
Kompyuterda modellashtirish — kompyuter modelini hisoblash jarayoni bo‘lib, bunda kompyuter modeli (boshqacha aytganda, sonli model) bir yoki bir nechta hisoblash tugunida ishga tushiriladi. U obyekt, tizim yoki tushunchani haqiqiy ko‘rinishidan farq qiladigan, biroq algoritmik tavsifga yaqin bo‘lgan shaklda ifodalaydi. Model tizimning xususiyatlari va ularning vaqt o‘tishi bilan o‘zgarish dinamikasini tavsiflovchi ma’lumotlar majmuasini o‘z ichiga oladi.
Tavsif
Kompyuter modellari matematik modellashtirishda odatiy vositaga aylangan. Ulardan fizika, astrofizika, mexanika, kimyo, biologiya, iqtisodiyot, sotsiologiya, meteorologiya va boshqa fanlarda, shuningdek, radioelektronika, mashinasozlik, avtomobilsozlik hamda boshqa sohalardagi amaliy masalalarni hal qilishda foydalaniladi. Kompyuter modellari obyekt haqidagi yangi bilimlarni olish yoki analitik usullar bilan tadqiq qilish uchun haddan tashqari murakkab bo‘lgan tizimlarning xatti-harakatini taxminiy baholash uchun ishlatiladi.
Kompyuterda modellashtirish murakkab tizimlarni o‘rganishning samarali usullaridan biridir. Haqiqiy tajribalarni o‘tkazish moliyaviy yoki jismoniy cheklovlar tufayli qiyin bo‘lgan yoxud ularning natijasi oldindan aytib bo‘lmaydigan holatlarda hisoblash tajribalarini o‘tkazish mumkinligi kompyuter modellarini tadqiq qilishni oson va qulay qiladi. Kompyuter modellarining formallashtirilganligi o‘rganilayotgan asl obyekt (yoki obyektlarning butun bir sinfi) xususiyatlarini belgilovchi asosiy omillarni aniqlashga, xususan, modellashtirilayotgan fizik tizim parametrlari hamda boshlang‘ich shartlar o‘zgarganda uning qanday javob berishini o‘rganishga imkon yaratadi.
Kompyuter modelini yaratish abstraksiyalashga asoslanadi, ya’ni hodisalar yoki o‘rganilayotgan asl obyektning muayyan tabiatidan mavhumlashishni nazarda tutadi. Bu jarayon ikki bosqichdan iborat: avval sifat modeli, so‘ng miqdoriy model yaratiladi. Qanchalik ko‘p muhim xususiyatlar aniqlanib, kompyuter modeliga kiritilsa, model haqiqiy obyektga shunchalik yaqinlashadi va undan foydalanuvchi tizimning imkoniyatlari shunchalik kengayadi. Kompyuterda modellashtirish esa kompyuterda ketma-ket hisoblash tajribalarini o‘tkazishni anglatadi. Bunda modellashtirish natijalari tahlil qilinadi, talqin etiladi va o‘rganilayotgan obyektning real xatti-harakati bilan solishtiriladi, zarur hollarda esa model takomillashtiriladi va jarayon takrorlanadi.
Analitik va imitatsion modellashtirish usullari farqlanadi. Analitik modellashtirishda haqiqiy obyektning algebraik, differensial va boshqa tenglamalar ko‘rinishidagi matematik (mavhum) modellari o‘rganiladi. Bunday modellar aniq yechimga olib keladigan bir qiymatli hisoblash tartiblarini ham nazarda tutadi. Imitatsion modellashtirishda esa tadqiq etilayotgan tizimning ishlashini ko‘plab sodda amallarni izchil bajarish orqali takrorlaydigan algoritm yoki algoritmlar ko‘rinishidagi matematik modellar o‘rganiladi.
Kompyuterda modellashtirishning afzalliklari
Kompyuterda modellashtirish quyidagi imkoniyatlarni beradi[manba 2163 kundan beri ko‘rsatilmagan]:
- tadqiq etiladigan obyektlar doirasini kengaytirish — takrorlanmaydigan hodisalar, o‘tmish va kelajakdagi hodisalar hamda haqiqiy sharoitda qayta hosil qilib bo‘lmaydigan obyektlarni o‘rganish imkonini beradi;
- istalgan tabiatdagi, jumladan mavhum obyektlarni ham ko‘rgazmali tasvirlash;
- hodisa va jarayonlarni ularning rivojlanish dinamikasida o‘rganish;
- vaqtni boshqarish (tezlashtirish, sekinlashtirish va hokazo);
- modelni har safar dastlabki holatiga qaytarib, ko‘p marotaba sinovdan o‘tkazish;
- obyektning turli xususiyatlarini sonli yoki grafik shaklda olish;
- obyektning tajriba namunalarini tayyorlamasdan uning eng maqbul konstruksiyasini topish;
- inson salomatligi yoki atrof-muhitga salbiy oqibatlar yetkazish xavfisiz tajribalar o‘tkazish.
Kompyuterda modellashtirishning asosiy bosqichlari
| Bosqich | Bajariladigan ishlar |
|---|---|
| 1. Masalani qo‘yish va tahlil qilish | 1.1. Model qanday maqsadda yaratilayotganini aniqlash.
1.2. Qanday yakuniy natijalar olinishi va ular qaysi shaklda taqdim etilishini aniqlashtirish. 1.3. Modelni yaratish uchun qanday boshlang‘ich ma’lumotlar kerakligini belgilash. |
| 2. Axborot modelini yaratish | 2.1. Model parametrlarini belgilash va ular o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash.
2.2. Parametrlardan qaysilari mazkur masala uchun muhimligini, qaysilarini esa e’tiborga olmaslik mumkinligini baholash. 2.3. Model parametrlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni matematik tarzda ifodalash. |
| 3. Kompyuter modelini amalga oshirish usuli va algoritmini ishlab chiqish | 3.1. Yakuniy natijalarni olish usulini tanlash yoki ishlab chiqish.
3.2. Tanlangan usullarga muvofiq natijalarni olish algoritmini tuzish. 3.3. Algoritmning to‘g‘riligini tekshirish. |
| 4. Kompyuter modelini ishlab chiqish | 4.1. Algoritmni kompyuterda dasturiy amalga oshirish vositalarini tanlash.
4.2. Kompyuter modelini ishlab chiqish. 4.3. Yaratilgan kompyuter modelining to‘g‘riligini tekshirish. |
| 5. Tajriba o‘tkazish | 5.1. Tadqiqot rejasini ishlab chiqish.
5.2. Yaratilgan kompyuter modeli asosida tajriba o‘tkazish. 5.3. Olingan natijalarni tahlil qilish. 5.4. Model prototipining xususiyatlari haqida xulosalar chiqarish. |
Tajriba o‘tkazish jarayonida quyidagi ishlar zarurligi aniqlanishi mumkin:
- tadqiqot rejasiga tuzatish kiritish;
- masalani yechishning boshqa usulini tanlash;
- natijalarni olish algoritmini takomillashtirish;
- axborot modelini aniqlashtirish;
- masalaning qo‘yilishiga o‘zgartirish kiritish.
Bunday holatda tegishli bosqichga qaytiladi va jarayon qaytadan boshlanadi.
Amaliy qo‘llanilishi
Kompyuterda modellashtirish keng ko‘lamli masalalarda qo‘llaniladi. Jumladan:
- quyidagi jarayonni tahlil qilish: ifloslantiruvchi moddalarning atmosferada tarqalishi;
- shovqin to‘siqlarini loyihalash orqali shovqin bilan ifloslanishga qarshi kurashish;
- transport vositalarini loyihalash;
- simulyatsiya — aviatsiya trenajyorida parvozni mashq qilish orqali uchuvchilarni tayyorlash;
- ob-havoni prognoz qilish;
- boshqa elektron qurilmalarning ishlashini emulyatsiya qilish;
- moliya bozorlaridagi narxlarni prognoz qilish;
- bino, konstruksiya va detallarning mexanik yuklama ostidagi xatti-harakatini o‘rganish;
- konstruksiyalarning mustahkamligini va ularning yemirilish mexanizmlarini prognoz qilish;
- ishlab chiqarish jarayonlarini loyihalash, masalan, kimyoviy jarayonlarni;
- tashkilotni strategik boshqarish;
- gidravlik tizimlar — neft quvurlari va suv ta’minoti tarmoqlarining ishlashini o‘rganish;
- robotlar va avtomatik manipulyatorlarni modellashtirish;
- shaharlar rivojlanishining turli ssenariylarini modellashtirish;
- transport tizimlarini modellashtirish;
- chekli elementlar usuli yordamida krash-testlarni modellashtirish;
- plastik operatsiyalar natijalarini modellashtirish;
Kompyuter modellaridan foydalaniladigan turli sohalarda ular yordamida olinadigan natijalarning ishonchliligiga turlicha talablar qo‘yiladi. Binolar va samolyot detallarini modellashtirishda yuqori aniqlik hamda ishonchlilik talab etiladi. Shaharlar evolyutsiyasi va ijtimoiy-iqtisodiy tizimlar modellari esa taxminiy yoki sifat jihatidan tavsiflovchi natijalarni olish uchun ishlatiladi.
Kompyuterda modellashtirish algoritmlari
Havolalar
- ↑ Ножнов В. А. Модель учебного курса. //Сборник трудов Международной научно-практической конференции ИТО-2009.