Kumush ko‘zgu reaksiyasi

Aldegidlar uchun kumush ko‘zgu reaksiyasi: chapda — ijobiy natija, o‘ngda — salbiy natija

Kumush ko‘zgu reaksiyasi (lot. Speculi argentei reactio) — kumushni ammiakli eritmadagi kumush oksididan (Tollens reaktivi) qaytarib olish reaksiyasidir. Suvli ammiak eritmasida kumush oksidi erib, kompleks birikma — diammin kumush(I) gidroksidi [Ag(NH3)2]OH hosil bo‘ladi:

𝖠𝗀𝟤𝖮+𝟦𝖭𝖧𝟥⋅𝖧𝟤𝖮⇄𝟤[𝖠𝗀(𝖭𝖧𝟥)𝟤]𝖮𝖧+𝟥𝖧𝟤𝖮

Unga aldegid qo‘shilganda oksidlanish-qaytarilish reaksiyasi sodir bo‘lib, metall kumush hosil bo‘ladi:

RCHO+𝟤[𝖠𝗀(𝖭𝖧𝟥)𝟤]𝖮𝖧 →τ𝗈𝖢 𝟤𝖠𝗀↓+RCOONH𝟦+𝟥𝖭𝖧𝟥+𝖧𝟤𝖮

Agar reaksiya devorlari toza va silliq bo‘lgan idishda o‘tkazilsa, kumush idish devorlarida yupqa parda holida cho‘kib, ko‘zgu sirtini hosil qiladi. Hatto juda oz miqdordagi iflosliklar bo‘lsa ham, kumush kulrang, g‘ovak cho‘kma shaklida ajralib chiqadi.

«Kumush ko‘zgu» reaksiyasidan aldegidlarni aniqlash uchun sifat reaksiyasi sifatida foydalanish mumkin. Masalan, bu reaksiya yordamida glyukozani fruktozadan farqlash mumkin. Glyukoza aldozalarga kiradi (ochiq zanjirli shaklida aldegid guruhi mavjud), fruktoza esa ketozalarga kiradi (yopiq shaklida keton guruhi mavjud). Shuning uchun glyukoza «kumush ko‘zgu» reaksiyasini beradi, fruktoza esa bermaydi. Ammo eritmada ishqoriy muhit bo‘lsa, ketozalar aldozalarga izomerlanadi va Feling sinovida ham ijobiy natija beradi.

Adabiyotlar

  • Nekrasov B. V. Umumiy kimyo asoslari. — 3-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — Moskva: «Ximiya», 1973. — j. 2. — 688 bet.
  • Nesmeyanov A. N., Nesmeyanov N. A. Organik kimyo asoslari. 2 jildda. — 2-nashr, qayta ishlangan. — Moskva: «Ximiya», 1974. — j. 1. — 624 bet.