Axborot nima

Axborot (lotincha informātiō «biror narsa haqidagi tasavvur, tushuncha» ← informare «shakl bermoq, shakllantirmoq, tasvirlamoq») — muayyan obyekt haqidagi mulohazalarning mavhum, mazmunli tasavvurlari. Axborot uzatilishi, bilim berishi va harakatlarni belgilashi, shuningdek, miqdoriy o‘lchovga ega bo‘lishi mumkin.

Axborot tushunchasiga beriladigan ma’no uning qo‘llanish sohasiga bog‘liq. Turli faoliyat sohalaridagi axborot haqidagi qarashlarni birlashtiradigan universal ta’rif mavjud emas.

Xalqaro va Rossiya standartlarida quyidagi ta’riflar keltirilgan:

  • ma’no (mazmun) hosil qiladigan qayta ishlangan, tartiblangan va o‘zaro bog‘langan ma’lumotlar (ISO 5127:2017);
  • muayyan kontekstda odamlar o‘zaro almashishi mumkin bo‘lgan predmetlar, faktlar, g‘oyalar va boshqalar haqidagi bilimlar (ISO/IEC 10746-2:1996);
  • muayyan kontekstda aniq ma’noga ega bo‘lgan faktlar, voqealar, narsalar, g‘oyalar va tushunchalar haqidagi bilimlar (ISO/IEC 2382:2015);
  • muloqot jarayonida inson va (yoki) maxsus qurilmalar tomonidan moddiy yoki ma’naviy olam faktlarining aks etishi sifatida qabul qilinadigan ma’lumotlar (GOST 7.0-99).

Axborot bilan almashish uchun u muayyan ifoda shakliga kirishi (ya’ni ma’lumotlarga aylanishi) kerak bo‘lsa-da, axborot, avvalo, ana shu ifodaning talqini (ma’nosi)dir (ISO/IEC/IEEE 24765:2010). Shu sababli qat’iy ma’noda axborot bilan ma’lumotlar o‘rtasida farq bor, garchi norasmiy nutqda bu ikki atama ko‘pincha sinonim sifatida ishlatilsa ham.

Dastlab «axborot» deganda odamlar og‘zaki, yozma yoki boshqa usullarda (shartli signallar, texnik vositalar va hokazolar yordamida) uzatadigan xabarlar tushunilgan; XX asr o‘rtalaridan boshlab esa «axborot» umumilmiy tushunchaga aylanib, odamlar o‘rtasidagi, inson va avtomat o‘rtasidagi hamda avtomatlar o‘rtasidagi ma’lumot almashinuvini; hayvonot va o‘simlik dunyosidagi signal almashinuvini; belgilarni bir hujayradan boshqa hujayraga, bir organizmdan boshqasiga uzatishni (masalan, genetik axborot); shuningdek, kibernetikaning asosiy tushunchalaridan birini qamrab oldi.

Masalan, informatika, axborotlashtirish kabi zamonaviy hosila atamalarda oddiy ma’lumot almashinuvidan tashqari, eng yangi texnologiyalar bilan jihozlash ham nazarda tutiladi; buning yorqin misoli — axborot texnologiyalari.

Tushuncha tarixi

XX asrgacha

Antik davr faylasuflari tasavvuriga ko‘ra, barcha materiya quyidagi to‘rt unsur — suv, tuproq, havo va olov ko‘rinishida mavjud bo‘lgan. Shunga ko‘ra, barcha narsalarning xususiyatlari materiya birlashgan shakl bilan belgilangan. Informatio — «shakllantirish» — g‘oyaning moddiy ifodasini topish jarayoni sifatida tushunilgan: otni kuzatganda ongda u haqda tasavvur paydo bo‘ladi; ta’lim jarayoni o‘quvchini shakllantiradi; haykaltarosh marmar bo‘lagiga kerakli shakl berib, haykal yaratadi. Tarixchi Jon Darem Piters[ingl.] bu tushunchani «morfogenez» atamasi bilan ifodalashni taklif qiladi. informatio so‘zini Sitseron va Avgustin lotin tiliga tarjima qilishda yunon falsafasiga oid quyidagi tushunchalarni ifodalash uchun qo‘llagan: eydos, g‘oya, shakl, prolepsis. Foma Akvinskiy o‘z gilemorfizm tushunchasini tavsiflash uchun informatio materiae («materiyani shakllantirish») iborasidan foydalanadi.

O‘rta asrlardan boshlab Yevropa tillarida «axborot» so‘zi ilm-fan bilan aloqador, ma’lumotli kishiga nisbatan qo‘llanib kelgan.

Morfogenez tushunchasining falsafiy muhokamadan yo‘qolishi empirizmning rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lib, bu yo‘nalish hissiy idrokdan tashqarida shakllar mavjudligini tan olmaydi. Frensis Bekon shunday dialektiklarni tanqid qiladiki, ular «yaxshi tartibga solingan sezgining bevosita ma’lumotlari (informationibus) bilan kifoyalanadilar», deydi. U merosiga murojaat qilayotgan faylasuf — Platon, Jon Lokk esa «g‘oya» so‘zini «„xayoliy obraz“, „tushuncha“, „ko‘rinish“ degan so‘zlar ostida anglashiladigan yoki tafakkur jarayonida ongni band qilishi mumkin bo‘lgan har qanday narsani ifodalash» uchun ishlatadi. Empiriklar uchun g‘oyalar oqimi bilim yaratish mumkin bo‘lgan xomashyo, ratsionalistlar uchun esa aql yo‘liga to‘siq bo‘luvchi xayoliy tasavvurlar pardasi edi.

Rus tilida «axborot» so‘zi Pyotr I davridan ma’lum. U polyak tilidan o‘zlashtirilgan va «bildirish, xabar berish» ma’nolarida ishlatilgan. 1960-yillarning o‘rtalarigacha rus lug‘atlari va ensiklopediyalarida u xabarlarga oid yagona ma’noli so‘z sifatida qayd etilgan.

Saqlanishi va uzatilishi lozim bo‘lgan ma’lumotlar sifatidagi axborot tushunchasi XIX asrda paydo bo‘lgan. Empiriklar axborotni hissiy tajriba bilan bog‘lagan bo‘lsalar, statistikaning yuzaga kelishi va davlat byurokratiyasining kengayishi bilan u alohida shaxs tajribasidan tashqaridagi bilimlarni ham anglatadigan bo‘ldi. Bu ma’no o‘zgarishi aloqa vositalarining rivojlanishi bilan ham bog‘liq: gazeta, lug‘at va ensiklopediyalarning ommaviy nashri, pochta xizmatlarining kengayishi, telegraf va telefonning ixtiro qilinishi axborotni muayyan shaklda ifodalangan va rostlik xususiyatiga ega mustaqil hodisa sifatida qabul qilishga olib keldi. Tushuncha endi bilimning o‘zini emas, uni egallashning muayyan usulini — kitob yoki boshqa nufuzli manbada e’lon qilingani tufayli obyektiv deb qabul qilinadigan fikrlarni anglatadigan bo‘ldi. Sotsiolog Elvin Uord Gouldner ta’kidlaganidek, axborot shaklidagi bilim «shaxsdan ko‘ra ko‘proq madaniyatga xos xususiyatdir; uning ahamiyati, uni izlash va oqibatlari — barchasi shaxssizlashgan… Madaniyat anglashga yordam berishi yoki to‘sqinlik qilishi mumkin, ammo madaniyatning o‘zi anglay olmaydi». Mishel de Serto fikricha, o‘quvchining passiv iste’molchiga aylanishi bilimlarni ommalashtirish orqali jamiyatni o‘zgartirish haqidagi Ma’rifatparvarlik g‘oyalarining rivojlanishida bir qadam bo‘lgan.

Axborotning matematik nazariyasi

Shennon — Uiver aloqa modeli

XX asr o‘rtalarida «axborot» so‘zi entropiya tushunchasi bilan bog‘liq yangi ma’noga ega bo‘ldi. 1948-yilda Norbert Vinerning «Kibernetika: yoxud hayvon va mashinada boshqaruv hamda aloqa» (Cybernetics: Or Control and Communication in the Animal and the Machine) kitobi nashr etildi. Unda axborot materiya va energiya qatori tabiatning uchinchi fundamental tushunchasi sifatida tilga olinadi. Shu paytda Klod Shennon avval Garri Naykvist va Ralf Xartli g‘oyalarini rivojlantirib, bit tushunchasini axborot miqdorining o‘lchov birligi sifatida kiritadi. Aloqa kanali orqali signal uzatishni optimallashtirish masalasini ko‘rib chiqib, u o‘zining aloqa modelini taklif etadi va «aloqaning semantik jihatlari masalaning muhandislik tomoniga aloqador emas», deb hisoblaydi. Uorren Uiver ularning nazariyasida «axborot» so‘zi odatiy ma’nosida emas, balki uzatilayotgan signalning ma’noga egaligini nazarda tutmaydigan xususiyati sifatida ishlatilishini aniqlashtiradi. Bu talqin quyidagi tushunchalarning asosini tashkil etadi: axborotni qayta ishlash va axborot texnologiyalari.

Lars Kvortrup[dan.] ta’kidlashicha, Shennon va Uiver nazariyasida axborot ziddiyatli tarzda — ham obyektiv miqdoriy kattalik, ham xabar yuboruvchining subyektiv tanlovi sifatida tavsiflanadi. Ammo semiotika nuqtayi nazaridan, axborotning matematik nazariyasi faqat sintaksisni (belgilarning o‘zaro munosabatini) tavsiflaydi, ammo semantika (belgilar bilan ma’no o‘rtasidagi aloqalar) va pragmatika (belgilar va insonlar o‘rtasidagi aloqalar) masalalariga to‘xtalmaydi. Faylasuf Peter Yanix[nem.] bunda semiotik olim Charlz Morris g‘oyalarining ta’sirini ko‘radi. Morris sintaksis muammolarini hal qilish semantika va pragmatika muammolarini yechish uchun sharoit yaratadi, deb hisoblagan. 1952-yilda axborotning semantik nazariyasini Yehoshua Bar-Hillel va Rudolf Karnap taqdim etgan. 1980-yillarda Shennon nazariyasi Fred Dretske tomonidan epistemologiya nuqtayi nazaridan, shuningdek, Jon Barvayz[ingl.] va Jon Perri[ingl.] tomonidan til falsafasi doirasida rivojlantirilgan. Semantik axborot nazariyalari ma’lumotlar (tovush yoki belgilar ketma-ketligi) bilan ularning mazmuni o‘rtasidagi farqni ko‘rsatadi.

Atamaning keyingi tarqalishi

Hisoblash texnikasi keng tarqalishi bilan axborotning matematik nazariyasi urushdan keyingi yillarda tabiiy fanlarning pozitivistik usullarini tobora ko‘proq o‘zlashtirayotgan boshqa faoliyat sohalariga kuchli ta’sir ko‘rsata boshladi. XX asrning ikkinchi yarmida axborotni uning rostligi va aniq ifoda shaklidan mustaqil mavjud bo‘lgan mavhum hodisa sifatida tushunish qaror topdi. Tilshunos Jeffri Nanberg[ingl.] zamonaviy texnologiyalar bilan bog‘liq axborot tushunchasi o‘tmish voqealarini tushuntirish uchun ham orqaga qarab qo‘llanayotganini qayd etgan: «Bizni kompyuterlar uzatadigan substansiya — texnik ma’nodagi „axborot“ — mohiyatan o‘tmishdagi katta o‘zgarishlarga sabab bo‘lgan hodisaning o‘zi ekaniga ishontirishadi. Misol sifatida ikki tarixiy voqea keltiriladi: Reformatsiya va Fransuz inqilobi».

Axborot bilan ishlash tushunchalari orqali o‘zini ifodalay boshlagan faoliyat sohalari qatoriga Informatika, elektrotexnika, kutubxonashunoslik, psixolingvistika, menejment, iqtisodiyot, jurnalistika, kommunikatsiya tadqiqotlari kiradi. Kognitiv inqilob bilan bu tushuncha psixologiyada markaziy o‘rin egalladi. Unda ongni hisoblash mashinalari axborotni qayta ishlashiga qiyoslab o‘rganadigan funksionalizm ustunlik qila boshladi. Ilgari hujjatshunoslik deb atalgan fan «axborotshunoslik» nomini oldi. 1964-yilda Martin Xaydegger fanlarni «yangi asosiy fan» — kibernetika boshqara va yo‘naltira boshlaganini aytgan. Xaydeggerning fikricha, kibernetika «nutqni xabarlar almashinuviga aylantiradi», «san’at esa axborotni [uzatish] uchun yo‘naltiruvchi vositaga aylanadi». 1983-yilda nashr etilgan iqtisodchi Frits Maxlupning ishida gumanitar fanlar vakillari axborotning umumqabul qilingan ta’rifidan foydalanib, uni o‘z ehtiyojlariga ko‘ra cheklashi qayd etiladi: «Rostlik yoki to‘g‘rilik talabi yolg‘on yoki xato xabarlarni chiqarib tashlashi; qimmat yoki foydalilik talabi qaror qabul qilishga yaramaydigan xabarlarni chiqarib tashlashi; yangilik talabi takroriy yoki ortiqcha xabarlarni chiqarib tashlashi; kutilmaganlik talabi qabul qiluvchi kutayotgan xabarlarni chiqarib tashlashi; noaniqlikni kamaytirish talabi qabul qiluvchining noaniqlik holatini o‘zgartirmaydigan yoki oshiradigan xabarlarni chiqarib tashlashi kerak va hokazo… Bir qator fan mutaxassislari… o‘z maqsadlariga mos cheklovlarni joriy qilib, mutaxassis bo‘lmaganlar uchun nazarda tutilgan ma’noni tushunishni qiyinlashtirdi». Maxlup «axborot» atamasini ongli qabul qiluvchi mavjud bo‘lmagan vaziyatlarda ishlatishni metaforik (biologik tizimlar yoki organizmlar guruhlari haqida gap ketganda) yoki shunchaki noto‘g‘ri (mexanizmga ta’sir yoki kommunikatsiyalar haqida gap ketganda) deb hisoblaydi.

«axborot iqtisodiyoti» tushunchasi 1977-yilda Mark Porat[ingl.] va Maykl Rubin tomonidan e’lon qilingan shu nomdagi asar bilan mustahkamlandi. Ular rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotining sanoat ishlab chiqarishidan bilimlar iqtisodiyotiga o‘tishi haqidagi Maxlup ilgari surgan g‘oyani asoslab, to‘rtlamchi sektorning 46 %lik ulushini yalpi milliy daromad (AQSH)ga nisbatan hisoblaganlar. Tarixchi Jeyms Beniger[ingl.] fikricha, kibernetika va axborotning matematik nazariyasi paradigmalari industrializatsiya sabab yuzaga kelgan ishlab chiqarish, tovarlarni tarqatish va iste’molni boshqarish inqirozini hal etishga yordam bergan. Axborotni qayta ishlash va uzatish texnologiyalari tarqalishi natijasida quyidagi o‘tish yuz berdi: sanoat jamiyatidan — axborot jamiyatiga.

o‘tishni ta’minladi.

Turli nazariyalarda — fizika, aloqa nazariyasi, kibernetika, axborotning statistik nazariyasi, psixologiya, semantika va induktiv mantiq doirasida axborot tushunchasiga yuklanadigan ma’nolarni birlashtiruvchi universal ta’rif mavjud emas. Ayrim tadqiqotchilar bunday ta’rifni yaratish imkoniyatiga shubha bilan qaraydi.

Olim Kapurro[nem.] trilemmasiga ko‘ra, axborotni ta’riflash masalasiga javob quyidagi uch yondashuvdan birini tanlashni talab qiladi:

  1. Bir ma’nolilik: axborot barcha kontekstlarda bir xil ma’noga ega.
  2. Analogiya: axborot muayyan kontekstda bitta to‘g‘ri ma’noga ega, ammo boshqa kontekstlarda o‘xshatish sifatida qo‘llanishi mumkin.
  3. Ko‘p ma’nolilik: axborot kontekstga qarab turli ta’riflarga ega bo‘lishi mumkin.

Gernot Versig[nem.] axborot deganda quyidagilar tushunilishi mumkinligini ta’kidlaydi:

  • kuzatuvchidan mustaqil mavjud bo‘lgan moddiy olam obyektlarining yoki ular o‘rtasidagi munosabatlarning xususiyati;
  • idrok orqali olingan bilim;
  • xabar;
  • belgilar bilan ifodalangan ma’no;
  • jarayon natijasi;
  • jarayon.

Luchano Floridi axborotni ta’riflashda uch yondashuvni ajratadi:

  • axborot voqelik sifatida (rostlik mezoni qo‘llanmaydigan fizik signal turi);
  • voqelik haqidagi axborot (rostlik mezoni qo‘llanadigan va bilim yaratishga asos bo‘ladigan semantik axborot);
  • voqelik uchun axborot (ko‘rsatmalar — genetik axborot, algoritmlar, retseptlar).

Jonatan Ferner axborot ta’riflarini quyidagicha tasniflaydi:

  • semiotik ta’riflar real olam faktlari, ular haqidagi fikriy tasavvurlar va ushbu tasavvurlarning tildagi ifodalarini farqlaydi hamda axborot tushunchasini shu toifalardan biriga kiritadi;
  • ijtimoiy-kognitiv ta’riflar axborotni shaxsning voqelik haqidagi tasavvurlari o‘zgarishi bilan bog‘liq harakat yoki hodisa sifatida tushunadi; bu tasavvurlar individual, ijtimoiy va madaniy omillarga bog‘liq;
  • epistemik ta’riflar manba biror da’voni bilim deb hisoblash uchun yetarli darajada asoslay olishi uchun qanday xususiyatlarga ega bo‘lishi kerakligini aniqlashga qaratilgan.

Aloqa nazariyasi axborotni sintaksis nuqtayi nazaridan fizik hodisa sifatida ko‘rib chiqadi. U signallarning talqinidan qat’i nazar, ularning murakkabligi va uzatilish chastotasini o‘rganadi. Axborotning algoritmik nazariyasi ham axborotni kodlash uchun zarur hisoblash resurslaridan kelib chiqib, uni miqdoriy xususiyat sifatida ko‘rib chiqadi.

Axborotning to‘rt jihati
Nomoddiy Moddiy
Hodisa Axborot bilim sifatida Axborot obyekt sifatida (ma’lumotlar, hujjat, qayd etilgan xabarlar)
Jarayon Axborot jarayon sifatida (xabardor qilish) Axborotni qayta ishlash (ma’lumotlar, hujjatlar bilan ishlash, bilimlar muhandisligi)

Maykl Baklend axborotning uch toifasini ajratadi: bilimlar, xabardor qilish jarayoni va axborot obyektlari. U oxirgi toifaga bilim olish mumkin bo‘lgan barcha obyektlar va hodisalarni kiritadi hamda axborotni mazmunli shaklda jamlangan, qayta ishlangan ma’lumotlar sifatida ta’riflashga qarshi chiqadi: «Birinchidan, bu holda qazilma qoldiqlar, izlar va dahshat qichqiriqlari kabi boshqa axborot beruvchi hodisalarni nima deb atash kerakligi ochiq qoladi. Ikkinchidan, ma’lumotlarni axborot deb atash uchun ularni qay darajada qayta ishlash va/yoki to‘plash zarurligi haqida qo‘shimcha savol tug‘iladi».

Gregori Beytson axborotni «farq keltirib chiqaradigan farq» (ingl. farq tug‘diradigan farq (a difference which makes a difference)), ya’ni idrok etuvchi subyektga ta’sir ko‘rsatadigan voqelik hodisasi deb ta’riflagan. O‘z ekologik makonida yashashga moslashgan hayvon uchun sezgi organlari payqay oladigan muhit xususiyatlari o‘zgarishi axborot beradi. Odamlarda esa axborotning ahamiyati madaniy va ijtimoiy omillarga bog‘liq. Benni Karpachof axborotni emerjent hodisa deb ta’riflaydi: muayyan mexanizm tashqaridan ma’lum signal olganida to‘plangan potensial energiyani o‘ziga xos usulda ajratib chiqaradigan qilib tuzilgan bo‘ladi. Bu yondashuvda axborotning asosiy vazifasi o‘zaro bog‘liq qismlar yoki quyi tizimlardan tashkil topgan uyushgan tizimdagi harakatlarni boshqarishdir. Bunday har qanday tizimni (tirik organizm, hamjamiyat, inson yaratgan mexanizmni) axborotni qayta ishlovchi tizim sifatida ko‘rish mumkin.

Axborot jarayonlari

Mark Burgin axborot jarayonlarini ularda qatnashuvchi tizimga nisbatan quyidagicha tasniflashni taklif etadi:

  • Axborot berish (axborotning tizimga ta’siri)
    • Axborotni qabul qilish (tizimning manbadan axborot olishi)
    • Axborotni izlab topish (mavjud axborotni olishga qaratilgan tizim faoliyati)
    • Axborot ishlab chiqarish
  • Axborotni qayta ishlash (tizimning axborotga ta’siri)
    • Axborotni o‘zgartirish (axborot yoki uning ifoda shaklini o‘zgartirish)
    • Axborotni uzatish (axborot tashuvchisini makonda ko‘chirish)
    • Axborotni saqlash (axborot tashuvchisini vaqt bo‘ylab ko‘chirish)
  • Axborotdan foydalanish (axborot orqali bir tizimning boshqasiga ta’sir ko‘rsatishi)

Axborotning tasnifi

Axborotni turli mezonlarga ko‘ra turlarga ajratish mumkin:

  • Axborotni idrok etish usuliga ko‘ra:
  • Axborotning ifodalanish shakliga ko‘ra:
    • Matnli — tilning leksik birliklarini ifodalovchi belgilar ko‘rinishida uzatiladigan.
    • Sonli — matematik amallarni ifodalovchi raqamlar va belgilar (ramzlar) ko‘rinishida.
    • Grafik — tasvirlar, predmetlar va grafiklar ko‘rinishida.
    • Ovozli — og‘zaki yoki tilning leksik birliklarini audioyo‘l bilan yozib olish va uzatish shaklida.
    • Videoaxborot — videoyozuv ko‘rinishida uzatiladigan.
  • Maqsadiga ko‘ra:
    • Ommaviy — kundalik ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi va ko‘pchilik jamiyat a’zolariga tushunarli tushunchalardan foydalanadi.
    • Maxsus — o‘ziga xos tushunchalar to‘plamini o‘z ichiga oladi; bunday axborotdan foydalanilganda keng jamoatchilik uchun tushunarsiz bo‘lishi mumkin bo‘lgan, lekin axborot qo‘llanadigan tor ijtimoiy guruhda zarur va tushunarli ma’lumotlar uzatiladi.
    • Maxfiy — tor doiradagi shaxslarga yopiq (himoyalangan va moslashuvchan) kanallar orqali uzatiladigan axborot.
    • Shaxsiy (xususiy) — shaxs haqidagi, uning ijtimoiy mavqei va aholi guruhidagi ijtimoiy munosabatlar turlarini belgilaydigan ma’lumotlar to‘plami.
  • Axborotning ahamiyatiga ko‘ra:
    • Dolzarb — ayni paytda qimmatli bo‘lgan axborot.
    • Ishonchli — ishonchli manbalardan buzilishlarsiz olingan axborot.
    • Tushunarli — mo‘ljallangan qabul qiluvchiga tushunarli tilda ifodalangan axborot.
    • To‘liq — to‘g‘ri qaror qabul qilish yoki tushunish uchun yetarli axborot.
    • Qimmatli — axborotning foydaliligi uni qabul qilgan subyekt tomonidan undan foydalanish imkoniyatlari ko‘lamiga qarab belgilanadi.
  • Axborotning rostligiga ko‘ra:

Tasnifning asosiga beshta umumiy belgi olingan:

  • Paydo bo‘lish joyi
  • Qayta ishlash bosqichi
  • Aks ettirish usuli
  • Barqarorlik
  • Boshqaruv vazifasi

Turli faoliyat sohalarida axborot

Informatikada

Informatikaning bevosita o‘rganish predmeti — ma’lumotlar: ularni yaratish, saqlash, qayta ishlash va uzatish usullaridir. Ma’lumotlar — axborotning ularni kompyuterda avtomatik yig‘ish, saqlash va keyinchalik qayta ishlashga imkon beradigan formallashgan (raqamli) shakli. Shu nuqtayi nazardan axborot uning semantik jihatidan qat’i nazar o‘rganiladigan mavhum tushunchadir, axborot miqdori deganda esa, odatda, tegishli ma’lumotlar hajmi tushuniladi. Biroq bir xil ma’lumotlar turlicha kodlanishi va turlicha hajmni egallashi mumkin. Shu sababli ba’zan «axborotning qimmati» tushunchasi ham ko‘rib chiqiladi; u axborot entropiyasi tushunchasi bilan bog‘liq va axborot nazariyasining o‘rganish predmetidir.

Axborot nazariyasida

Axborot nazariyasi (matematik aloqa nazariyasi) — axborotni saqlash, o‘zgartirish va uzatish jarayonlarini o‘rganadi. U axborot miqdorini o‘lchashning ilmiy usullariga asoslanadi. Axborot nazariyasi aloqa nazariyasi ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda rivojlangan. Uning asosiy manbalari qatorida «Axborotni uzatish» asari muallifi Ralf Xartlining 1928-yilda nashr etilgan ishi va «Axborot nazariyasi va kibernetika bo‘yicha ishlar» asari muallifi Klod Shennonning 1948-yilda nashr etilgan ishi bor. Axborot nazariyasi ma’lumotlarni uzatish tizimlarining imkoniyat chegaralarini, ularni loyihalash va texnik jihatdan amalga oshirishning asosiy tamoyillarini o‘rganadi.

Boshqaruv nazariyasida (kibernetikada)

Kibernetika asoschisi Norbert Viner axborotga quyidagicha ta’rif bergan: «Axborot — bu biz va sezgilarimiz tashqi olamga moslashish jarayonida undan oladigan mazmunning ifodasidir».

Kibernetika mashinalar va tirik organizmlarni axborot almashuvchi tizimlar sifatida ko‘radi: ular axborotni qabul qiladi, to‘playdi va uzatadi, shuningdek, uni o‘z faoliyatini belgilovchi signallarga aylantirib qayta ishlaydi.

Axborotning algoritmik nazariyasi

Matematikaning bir sohasi sifatida axborotning algoritmik nazariyasini A. N. Kolmogorov yaratgan. Uning ushbu nazariya haqidagi ikkita asosiy maqolasi 1965 va 1969-yillarda «Axborotni uzatish muammolari» jurnalida chop etilgan. Nazariyaning markaziy tushunchasi axborot obyektining algoritmik (Kolmogorov) murakkabligidir. Bu obyektni algoritm yordamida tavsiflash (shakllantirish) usuli bilan bog‘liq bo‘lib, murakkablik mazkur obyektni hosil qiladigan eng qisqa algoritm uzunligi sifatida aniqlanadi. Kolmogorov teoremasiga ko‘ra, axborot obyektini hosil qiluvchi algoritmlar orasida optimal algoritmlar mavjud. Bunday algoritmlar yagona emas va algoritmlarni ifodalashning turli usullarida farq qiladi. Shunga qaramay, berilgan ikkita optimal usulda ularning uzunligi (murakkabligi) o‘rtasidagi farq additiv konstantadan oshmaydi. Obyektning algoritmik murakkabligini hisoblash masalasi algoritmik jihatdan yechilmaydigan.

Semiotikada

Semiotika — belgilar tizimlarining xususiyatlarini o‘rganuvchi ilmiy nazariyalar majmuasidir. Eng muhim natijalar semiotikaning semantika bo‘limida qo‘lga kiritilgan. Semantikaning o‘rganish predmeti til birliklarining ma’nosi, ya’ni til orqali uzatiladigan axborotdir.

Belgilar tizimi — har biriga ma’lum bir ma’no muayyan tarzda mos qo‘yilgan konkret yoki mavhum obyektlar (belgilar, so‘zlar) tizimidir. Nazariyada bunday moslikning ikki turi bo‘lishi mumkinligi isbotlangan. Birinchi turdagi moslik so‘z ifodalaydigan bevosita moddiy obyektni belgilaydi va denotat (ayrim ishlarda nominant) deb ataladi. Ikkinchi turdagi moslik belgining (so‘zning) ma’nosini belgilaydi va konsept deb yuritiladi. Bunda mosliklarning «ma’no», «rostlik», «aniqlanuvchanlik», «mantiqiy kelib chiqish», «talqin» va boshqa xususiyatlari o‘rganiladi. Tadqiqotlarda matematik mantiq va matematik tilshunoslik usullaridan foydalaniladi.

Semantika g‘oyalarini dastlab G. V. Leybnits va F. de Sossyur XIX asrda ilgari surgan; keyinchalik ularni Ch. Pirs (1839—1914), Ch. Morris (1901—1979), R. Karnap (1891—1970) va boshqalar shakllantirib, rivojlantirgan.

Nazariyaning asosiy yutug‘i — tabiiy tildagi matn ma’nosini muayyan formallashgan semantik (ma’no) tilidagi yozuv ko‘rinishida ifodalash imkonini beradigan semantik tahlil apparatining yaratilishidir.

Semantik tahlil bir tabiiy tildan boshqa tabiiy tilga mashina tarjimasini amalga oshiruvchi qurilmalar (dasturlar) yaratishga asos bo‘ladi.

Huquqshunoslikda

Har qanday ma’lumot, xabar va axborot qanday shaklda rasmiylashtirilganidan qat’i nazar, turli munosabatlarda ishtirok etuvchi moddiy yoki nomoddiy obyekt hisoblanadi. Axborotni qayta ishlash va uzatishning texnologik imkoniyatlari rivojlangani sari u ishlab chiqarish, boshqaruv, mafkuraviy va shaxsiy munosabatlarning mustaqil predmetiga aylandi. Axborot tovar, mahsulot, mehnat predmeti va xizmatlar obyektiga aylandi. Huquqiy munosabatlar tizimida uni axborot huquqi o‘rganadi. Ba’zi xalqaro huquqiy hujjatlar va qator mamlakatlar (shu jumladan Rossiya) qonunchiligi insonning qonunlarni buzmagan holda istalgan usulda axborotni erkin izlash, olish, uzatish, yaratish va tarqatish huquqini e’tirof etadi.

Kvant fizikasida

Kvant axborot nazariyasi kvant mexanikasi qonunlariga muvofiq o‘zgaradigan tizimlarda axborotni uzatish, saqlash va o‘zgartirishning umumiy qonuniyatlarini o‘rganadi.

Tashkilotlarda axborot siyosati

Tashkilotlarda axborot siyosatining quyidagi modellarini ajratish mumkin:

  • Anarxiya: axborotni boshqarish bo‘yicha umumiy siyosatning yo‘qligi.
  • Feodalizm: tashkilot bo‘linmalari axborotni boshqarish bo‘yicha mustaqil qarorlar qabul qiladi va rahbariyatga uni cheklangan hajmda taqdim etadi.
  • Federalizm: tashkilot tuzilmalari o‘rtasida axborotni boshqarish bo‘yicha kelishuv izlash.
  • Monarxizm: tashkilot rahbariyati axborot oqimlarini nazorat qiladi va ulardan foydalanishni cheklashi mumkin.
  • Texnoutopizm: axborotni toifalash va modellashtirish uchun texnologik yechim izlash.

Axborotni o‘lchash

Baytlarda o‘lchash
GOST 8.417—2002 Old qo‘shimchalar SI Old qo‘shimchalar IEC
NomiBelgisiDaraja NomiDarajaNomi BelgisiDaraja
baytБ100 —100 baytBB20
kilobaytкБ103 kilo-103 kibibaytKiBКиБ210
megabaytМБ106 mega-106 mebibaytMiBМиБ220
gigabaytГБ109 giga-109 gibibaytGiBГиБ230
terabaytТБ1012 tera-1012 tebibaytTiBТиБ240
petabaytПБ1015 peta-1015 pebibaytPiBПиБ250
eksabaytЭБ1018 eksa-1018 eksbibaytEiBЭиБ260
zettabaytЗБ1021 zetta-1021 zebibaytZiBЗиБ270
yottabaytИБ1024 yotta-1024 yobibaytYiBЙиБ280
ronnabaytРнБ1027 ronna-1027 robibaytRiB-290
kvettabaytКвБ1030 kvetta-1030 kvebibaytQiB-2100

Axborot nazariyasi sohasining kashshofi Ralf Xartli bo‘lgan. U «axborot» (entropiya) tushunchasini tasodifiy o‘zgaruvchi sifatida kiritgan va birinchi bo‘lib quyidagi tushunchani aniqlashga uringan: «axborot o‘lchovi».

Axborotning eng oddiy o‘lchov birligi — bit — axborot miqdorining o‘lchov birligi bo‘lib, u 2 mantiqiy qiymatdan birini oladi: ha yoki yo‘q, rost yoki yolg‘on, yoqilgan yoki o‘chirilgan; ikkilik sanoq sistemasida 1 yoki 0.

Zamonaviy hisoblash tizimlarida bir vaqtda qayta ishlanadigan 8 bit axborot bayt deb ataladi. Bayt 256 (28) xil turli qiymatdan (holat, kod) birini olishi mumkin. Baytdan hosil qilingan o‘nlik o‘lchov birliklari mos ravishda kilobayt (103 = 1000 bayt), megabayt (106 = 1 000 000 bayt), gigabayt (109 = 1 000 000 000 bayt) va hokazo deb ataladi.

Baytdan hosil qilingan ikkilik (binar) o‘lchov birliklari kibibayt (210 = 1024 bayt), mebibayt (220 = 1 048 576 bayt), gibibayt (230 = 1 073 741 824 bayt) va hokazo deb ataladi.

Axborotni o‘lchash uchun qo‘llanadigan boshqa birliklar: trit, xartdit (detsit) va nat.

Axborot belgisi

Aynan Unikodda axborot doira ichiga olingan kichik i harfi bilan ifodalanadi

Belgi Unikod Nomi
ℹ U+2139 axborot manbasi
ⓘ U+24D8 doira ichidagi lotincha kichik i harfi

Dezinformatsiya

Dezinformatsiya (noto‘g‘ri axborot berish) — axborotdan foydalanib manipulyatsiya qilish usullaridan biri. Unga biror kishini chalg‘itish uchun to‘liq bo‘lmagan ma’lumot, to‘liq, ammo endi kerak bo‘lmagan ma’lumot yoki to‘liq, biroq kerakli sohaga aloqasi bo‘lmagan ma’lumot berish, kontekstni yoxud axborotning ayrim qismini buzib ko‘rsatish kiradi.

Bunday ta’sirning maqsadi har doim bir xil — qarshi tomon manipulyator xohlaganidek ish tutishi kerak. Dezinformatsiya yo‘naltirilgan shaxsning harakati manipulyatorga kerakli qarorni qabul qilishdan yoki unga nomaqbul qarorni qabul qilishdan bosh tortishdan iborat bo‘lishi mumkin. Har qanday holatda ham yakuniy maqsad — ma’lum bir harakatning amalga oshirilishidir[manba 377 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Adabiyotlar

Havolalar