

Bitumlar (lotin tilidagi bitūmen — tog‘ smolasi, «asfaltli»)[manba 568 kundan beri ko‘rsatilmagan] — nurash natijasida hosil bo‘ladigan neft mahsulotlari. Bular uglevodorodlar va ularning azotli, kislorodli, oltingugurtli hamda metall saqlovchi hosilalari aralashmasidan iborat qattiq yoki smolasimon mahsulotlardir.
Xossalari
Bitumlar suvda erimaydi; biroq quyidagi moddalarda to‘liq yoki qisman eriydi: benzolda, xloroformda, uglerod disulfidda va boshqa organik erituvchilarda. Bitumning zichligi 0,95—1,50 g/sm3, uning xossalari aralashmaga kiradigan neftlarning sifatiga, asosan, ularning oksidlanish darajasi va oltingugurt bilan to‘yinganligiga bog‘liq. Tabiiy bitum zaxiralarining katta qismi bitum miqdori kam (1—3 %) yoki o‘rtacha (3—5 %) bo‘lgan tog‘ jinslarida joylashgan; aniqlangan zaxiralarning atigi 13 % i tarkibida 5 % dan ortiq bitum bo‘lgan jinslarda uchraydi. Bitumga boy bunday konlarning aksariyati Kanadada (71 %) va Venesuelada (27 %).
Bitum amorf modda, ya’ni qattiq holatda ham suyuqlikka xos xususiyatlarni namoyon etadi. Buni isbotlash uchun 1927 yilda Kvinslend universiteti professori Tomas Parnell bitumni voronkaga solib, uning oqib chiqishini kuta boshladi. Tajriba uning nazariyasini tasdiqladi — birinchi tomchi sakkiz yildan keyin tushdi. Olim vafotidan keyin ham universitet mutaxassislari kuzatuvni davom ettirdilar va 80 yil davomida bitum har to‘qqiz yilda bir tomchidan oqib tushishini aniqladilar. Shu sababli universitet 2005 yilda Ig Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi.
Bitum ishlab chiqarish texnologiyasi uning tarkibiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, bir xil yumshash haroratiga ega bo‘lgan bitumlar ichida xomashyoni kolonnali apparatda va quvurli (zmeevikli) reaktorda uzluksiz oksidlash orqali olinganlarining smola miqdori pastroq, asfalten va moy miqdori esa xuddi shu xomashyoni kub shaklidagi qurilmalarda oksidlab olingan bitumlarnikidan biroz yuqoriroq bo‘ladi. Turli usullarda olingan tayyor bitumlarning tarkibiy qismlari tuzilishi va xossalari ham bir-biridan farq qiladi. Ma’lumki, xomashyo tarkibidagi hatto kichik o‘zgarishlar — parafinli va aromatik uglevodorodlar, asfaltenlar hamda boshqa komponentlar miqdorining o‘zgarishi olinadigan bitum sifatiga juda katta ta’sir ko‘rsatadi.
Tasnifi
Tabiiy bitumlar — dastlabki asosi uglevodorodlardan iborat, organik kelib chiqishga ega foydali qazilmalar. Ularga neftning qatlamlardagi tabiiy saqlanish sharoiti kimyoviy va biokimyoviy oksidlanish yoki tektonik jarayonlar ta’sirida buzilganda hosil bo‘ladigan tabiiy hosilalari kiradi. Ular asosan ochiq kon (karyer) yoki shaxta usulida qazib olinadi (bitumli qumlar).
Tarkibi dastlabki neftning xususiyatlari va uning o‘zgarish sharoitlariga bog‘liq bo‘lib, ular shartli ravishda bir necha sinfga bo‘linadi:
- maltalar (мальты)
- asfaltlar
- asfaltenlar
- keritlar (кериты)
- ozokeritlar
- guminokeritlar (гуминокериты)
- antraksolitlar (антраксолиты)
- naftidlar (нафтиды)
- naftoidlar (нафтоиды).
Sun’iy bitumlar (texnik bitumlar) — neft, toshko‘mir va slanesni qayta ishlashdan qoladigan mahsulotlardir. Tarkibi bo‘yicha tabiiy bitumlarga o‘xshaydi.
Tarixi
Bitum — eng qadimiy qurilish va pardozlash materiallaridan biri. Suriyadagi Umm-al-Tlel hududida olib borilgan qazishmalar ko‘rsatishicha, tabiiy bitumning yopishtiruvchi xossalari neandertallarga hali neolit davrida ma’lum bo‘lgan: ular qizdirilgan bitum yordamida tosh uchliklarni nayza soplariga mahkamlashgan. Bitumdan yasalgan idishlar sopol idishlardan oldin paydo bo‘lgan. Bitum qurilishda Mesopotamiyada ancha kam uchraydigan yog‘ochni namlikdan himoyalash uchun ishlatilgan. Tabiiy bitum ko‘pincha yarim qimmatbaho toshlar va chig‘anoqlardan mozaika yasashda bog‘lovchi modda sifatida qo‘llangan (Ur standarti, al-Ubayddagi mozaikali panno).
Qadimgi dunyoda tabiiy bitum ustidan monopoliyaga dastlab Mesopotamiya ega bo‘lgan va bu mahsulot uning eksportida salmoqli o‘rin tutgan. Qadimgi Misrda bitumdan balzamlash va mumiyolash uchun foydalanishgan. Qadimgi Shumerda bu moddani «esir», akkadlar «iddu» deb atashgan, Iroq hududida yashagan arablar esa unga «sayali», «zift» va «kar» kabi turli nomlar berishgan. Qadimda bitum Ossuriya va Bobil uylarini, yo‘llar, kanallar va sug‘orish tizimlarini qurishda ham ishlatilgan. Bu yerda uning suv o‘tkazmaydigan xossalari muhim bo‘lgan. Semiramidaning osma bog‘lari qurilishida ham bitum ishlatilgani haqida taxmin mavjud.[manba 1036 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Tabiiy bitumni qazib olish va qayta ishlash


Tabiiy bitumni qazib olish va kompleks qayta ishlash quyidagi ketma-ketlikda amalga oshiriladi:
- bitum saqlovchi tog‘ jinsini qazib olish;
- bitum saqlovchi jinsni organik va mineral qismlarga ajratish;
- bitumni tashish;
- bitumni qayta ishlash.
Konning joylashish sharoitlari va xomashyoning fizik xossalariga qarab, tabiiy bitum konlari quyidagi usullarda o‘zlashtiriladi:
- karyer va shaxtada qazib olish usullari: bunda tog‘ jinsi yer yuzasiga chiqarilib, undan erituvchi yoki emulsiyalovchi tarkiblar qo‘shilgan issiq suv yordamida bitum ajratib olinadi;
- shaxtada drenaj usuli: tabiiy bitum shaxtadagi qazilma yo‘laklardan burg‘ilangan yuqoriga yo‘nalgan drenaj quduqlari tizimi orqali o‘z oqimi bilan olinadi;
- quduq orqali qatlam ichida qazib olish usuli: yer yuzasidan burg‘ilangan quduqlar orqali bitumga to‘yingan jinslarga issiqlik yoki boshqa ta’sir ko‘rsatilib, tabiiy bitum qazib olinadi.
Konchilik (karyer va shaxta) usullarida bitum miqdori kamida 10 % bo‘lgan va 60 — 90 metr chuqurlikda joylashgan jinslar konlari o‘zlashtiriladi. Bu usullarda bitumni ajratib olish koeffitsiyenti 85 — 90 % gacha yetadi. Bunga misol — Yarega neft koni, u joylashgan hudud — Komi Respublikasi.
Suyuq tabiiy bitum (bitumli neft) konlari odatda 100 metrdan chuqurroq bo‘lganda quduq usuli bilan o‘zlashtiriladi. Quduq usulida neftni ajratib olish koeffitsiyenti o‘rtacha 30 % ga yetadi. Tataristonda bitumli o‘ta qovushqoq neft Ashalchi konida tajriba-namoyish loyihasi doirasida qazib olinmoqda; bu loyiha hozircha zarar bilan ishlamoqda. Bu yerda yer yuzasiga chiqadigan yoysimon quduqlarning bir necha jufti burg‘ilangan. Har bir juftdagi quduqlar bir-birining ustida, bir necha metr masofada parallel joylashgan. Quduqlardan biri qatlamni isitadigan bug‘ni yuborish, ikkinchisi esa qizdirilganda qovushqoqligi kamaygan neftni tortib olish uchun mo‘ljallangan.
Tabiiy bitumlar neft yoki gaz kabi o‘z holicha sotiladigan tayyor mahsulot emas. Ulardan sotiladigan mahsulot olish uchun qo‘shimcha texnologik jarayonlar kerak bo‘ladi. Tabiiy bitumni qayta ishlashdan olinadigan tijorat mahsuloti sifatida «sintetik neft» — tabiiy neftga muqobil xomashyo turini ko‘rsatish mumkin. Bundan tashqari, tabiiy bitum ko‘p tarkibli foydali qazilma bo‘lgani sababli unda uglevodorodlardan tashqari ko‘pincha naften kislotalari, sulfokislotalar, oddiy va murakkab efirlar, oltingugurt, nodir rangli metallar (vanadiy, nikel, reniy) ham sanoat uchun yaroqli konsentratsiyalarda bo‘ladi. Tabiiy bitumdan vanadiyni sanoat miqyosida foyda bilan ajratib olish uchun uning eng kam miqdori 120 g/t, nikel uchun esa 50 g/t bo‘lishi kerak.
Qo‘llanilishi
Bitumlar turli sohalarda keng qo‘llanadigan, yaxshi ma’lum muhandislik-qurilish materialidir:
- gidroizolyatsiya uchun yo‘l qurilishida, bino va inshootlar qurilishida hamda quvurlarni yotqizishda;
- jumladan, asfalt-beton ishlab chiqarishda;
- shuningdek, tom yopish materiallari tayyorlashda;
- sanoatda, jumladan lak-bo‘yoq va kabel ishlab chiqarishda;
- akkumulyatorlar uchun quyma mastikalar tayyorlashda va boshqa maqsadlarda.
Bitumlarni yo‘l qurilishida qo‘llashning ayrim kamchiliklari ham bor. Ularga quyidagilar kiradi:
- yuqori haroratga sezgirlik (yuqori haroratda yumshashi va past haroratda mo‘rtlashishi);
- mexanik xossalarining yomonligi va elastikligining pastligi;
- eskirishga (qurib qolishga) moyilligi.
Ushbu muammoni hal qilish uchun yo‘l qurilishida «modifikatsiyalangan bitum» qo‘llanadi.[manba 3247 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Uzoq vaqt davomida bitum neftni qayta ishlashning asosiy mahsuloti deb hisoblanmagan, uni ishlab chiqarish texnologiyasini takomillashtirishga yetarli e’tibor qaratilmagan. Bitum sifati pastligi Qozog‘iston va Rossiyadagi sifatsiz yo‘llarning asosiy muammolaridan biridir. Yo‘l qurilishida ishlatiladigan materiallarning, jumladan bitumlarning, ekspluatatsion xususiyatlari pastligi sababli avtomobil yo‘llarini uchinchi-to‘rtinchi yildayoq ta’mirlashga to‘g‘ri keladi, boshqa mamlakatlarda esa ta’mirlashlar orasidagi muddat 10-12 yilni tashkil etadi.
Bitumni tahlil qilish usullari
- Bitumning qattiqligini sinash usuli.
- Bitumning yumshash haroratini GOST 32054 — 2013 bo‘yicha sinash.
- Bitumning cho‘ziluvchanligini sinash.
- Bitumning chaqnash haroratini sinash.
- GOST 32269— 2013 bo‘yicha fraksion tarkibni aniqlash: neft bitumlarini to‘rtta aniq fraksiyaga — to‘yingan uglevodorod birikmalari, naften-aromatik birikmalar, qutbli aromatik birikmalar va asfaltenlarga ajratish usuli.
Adabiyotlar
- Kimyo ensiklopediyasi «Katta Rossiya ensiklopediyasi», M., 1988.
- Tabiiy bitumlar — Konchilik ensiklopediyasi.
- Bitumlar. Olish va modifikatsiyalash usullari / D. A. Rozental, A. V. Bereznikov, I. N. Kudryavseva va boshqalar. ; [D. A. Rozental tahriri ostida]. Leningrad : LTI, 1979.
- Tom Hayem. Bizgacha bo‘lgan dunyo. Insonning kelib chiqishiga yangicha nigoh = Tom Hayem. Bizgacha bo‘lgan dunyo: ilm-fan insoniyatning kelib chiqishiga oid yangi tarixni qanday ochib bermoqda (Tom Higham. The World Before Us: How Science is Revealing a New Story of Our Human Origins). — M.: Alpina non-fikshn, 2024. — B. 396. — ISBN 978-5-00139-672-7.