Urmiya ko‘li

Ko‘l
Urmiya
forscha دریاچه ارومیه, ozarbayjoncha Urmiya gölü, اۇرمییا گؤلو
Фотография из космоса, октябрь 1984 г.
1984-yil oktabr oyida kosmosdan olingan surat
Morfometriya
Dengiz sathidan balandligi1275 m
O‘lchamlari140 × 40—55 km
Maydoni5200—6000 km²
Eng katta chuqurligi16 m
O‘rtacha chuqurligi5 m
Gidrologiya
Turi (minerallashuv bo‘yicha)sho‘r 
Havzasi
Havzasining maydoni50 000 km²
Quyiladigan daryoJag‘atuchoy
Joylashuvi
37°42′00″ sh. k. 45°19′00″ sh. u.HGYaO
Mamlakat
UstonlarSharqiy Ozarbayjon, G‘arbiy Ozarbayjon
Иран
Eron
Точка
Urmiya
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Urmiya (forscha دریاچه ارومیه‎ — Daryoche-ye Orumiye — Orumiye ko‘li, ozarbayjoncha اۇرمییا گؤلو / Urmiya gölü, armancha Ուրմիա լիճ) — oqimsiz sho‘r ko‘l bo‘lib, Armaniston tog‘ligida, ustonlar — Sharqiy Ozarbayjon va G‘arbiy Ozarbayjon o‘rtasida, shimoli-g‘arbiy Eronda joylashgan.

Etimologiyasi

«Avesto»da «suvi sho‘r, chuqur ko‘l» ma’nosidagi Chechasht («yarqiragan oq») nomi bilan ma’lum bo‘lgan; bu nom XIV asrdagi fors mualliflari asarlarida ham uchraydi. Istaxriy uni Buxayrat ash-Shurot — «bid’atchilar va diniy ajralib chiqqanlar ko‘li» deb atagan. O‘rta asrlarda u Sho‘r ko‘l, shuningdek, Kabudan (eroncha Daryacha-yi Kabudan — «ko‘k ko‘l»; qiyoslang: armancha Կապուտան [Kaputan]); Shohi (Shohu, tog‘li orol nomidan) yoki Tala (Telya, qal’a nomidan) deb ham yuritilgan. Ko‘lning hozirgi nomi uning g‘arbiy sohilidagi shu nomli shahar nomidan olingan. 1926-yilda u Rezaiye deb, shoh Rizo Pahlaviy sharafiga qayta nomlangan; 1970-yillarda avvalgi nomi qaytarilgan. Mintaqaning boshqa tillaridagi hozirgi nomlari: ozarbayjoncha Urmiya gölü, armancha Ուրմիա լիճ [Urmiya lich], kurdcha Gola Urmiyê.

Fizik-geografik tavsifi

Eronning eng katta ko‘li. U Kurd tog‘laridan sharqdagi tektonik botiqda, dengiz sathidan 1275 m balandlikda joylashgan. Shimoldan janubga cho‘zilgan; eng katta uzunligi — taxminan 140 km, kengligi — taxminan 40—55 km. Maydoni 5200 dan 6000 km² gacha o‘zgarib turadi. O‘rtacha chuqurligi — 5 m, eng katta chuqurligi — 15 m gacha. Suv yig‘ish havzasining maydoni — taxminan 50 ming km². Bu ko‘rsatkichlar ko‘lga quyiladigan daryolarning suvlilik darajasiga bog‘liq. Ular yiliga o‘rtacha 5 km³ suv keltiradi, yillik suv oqimining 80 % gacha qismi esa yog‘ingarchilik ko‘p bo‘ladigan qish va bahor oylariga to‘g‘ri keladi. Eng katta irmoqlar — janubdagi Jag‘atuchoy (Zarrinarud) va Tatavu, shimoli-sharqdagi Ajichoy, sharqdagi Qaderchoy. Ko‘l oqimsiz bo‘lgani uchun undagi suvning sho‘rlanish darajasi yuqori bo‘lib, mavsumga qarab o‘zgaradi: bahorda 80—150 ‰ dan kech kuzda 260—280 ‰ gacha ko‘tariladi. Asosiy tuzlar — xlor tuzlari, natriy tuzlari va sulfatlar.

Ko‘lda 102 ta orol bor. Yirik orollarda pista o‘rmonlari (Pistacia atlantica) o‘sadi; janubiy qismida 50 ta kichik orol to‘plangan. Ko‘l muzlamaydi, unda kemalar qatnovi mavjud. Sohillarida sho‘rxok yerlar, daryolarning quyilish joylarida esa sitnik (Juncus) va oddiy qamish o‘sadigan botqoqliklar bor; sohillari asosan kimsasiz. Ko‘lda baliq yo‘q, ammo suv o‘tlarining ko‘pligi mayda qisqichbaqasimonlar — artemiyalar uchun oziq manbayi bo‘lib xizmat qiladi. Ko‘lda saqoqushlar, flamingolar va ola o‘rdaklar uya quradi, ko‘chib yuruvchi qushlar esa orollardan ko‘chish yo‘lidagi oraliq manzil sifatida foydalanadi. 1967-yilda ko‘lning katta qismini o‘z ichiga olgan milliy bog‘ tashkil etilgan.

2005-yilda ko‘l ustidan ko‘prik qurilishi

2008-yildan boshlab ko‘lni Sharqiy va G‘arbiy Ozarbayjonni bog‘laydigan avtomobil yo‘li o‘tgan to‘g‘on ikkiga ajratadi. To‘g‘ondagi ko‘prikli ochiq qism atigi 1500 metrni tashkil etadi. Bu ko‘lda suv aylanishini ancha qiyinlashtirib, uning ekologiyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Ekologik halokat

1984 va 2014-yillardagi sun’iy yo‘ldosh suratlarini taqqoslovchi animatsiya

Hozirgi paytda ko‘l yo‘qolib ketish arafasida turibdi. 1998-yilda boshlangan qurg‘oqchilik, atrofdagi shahar va qishloqlar aholisining ko‘l suvidan haddan tashqari ko‘p foydalanishi hamda unga suv keltiruvchi daryolarda to‘g‘onlar qurilishi oqibatida Urmiya ko‘lining maydoni 70 % dan ko‘proqqa qisqargan. Urmiya shahri munitsipaliteti vakili Javod Jahongirzodaning so‘zlariga ko‘ra, ko‘l butunlay qurib qolsa, uning o‘rnida 10 mlrd tonna tuz qoladi va taxminan 14 mln kishi o‘z yashash joyini tark etishga majbur bo‘ladi. Har yili ko‘ldan taxminan 3 mlrd m³ suv bug‘lanadi.

2011-yilda mahalliy aholining Urmiyani qutqarish bo‘yicha favqulodda reja qabul qilish haqidagi navbatdagi talablari Majlis tomonidan rad etilgan. 4-sentabr 2011-yilda hukumatni ko‘lni saqlab qolishga chaqirish maqsadida tashkil etilgan namoyishning 60 nafar ishtirokchisi hibsga olingan.

2014-yil holatiga ko‘ra, mutaxassislar hech qanday chora ko‘rilmasa, Urmiya atigi to‘rt yil ichida botqoqlikka aylanishini bashorat qilgan. 2025-yil oxiriga kelib Urmiya ko‘li butunlay yo‘qolgani qayd etilgan.

Ko‘lni saqlab qolish uchun taklif etilgan chora-tadbirlar

Ko‘lning 2014-yil oktabr oyidagi holati

Ko‘lni saqlab qolish bo‘yicha bir nechta reja ishlab chiqilgan. Jumladan, 2012-yil avgust oyida Eron Atrof-muhitni muhofaza qilish tashkiloti rahbari Muhammad Javod Muhammadizoda ko‘lni tiklash uchun Armaniston ko‘l sathini tiklash uchun Eronga suv yetkazishda yordam berishiga rozilik olinganini ma’lum qilgan. Shuningdek, suv yetkazib berish ko‘zda tutilgan viloyat — Sharqiy Ozarbayjon.

Shuningdek, Aras daryosidan suv olib kelish rejasi ham bo‘lgan; buning uchun 950 milliard tuman ajratilgan, biroq Ozarbayjon e’tiroz bildirgani sababli loyihadan voz kechishga qaror qilingan.

e’tirozlari tufayli loyihadan voz kechishga qaror qilingan. 2013-yilda Eron hukumati Kaspiy dengizi suvini ko‘lga yo‘naltirish orqali uni saqlab qolish loyihasini ishlab chiqa boshladi. 2014-yil oxiriga kelib loyiha yakuniy bosqichga yetdi va xorijiy maslahatchilar ishtirokida turli variantlarni o‘rganish boshlandi.

2014-yil mart oyida Eron Atrof-muhit vazirligi BMT Taraqqiyot dasturi bilan hamkorlikda ko‘lni va uning sohilidagi suv-botqoq hududlarni saqlab qolish rejasini ishlab chiqdi. Loyihani amalga oshirish uchun birinchi yilda 225 mln dollar, butun loyiha uchun esa 1,3 mlrd dollar talab etilgan.

Eron hukumati nafaqat boshqa manbalardan ko‘lga suv keltirish loyihalarini, balki ko‘ldagi suv sathini tiklashning boshqa usullarini ham moliyalashtirmoqchi edi. Jumladan, 2014-yil iyul oyida Eron prezidenti Hasan Ruhoniy suvdan foydalanish samaradorligini oshirish bo‘yicha ishlarning birinchi yiliga taxminan 14 trillion rial (500 mln dollardan ortiq) ajratishga qaror qildi. Bu orqali qishloq xo‘jaligida suv sarfini kamaytirish hamda atrof-muhitni tiklash rejalashtirilgan edi.

G‘arbiy Ozarbayjon viloyatidagi Mintaqaviy suv kompaniyasi rahbari Yosir Rahbardinning so‘zlariga ko‘ra, 2021-yilda Urmiya ko‘lining maydoni o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 1546 kvadrat kilometrga qisqargan.

2023-yil ma’lumotlariga ko‘ra, Urmiya ko‘lining qurishi davom etgan. 2025-yil kuziga kelib ko‘l deyarli butunlay yo‘qolib, sho‘rxokka aylangan.

Galereya

Havolalar