida qoladi. Shu bois betonni majburiy isitish zarurati tug‘iladi.

Betonni isitishning asosiy va qo‘shimcha usullari:

  • Sim orqali isitish. Xonaning juda yaxshi isitilishini ta’minlaydigan qulay usul.
  • Elektrodlar yordamida isitish. Elektrodlar tarmog‘i bo‘ylab issiqlik tarqalishi hisobiga tez isitish imkonini beradi.
  • plastinkasimon elektrodlar. Ular beton qorishmasiga ichki tomondan ulanadi — qolipga mahkamlanadi. Issiqlikni bevosita betonga uzatadi.
  • tasmali elektrodlar. Ikki tomondan mahkamlanadi.
  • simli elektrodlar. Ko‘pincha ustunlarda ishlatiladi va markaziy qismga mahkamlanadi.
  • sterjenli elektrodlar. Boshqa elektrodlarni ishlatishning imkoni bo‘lmagan joylarda qo‘llanadi.
  • Betonni isitish stansiyasi. Beton sim orqali isitilishi rejalashtirilganda ishlatiladi. Stansiya quvvati betonning qanchalik isishiga bevosita ta’sir qiladi. Qo‘lda yoki avtomatik boshqariladi.
  • Isitiladigan qolip. Beton isitish uchun simdan foydalanishga qaraganda tejamkorroq va uzoq muddatli yechim hisoblanadi.
  • Induksion usul. Bunda o‘ramlar sonini aniq hisoblash va uni konstruksiyadagi metall hajmiga moslashtirish muhim.
  • Infraqizil usul. Isitishning samarali va oddiy, ammo ancha qimmat usuli.
  • Issiq yopiq joylarda betonlash va termomatlardan foydalanish. Ustunli katta xonalar uchun mos kelmaydigan, ko‘p mehnat hamda xarajat talab qiladigan usul. Bunday hollarda monolit ustunlar yoki devorlarni qurilish havozalariga tortilgan yopmalar bilan himoyalash va majburiy ishlaydigan issiqlik generatorlarini o‘rnatish ma’qul.
  • Haroratning ko‘tarilishi beton mustahkamligining ortishiga va qolipni yechish muddatlariga ta’sir qiladi. Shu bois qishda betonning sirtida va ichki yadrosida haroratni kuzatish kerak. Buning uchun konstruksiyada haroratni o‘lchash quduqchalari tayyorlanadi yoki termoparalar o‘rnatiladi. Qolipni yechishda tashqi muhit va beton konstruksiyasi yadrosi haroratlari orasidagi farq 15 darajadan oshmasligi kerak.

Adabiyotlar

  • Beton // Harbiy ensiklopediya : [18 jildda] / V. F. Novitskiy … [va boshqalar tahriri ostida]. — Sankt-Peterburg ; [Moskva] : Bosmaxona shirkatining I. D. Sitin, 1911—1915.
  • Beton // Brokgauz va Yefronning ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
  • Moshchanskiy N. A.. Betonlarning zichligi va chidamliligi. — Moskva: Gosstroyizdat, 1951. — 175 b.
  • Pirojnikov L. B. Beton haqida qiziqarli ma’lumotlar / A. N. Popov tahriri ostida. — 2-nashr, to‘ldirilgan. — Moskva: Stroyizdat, 1986. — 104 b.
  • Dvorkin L. I., Dvorkin O. L. Maxsus betonlar. — Moskva: Infra-Injeneriya, 2012. — ISBN 978-5-9729-0046-6.
  • Meshcheryakov Yu. G., Fyodorov S. V. Qurilish materiallari : 08.03.01 Qurilish yo‘nalishida tahsil olayotgan oliy ta’lim talabalari uchun darslik / Rosatom texnik akademiyasi avtonom notijorat qo‘shimcha kasbiy ta’lim tashkiloti. — Sankt-Peterburg, 2019. — ISBN 978-5-906580-11-5
  • Meshcheryakov Yu. G., Fyodorov S. V., Suchkov V. P. Gidravlik bog‘lovchilar. Betonlar. Qurilish qorishmalari : o‘quv qo‘llanma / Rosatom texnik akademiyasi avtonom notijorat qo‘shimcha kasbiy ta’lim tashkiloti. — Sankt-Peterburg, 2019. — ISBN 978-5-906580-06-1