
Sement (lot. caementum — «shagʻal, maydalangan tosh») — sunʼiy noorganik gidravlik bogʻlovchi modda. Asosiy qurilish materiallaridan biri. U suv, tuzlarning suvli eritmalari va boshqa suyuqliklar bilan taʼsirlashganda plastik massa hosil qiladi. Bu massa keyinchalik qotib, toshga oʻxshash jismga aylanadi. Asosan beton va qurilish qorishmalariishlab chiqarishda qoʻllanadi. Sement gidravlik bogʻlovchi boʻlib, nam sharoitda mustahkamlikka erisha oladi. Shu xususiyati bilan u faqat havoda qotadigan ayrim boshqa mineral bogʻlovchilardan (masalan,havoda qotuvchi ohak) tubdan farq qiladi.
Sement markasi — siqilishga mustahkamlik belgilangan markadan (200, 300, 400, 500, 600) past boʻlmasligini bildiruvchi shartli koʻrsatkichdir
Qurilish qorishmalari uchun sement — kamklinkerli kompozitsion sement boʻlib, gʻisht terish va suvoq qorishmalari uchun moʻljallangan. U portlandsement klinkeri, faol mineral qoʻshimchalar va toʻldirgichlarni birgalikda maydalash orqali ishlab chiqariladi.
Tarixiy maʼlumotlar

Rimliklar ohakka gidravlik xususiyat berish uchun muayyan materiallarni qoʻshgan. Bular quyidagilar edi:
- putssolanlar ( Vezuviy vulqoni kulining yotqiziqlari);
- maydalangan yoki kukun holiga keltirilgan gʻishtlar;
- trass— Eyfel hududida topilgan vulqon kulining qotib qolgan yotqiziqlari).
Bir-biridan farq qilishiga qaramay, bu materiallarning barchasi tarkibida oksidlarmavjud: kremniy dioksidi SiO2 (kvars yoki kremniy kislotasi), alyuminiy oksidi Al2O3 (gil tuproq), temir oksidi Fe2O3 — ular ohakbilan oʻzaro taʼsirlashadi. Bunda suv birikishi (gidratlanish) sodir boʻlib, avvalo kremnezyom bilan birikmalar hosil boʻladi. Natijada kristallanish jarayonida suvda erimaydigan gidrosilikatlar — kalsiybirikmalari — hosil boʻladi. Oʻrta asrlarda gil bilan ifloslangan ohaktoshni kuydirish mahsulotlari suvga chidamliligi boʻyicha Rim putssolan aralashmalaridan qolishmasligi, hatto ulardan ustun boʻlishi tasodifan aniqlangan.

Shundan soʻng bir necha asr davomida jadal tajribalar olib borildi. Asosiy eʼtibor ohaktosh va gilning maxsus konlarini oʻzlashtirishga, bu tarkibiy qismlarning maqbul nisbatini aniqlashga va yangi qoʻshimchalar kiritishga qaratildi. Faqat 1844-yildan keyin xomashyo aralashmasi tarkibiy qismlarining aniq nisbatidan tashqari, avvalo, ohakning oksidlar bilan mustahkam birikishi uchun yuqori kuydirish harorati (taxminan +1450 °C, 1700 K) zarurligi xulosasiga kelindi. Ohak bilan birga pishirilgandan soʻng aynan shu uch oksid gidravlik xususiyatlarni belgilaydi; ular gidravliklikni taʼminlovchi oksidlar (gidravliklik omillari) deb ataladi.
Portlandsement ohaktosh va gil yoki yalpi kimyoviy tarkibi oʻxshash, faolligi yetarli boʻlgan boshqa materiallarni +1450…+1480 °C gacha qizdirish orqali olinadi. Bunda qisman erish sodir boʻlib, klinkerdonachalari hosil boʻladi. Sement olish uchun klinker taxminan 5 % gips toshi bilan birgalikda maydalanadi. Gips toshi qotish boshlanishi tezligini tartibga soladi; uning bir qismini kalsiy sulfatning boshqa shakllari bilan almashtirish mumkin. Ayrim texnik shartlarda maydalash vaqtida boshqa materiallar qoʻshishga ham ruxsat beriladi. Odatdagi klinkerning taxminiy tarkibi: 67 % CaO, 22 % SiO2, 5 % Al2O3, 3 % Fe2O3, 3 % boshqa tarkibiy qismlar. U odatda toʻrtta asosiy fazani oʻz ichiga oladi. Ular alit, belit, alyuminat fazasi va alyumoferrit fazasideb ataladi. Klinkerda, odatda, ishqoriy sulfatlar va kalsiy oksidi kabi yana bir necha faza ham oz miqdorda uchraydi.
Alit barcha oddiy sement klinkerlarining eng muhim tarkibiy qismi boʻlib, uning ulushi 50—70 % ni tashkil etadi. U uch kalsiyli silikat, Ca3SiO5boʻlib, tarkibi va tuzilishi kristall panjaraga yot ionlar, ayniqsa Mg2+, Al3+ va Fe3+ionlarining kirishi hisobiga oʻzgargan. Alit suv bilan nisbatan tez reaksiyaga kirishadi va oddiy sementlarda barcha fazalar orasida mustahkamlikning shakllanishiga eng katta hissa qoʻshadi; ayniqsa 28 sutkalik mustahkamlik uchun uning ahamiyati katta.
Oddiy sement klinkerlarida belit miqdori 15—30 % ni tashkil qiladi. U ikki kalsiyli silikat Ca2SiO4boʻlib, tuzilishiga yot ionlar kirishi natijasida oʻzgargan va odatda toʻliq yoki asosan β-modifikatsiya shaklida uchraydi. Belit suv bilan sekin reaksiyaga kirishadi. Shu sababli dastlabki 28 sutkada mustahkamlikka taʼsiri kam boʻlsa-da, keyingi davrlarda mustahkamlikni sezilarli darajada oshiradi. Bir yildan soʻng taqqoslanadigan sharoitlarda sof alit va sof belitning mustahkamligi taxminan bir xil boʻladi.
Oddiy sement klinkerlarining koʻpchiligida alyuminat fazasining ulushi 5—10 % ni tashkil etadi. Bu uch kalsiyli alyuminat boʻlib, qisqacha 3CaAS deb belgilanadi (tarkibi — 3CaO*Al2O3*SiO2). Yot ionlar, ayniqsa Si4+, Fe3+, Na+ va K+ionlari tufayli uning tarkibi, baʼzan tuzilishi ham sezilarli oʻzgaradi. Alyuminat fazasi suv bilan tez reaksiyaga kirishadi va qotish boshlanishini tartibga soluvchi modda, odatda gips, qoʻshilmasa, nomaqbul darajada tez tutib qolishga olib kelishi mumkin.
Ferrit fazasi oddiy sement klinkerining 5—15 % ini tashkil etadi. Bu toʻrt kalsiyli alyumoferrit boʻlib, qisqacha 4CaAFS (4CaO*Al2O3*Fe2O3*SiO2), uning tarkibi Al/Fe nisbatining oʻzgarishi va kristall tuzilishga yot ionlar kirishi bilan sezilarli darajada farqlanadi. Ferrit fazasining suv bilan reaksiyaga kirishish tezligi tarkib yoki boshqa xususiyatlar farqiga qarab biroz oʻzgarishi mumkin. Odatda dastlabki davrda bu tezlik yuqori boʻladi, keyingi davrlarda esa alit va belitning reaksiyaga kirishish tezliklari oraligʻida joylashadi.
Taniqli kimyogar olim A. R. Shulyachenko Rossiya sement sanoatining otasi hisoblanadi. Klinkerni kuydirish va ishlab chiqarishda Antonovning shaxtali pechi keng qoʻllanilgan. Sement texnologiyasi va gidravlik bogʻlovchilarning qotishi masalalarini Yu. M. Butt, S. M. Royak, I. F. Ponomaryov, N. A. Toropov va boshqa olimlar batafsil tadqiq qilgan.
Sement turlari
Asosiy mineralning mavjudligi va ustunligiga koʻra sementlar quyidagilarga boʻlinadi:
- romansement — belit ustunlik qiladi, hozir ishlab chiqarilmaydi;
- portlandsement — alit ustunlik qiladi, qurilishda eng keng tarqalgan;
- alyuminiy oksidli sement — alyuminat fazasi ustunlik qiladi;
- magnezial sement (Sorel sementi, albolit) — magnezit asosida tayyorlanadi, suvli tuz eritmasi bilan qoriladi;
- kislotaga chidamli sement — natriy gidrosilikati (Na2O·mSiO2·nH2O), kvars qumi va natriy kremniyftorididan iborat quruq aralashma. U suyuq shishaning suvli eritmasi bilan qoriladi.
Shuningdek, biosementham mavjud. Uning oddiy sementdan farqi shundaki, u biotexnologiyalar yordamida ishlab chiqariladi.
Aksariyat hollarda sement deganda portlandsement va portlandsement klinkeri asosida tayyorlangan sementlar tushuniladi. XX asr oxirida sement turlarining soni qariyb 30 ta edi.
Mustahkamligiga koʻra sement markalarga boʻlinadi. Markalar, asosan, oʻlchami 40×40×160 mm boʻlgan, kvars qumi bilan sementning 1:3 nisbatdagi qorishmasidan tayyorlangan prizma namunalarining ikkiga boʻlingan qismlarini siqishda aniqlanadigan mustahkamlik chegarasi asosida belgilanadi. Markalar M200—M600 sonlari bilan ifodalanadi (odatda 100 yoki 50 qadam bilan); ular mos ravishda 100—600 kg/sm² (10—60 MPa) siqilishga mustahkamlikni bildiradi. 600 markali sement oʻzining yuqori mustahkamligi tufayli «harbiy» yoki «fortifikatsion» deb ataladi va 500 markali sementdan sezilarli darajada qimmat turadi. U bunkerlar, raketa shaxtalari va shu kabi harbiy obyektlarni qurishda qoʻllanadi.
Hozirgi vaqtda sement mustahkamlik sinflariga boʻlinadi. Sinflarning markalardan asosiy farqi shundaki, mustahkamlik oʻrtacha koʻrsatkich sifatida olinmaydi, balki kamida 95 % taʼminlanganlik talab qilinadi (yaʼni 95 ta namuna 100 ta namunaning ichidan eʼlon qilingan sinf talabiga javob berishi kerak). Sinf 30—60 sonlari bilan ifodalanadi; ular siqilishga mustahkamlikni (MPa hisobida) bildiradi.
Ishlab chiqarish

Sement klinker va gipsni mayin maydalash orqali olinadi. Klinker — ohaktosh va gil dan iborat, muayyan tarkibli bir jinsli xomashyo aralashmasini pishguncha bir tekis kuydirish mahsulidir; bu tarkib kalsiy silikatlarining ustun boʻlishini taʼminlaydi.
Klinkerni maydalash vaqtida qoʻshimchalar kiritiladi: tutib qolish vaqtini tartibga solish uchun gips CaSO4·2H2O, shuningdek, sementning ayrim xususiyatlarini yaxshilash va tannarxini pasaytirish uchun 15 % gacha faol mineral qoʻshimchalar (pirit kuydirish qoldiqlari, domna koloshnik changi, boksitlar, qumlar).
Xomashyo aralashmasi +1450…+1480 °C haroratda 2—4 soat davomida ichki issiqlik almashinish qurilmalari bilan jihozlangan uzun aylanma pechlarda (3,6×127 m, 4×150 m va 4,5×170 m) kuydiriladi. Bu qurilmalar sement klinkerining zarur minerallarini sintez qilishni osonlashtiradi. Kuydirilayotgan materialda murakkab fizik-kimyoviy jarayonlar sodir boʻladi. Aylanma pechni shartli ravishda quyidagi zonalarga ajratish mumkin:
- qizdirish (+200…+650 °C) — bunda organik aralashmalar yonib ketadi, gil tarkibiy qismining degidratlanishi va parchalanishi boshlanadi. Masalan, kaolinitning parchalanishi quyidagi tenglama bilan ifodalanadi: Al2O3·2SiO2·2H2O → Al2O3·2SiO2 + 2H2O; keyin +600…+1000 °C haroratlarda alyumosilikatlar oksidlar va oraliq mahsulotlarga parchalanadi.
- dekarbonatlanish (+900…+1200 °C) — ohaktoshli tarkibiy qism dekarbonatlanadi: CaCO3 → CaO + CO2; ayni vaqtda gil minerallarining oksidlarga parchalanishi davom etadi. Asosli oksidlar (CaO, MgO) va kislotali oksidlar (Al2O3, SiO2) oʻzaro taʼsirlashishi natijasida shu zonadayoq yangi birikmalarning qattiq fazadagi sintezi boshlanadi (CaO·Al2O3 — qisqacha CA; u yuqoriroq haroratlarda CaO bilan reaksiyaga kirishadi va suyuq fazali sintez oxirida C3A hosil boʻladi); jarayon bosqichma-bosqich kechadi;
- ekzotermik reaksiyalar (+1200…+1350 °C) — materiallarning qattiq fazada pishishi yakunlanadi; bu yerda C3A, C4AF (F — Fe2O3) va C2S (S — SiO2) — klinkerning 3 ta asosiy mineralining (jami 4 tasidan) hosil boʻlishi toʻliq tugaydi;
- pishish (+1300 → +1480 → +1300 °C) — material qisman eriydi, eritmaga C2S dan boshqa klinker minerallari oʻtadi. U eritmada qolgan CaO bilan reaksiyaga kirishib, alitni hosil qiladi (C3S — uch kalsiyli silikatning oz miqdordagi (2—4 %) MgO, Al2O3, P2O5, Cr2O3 va boshqalar bilan hosil qilgan qattiq eritmasi);
- sovitish (+1300…+1000 °C) — harorat sekin pasayadi. Suyuq fazaning bir qismi klinker minerallari kristallari ajralishi bilan kristallanadi, qolgan qismi esa shishasimon holatda qotadi.
Dunyo va Rossiyada sement ishlab chiqarish
2010-yilda jahon sement ishlab chiqarish hajmi 3,325 mlrd tonnaga yetdi. Eng yirik uch ishlab chiqaruvchi Xitoy (1,8 mlrd tonna), Hindiston (220 mln tonna) va AQSH (63,5 mln tonna) boʻldi. Rosstat maʼlumotlariga koʻra, 2012-yilda Rossiyada portlandsement, alyuminiy oksidli sement, shlakli sement va shu kabi gidravlik sementlar ishlab chiqarish hajmi 61,5 mln tonnani tashkil etdi.
2022-yilda Rossiyada sement ishlab chiqarish hajmi 60,8 mln tonnani tashkil qildi.
2023-yilda esa Rossiyada sement ishlab chiqarish hajmi 63 mln tonnaga yetdi.
2011-yilda dunyodagi eng yirik sement ishlab chiqaruvchilar:
- Lafarge — Fransiya — 150,6 mln t.
- Holcim — Shveysariya — 136,7 mln t.
- Heidelberg Group — Germaniya — 76 mln t. (1-iyul 2016-yil holatiga)
- Cemex — Meksika — 74,0 mln t.
- Italcementi — Italiya — 54,4 mln t.
- Anhui Conch Cement — Xitoy — 41,5 mln t.
- Taiheiyo Cement — Yaponiya — 38,0 mln t.
- Votorantim Cimentos — Braziliya — 31.8 mln t.
- Cimpor — Portugaliya — 28,3 mln t.
- Buzzi Unicem+Dyckerhoff — Italiya–Germaniya — 26,6 mln t.
- Vicat — Fransiya — 19,8 mln t.
- Yevrosement guruh — Rossiya — 18,4 mln t.
2025-yilda jahon sement ishlab chiqarish hajmi 3,865 mlrd t, Rossiyada esa 58.6 mln t ni tashkil etdi.
Rossiyada sement ishlab chiqarish
2013-yilda Rossiyadagi oʻnta yetakchi sement ishlab chiqaruvchi (hajmi mln tonnada / bozordagi ulushi %):
- «Yevrosement guruh» — 21,649 / 32,6
- «Novorossement» — 5,772 / 8,7
- «Mordovsement» — 4,717 / 7,1
- «Sibir sementi» — 4,307 / 6,5
- Heidelberg Cement — 3,654 / 5,5
- Holcim — 3,658 / 5,5
- Dyckerhoff — 3,257 / 4,9
- «Sebryakovsement» — 3,167 / 4,8
- Lafarge — 2,416 / 3,6
- «Vostoksement» — 2,037 / 3,1
2014-yil yakunlari boʻyicha zavodlarning loyihaviy quvvati (yiliga mln tonna):
- «Yevrosement guruh» — 33,1
- «Mordovsement» — 7,2
- «Novorossement» — 6,9
- «Sibir sementi» — 6,7
- Heidelberg Cement — 4,9
- Holcim — 4,6
- «Vostoksement» — 4,3
- Dyckerhoff — 3,7
- «Sebryakovsement» — 3,4
- «Bazelsement» — 3,2
2014-yil dekabrda «Mordovsement» korxonalari «Yevrosement guruh» nazoratiga oʻtdi.
Xalqaro sement bozori
2019-yilda sementning jahon savdo aylanmasi $12.1 mlrd deb baholangan. Eng yirik eksportchilar Vyetnam ($1.39 mlrd), Turkiya ($993 mln), Tailand ($704 mln), Germaniya ($558 mln) va Kanada ($534 mln) boʻlgan. Eng yirik importchilar — AQSH ($1.27 mlrd), Xitoy Xalq Respublikasi ($918 mln), Bangladesh ($641 mln), Filippin ($512 mln) va Fransiya ($480 mln). Rossiyaning jahon sement eksportidagi ulushi 0,55 % (taxminan $67 mln), importdagi ulushi esa 0,67 % (taxminan $82 mln) ni tashkil etgan.
- Xitoy — 2200 mln t.
- Hindiston — 320 mln t.
- Vyetnam — 95 mln t.
- AQSH — 89 mln t.
- Misr — 76 mln t.
- Indoneziya — 74 mln t.
- Eron — 60 mln t.
- Rossiya — 57 mln t.
- Braziliya va Koreya Respublikasi — 55 mln t.
- Yaponiya — 54 mln t.
- Turkiya — 51 mln t.
Boshqa mamlakatlar — 900 mln t.
2019-yilda dunyo boʻyicha ishlab chiqarish — 4100 mln t. Mamlakatlarning 2019-yildagi sement ishlab chiqarishi roʻyxati Amerika sement ishlab chiqaruvchilari assotsiatsiyasi maʼlumotlariga asoslangan.
Adabiyotlar
- Dvorkin L. I., Dvorkin O. L. Qurilish materialshunosligi boʻyicha maʼlumotnoma. — M.: Infra-Injeneriya, 2010. — ISBN 978-5-9729-0048-0.
- Yegorov, K. N., Mendeleyev D. I. Sementlar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lugʻati : 86 jildda (82 jild va 4 qoʻshimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Rayxel V., Konrad D. Beton. 2 qismda. / Nemis tilidan tarjima / V. B. Ratinov tahriri ostida. — M.: Stroyizdat, 1979. — J. 1. Xossalari. Loyihalash. Sinov. — B. 33.