

Uyali aloqa, mobil radioaloqa tarmog‘i — mobil radioaloqaning uyali tarmoq asosida ishlaydigan turlaridan biridir. Uning asosiy xususiyati shundaki, umumiy qamrov hududi alohida tayanch stansiyalarning (TS) qamrov zonalari bilan belgilanadigan uyalarga (kataklarga) bo‘linadi. Uyalar qisman bir-birini qoplaydi va birgalikda tarmoq hosil qiladi. Ideal (tekis va binolarsiz) hududda bitta TSning qamrov zonasi doira shaklida bo‘ladi. Shuning uchun ulardan tashkil topgan tarmoq olti burchakli uyalardan iborat ko‘rinishga ega bo‘ladi.
Tarmoq tarkibiga turli joylarda o‘rnatilgan qabul qiluvchi-uzatuvchi qurilmalar (ular bir xil chastota diapazonida ishlaydi) va kommutatsion uskunalar kiradi. Bu uskunalar harakatdagi abonentlarning ayni paytdagi joylashuvini aniqlash va abonent bir qabul qiluvchi-uzatuvchi qurilmaning qamrov hududidan boshqasining qamrov hududiga o‘tganda aloqa uzluksizligini ta’minlash imkonini beradi.
Uyali telefon — murakkab, yuqori texnologiyali elektron qurilma. Mobil aloqa standartlarining aksariyati abonentni identifikatsiya qilish uchun SIM-kartadan foydalanadi.
Tarix
Mobil telefon radioaloqasi ilk bor 1921-yilda paydo bo‘lgan. AQSHning Detroyt shahri politsiyasi markaziy uzatkichdan politsiya avtomobillaridagi qabul qilgichlarga axborot yetkazish uchun 2 MGs diapazonida bir tomonlama dispetcherlik aloqasidan foydalangan. 1940-yilda taxminan 10 mingta politsiya avtomobili telefon radioaloqasidan foydalangan. Bu tizimlarda foydalanilgan modulyatsiya turi — amplitudali modulyatsiya. Chastotali modulyatsiya 1940-yildan qo‘llanila boshlagan va 1946-yilga kelib amplitudali modulyatsiyaning o‘rnini butunlay egallagan. Birinchi ommaviy foydalanishga mo‘ljallangan mobil radiotelefon 1946-yilda (AQSH, Sent-Luis; Bell Telephone Laboratories kompaniyasi) paydo bo‘lgan va 150 MGs diapazonida ishlagan. 1950-yillarning boshida peyjer va boshqa ayrim simsiz aloqa vositalarini ishlab chiqqan El Gross o‘zining mobil telefon ishlanmasi bilan AQSHning Bell Telephone va boshqa telefon kompaniyalarini qiziqtirishga uringan, biroq ular o‘sha paytda bu ixtiroga qiziqish bildirmagan. 1955-yilda 11 kanalli, 150 MGs diapazonida ishlovchi tizim, 1956-yilda esa 12 kanalli, 450 MGs diapazonida ishlovchi tizim ishga tushgan. Har ikkala tizim simpleks bo‘lib, ularda kommutatsiya qo‘lda amalga oshirilgan. Avtomatik dupleks tizimlar mos ravishda 1964-yilda (150 MGs) va 1969-yilda (450 MGs) ishlay boshlagan.
1947-yilda Bell Labs muhandislari Duglas Ring va Rey Yang uyali aloqa g‘oyasini ilgari surgan. Biroq ishlaydigan apparat platformasi arxitekturasini loyihalash faqat 1970-yillarda mumkin bo‘lgan.
SSSRda 1957-yilda moskvalik muhandis L. I. Kupriyanovich LK-1 deb nomlangan avtomatik dupleks ko‘chma radiotelefonning tajriba namunasini va unga mo‘ljallangan tayanch stansiyani yaratgan. Mobil radiotelefonning og‘irligi qariyb uch kilogramm, ishlash radiusi esa 20—30 km bo‘lgan. 1958-yilda Kupriyanovich og‘irligi 0,5 kg va kattaligi sigareta qutisidek bo‘lgan takomillashtirilgan qurilma modellarini yaratgan. 1960-yillarda Bolgariyada Xristo Bochvarov cho‘ntakda olib yuriladigan mobil radiotelefonning o‘z tajriba namunasini namoyish qilgan. «Interorgtexnika-66» ko‘rgazmasida Bolgariya mahalliy mobil aloqani tashkil etish uchun RAT-0,5 va ATRT-0,5 cho‘ntak radiotelefonlari hamda 10 nafar abonentni ulash imkonini beruvchi RATS-10 tayanch stansiyasidan iborat majmuani taqdim etgan.
50-yillarning oxirida Voronej aloqa ilmiy-tadqiqot institutida dunyodagi birinchi to‘liq avtomatik mobil aloqa tizimi — «Altay» ishlab chiqildi va 1963-yilda tajriba tariqasida foydalanishga topshirildi. «Altay» tizimi dastlab 150 MGs chastotada ishlagan. 1970-yilda «Altay» tizimi SSSRning 30 ta shahrida ishlagan va unga chastota diapazoni — 330 MGs ajratilgan.
Aloqa ishlash tamoyili quyidagicha edi:
- shaharga bitta tayanch stansiya xizmat ko‘rsatgan;
- uskunalar, odatda, shahardagi eng baland binolardan biriga o‘rnatilgan;
- balandlik, relyef va binolarning qavatliligiga qarab, shaharda barqaror signal tayanch stansiya atrofida 50-60 km gacha, ayrim joylarda esa hatto 100 km gacha yetishi mumkin bo‘lgan. Shu radius doirasida «Altay»dan «Altay»ga, shahar avtomatik telefon stansiyasi (ATS) raqamlariga, hatto shaharlararo va xalqaro yo‘nalishlarga ham qo‘ng‘iroq qilish mumkin edi.
Boshqa mamlakatlarda ham vaziyat, tabiiy farqlar va kichikroq ko‘lamni hisobga olmaganda, o‘xshash tarzda rivojlangan. Masalan, Norvegiyada ommaviy telefon radioaloqasidan 1931-yildan boshlab dengiz mobil aloqasi sifatida foydalanilgan; 1955-yilda mamlakatda 27 ta qirg‘oq radiostansiyasi bo‘lgan. Quruqlikdagi mobil aloqa Ikkinchi jahon urushidan so‘ng qo‘lda kommutatsiya qilinadigan xususiy tarmoqlar shaklida rivojlana boshlagan. Shunday qilib, 1970-yilga kelib mobil telefon radioaloqasi, bir tomondan, ancha keng tarqalgan bo‘lsa-da, ikkinchi tomondan, qat’iy belgilangan chastota polosalaridagi kanallar soni cheklangani sababli tez ortib borayotgan ehtiyojni qondira olmay qolgan. Yechim uyali aloqa tizimi ko‘rinishida topildi: uyali tuzilishga ega tarmoqda chastotalardan takroran foydalanish hisobiga tizim sig‘imini keskin oshirish mumkin bo‘ldi.
Uyali aloqa tizimlari

Uyali aloqa tizimining ayrim qismlari ilgari ham mavjud bo‘lgan. Xususan, uyali tizimga biroz o‘xshash yechim 1949-yilda Detroyt (AQSH, Michigan shtati) shahridagi taksi dispetcherlik xizmatida qo‘llangan: turli uyalarda chastotalardan qayta foydalanilgan, foydalanuvchilar esa oldindan kelishilgan joylarda kanallarni qo‘lda almashtirgan. Biroq bugun uyali aloqa tizimi sifatida tanilgan tizim arxitekturasi faqat Bell System kompaniyasining texnik hisobotida bayon qilingan; bu hisobot AQSH Federal aloqa komissiyasiga dekabr oyida, 1971-yilda taqdim etilgan. Aynan shu davrdan uyali aloqaning rivojlanishi boshlangan.
1974-yilda AQSH Federal aloqa komissiyasi uyali aloqa uchun kengligi 40 MGs bo‘lgan chastota polosasini 800 MGs diapazonidan ajratishga qaror qilgan; 1986-yilda shu diapazonga yana 10 MGs qo‘shilgan. 1978-yilda Chikagoda 2 ming abonentga mo‘ljallangan dastlabki tajriba uyali aloqa tizimi sinovdan o‘tkazila boshlagan. Shu sababli 1978-yilni uyali aloqadan amalda foydalanish boshlangan yil deb hisoblash mumkin. Birinchi avtomatik tijoriy uyali aloqa tizimi ham Chikagoda (Illinoys shtati) 1983-yil oktabrida American Telephone and Telegraph (AT&T) kompaniyasi tomonidan ishga tushirilgan. Kanadada uyali aloqa 1978-yildan, Yaponiyada 1979-yildan, Shimoliy Yevropa mamlakatlarida (Daniya, Norvegiya, Shvetsiya, Finlyandiya) 1981-yildan, Ispaniya va Angliyada esa 1982-yildan qo‘llanila boshlagan. 1997-yil iyul holatiga ko‘ra, uyali aloqa barcha qit’alardagi 140 dan ortiq mamlakatda ishlagan va 150 mln dan ortiq abonentga xizmat ko‘rsatgan.
Tijoriy jihatdan muvaffaqiyatga erishgan birinchi uyali tarmoq Finlyandiyadagi Autoradiopuhelin (ARP) tarmog‘i bo‘lgan. Bu nom rus tiliga «Avtomobil radiotelefoni» deb tarjima qilinadi. 1971-yilda ishga tushirilgan tarmoq 100% qamrov darajasiga Finlyandiya hududida 1978-yilda erishgan. 1986-yilda esa unda 30 mingdan ortiq abonent bo‘lgan. Tarmoq 150 MGs chastotada ishlagan, bir uyaning o‘lchami esa qariyb 30 km.
bo‘lgan. SSSRdagi birinchi tijoriy uyali aloqa tarmog‘i Peterburgdagi Delta Telekom kompaniyasi tomonidan 9-sentabr (1991-yil) sanasidan boshlab taqdim etilgan. Poytaxtdagi «Moskva uyali aloqasi» (MSS) operatori 29-yanvar (1992-yil) kuni ish boshlagan. Biroq yangi ming yillikkacha sobiq SSSR mamlakatlarida uyali telefonlar juda qimmat bo‘lgan (bitta telefon narxi bir necha ming AQSH dollariga yetishi mumkin edi). Ular siyosatchilar, tadbirkorlar va jinoiy doira vakillari uchun muvaffaqiyat hamda boylik ramzi sanalgan, keng aholi qatlamlari uchun esa yetib bo‘lmas darajada qimmat bo‘lgan. Masalan, 1997-yilda Rossiyada uyali aloqa abonentlari qariyb 300 ming kishini tashkil etgan va ular 26 ta hududda yashagan (Moskva, Sankt-Peterburg shaharlari; Moskva, Leningrad, Belgorod, Bryansk, Voronej, Ivanovo, Irkutsk, Kaliningrad, Kostroma, Kursk, Lipetsk, Nijniy Novgorod, Novosibirsk, Oryol, Samara, Sverdlovsk, Tver, Tula viloyatlari; Krasnodar, Krasnoyarsk va Primorye o‘lkalari; shuningdek, Boshqirdiston, Buryatiya va Komi respublikalari). Faqat 1998-yildan keyin ko‘plab arzon uyali telefon modellari paydo bo‘lishi va GSM standartlariga o‘tilishi bilan uyali aloqa ommalasha hamda keng tarqala boshladi. MTS, Bi Layn, MSS, Sonet, Delta Telekom, Shimoli-g‘arbiy GSM va boshqa ayrim operatorlar mashhur bo‘ldi.
Uyali aloqaning ishlash tamoyili


Uyali tarmoqning asosiy qismlari — uyali telefonlar va tayanch stansiyalardir. Tayanch stansiyalar, odatda, binolar tomi va minoralarga o‘rnatiladi. Yoqilgan uyali telefon efirni kuzatib, tayanch stansiya signalini izlaydi. Shundan so‘ng telefon stansiyaga o‘zining noyob identifikatsiya kodini yuboradi. Telefon va stansiya muntazam ravishda ma’lumot paketlarini almashib, doimiy radioaloqani saqlab turadi. Telefon bilan stansiya o‘rtasidagi aloqa analog protokol (AMPS, NAMPS, NMT-450) yoki raqamli protokol (DAMPS, CDMA, GSM, UMTS) orqali amalga oshirilishi mumkin. Agar telefon tayanch stansiyaning qamrov hududidan chiqib ketsa (yoki uya radiosignalining sifati yomonlashsa), u boshqa stansiya bilan aloqa o‘rnatadi.
Uyali tarmoqlar turli standartdagi tayanch stansiyalardan tashkil topishi mumkin. Bu tarmoq ishini maqbullashtirish va qamrovini yaxshilash imkonini beradi.
Turli operatorlarning uyali tarmoqlari bir-biri bilan, shuningdek, statsionar telefon tarmog‘i bilan bog‘langan. Bu bir operator abonentlariga boshqa operator abonentlariga, uyali telefonlardan statsionar telefonlarga va statsionar telefonlardan uyali telefonlarga qo‘ng‘iroq qilish imkonini beradi.
Operatorlar o‘zaro rouming shartnomalarini tuzishlari mumkin. Bunday shartnomalar tufayli abonent o‘z tarmog‘ining qamrov hududidan tashqarida bo‘lganida boshqa operator tarmog‘i orqali qo‘ng‘iroq qilishi va qo‘ng‘iroqlarni qabul qilishi mumkin. Odatda, bu xizmat uchun yuqoriroq tarif qo‘llanadi. Avtomatik rouming imkoniyati faqat 2G standartlarida paydo bo‘lgan va ushbu tarmoqlarni 1G tarmoqlaridan ajratib turuvchi asosiy xususiyatlardan biridir.
Operatorlar birgalikda foydalanish uchun tarmoq infratuzilmasini o‘zaro bo‘lishib, tarmoqni qurish va joriy xarajatlarni kamaytirishi mumkin.
Uyali aloqa xizmatlari
Uyali aloqa operatorlari quyidagi xizmatlarni ko‘rsatadi:
- Ovozli qo‘ng‘iroq;
- Telefon avtomatik javob beruvchisi. Uyali aloqadagi avtomatik javob beruvchi Avtomatik javob beruvchi uyali aloqada (xizmat);
- Rouming;
- AON (raqamni avtomatik aniqlash qurilmasi) va AntiAON;
- Qisqa matnli xabarlarni (SMS) qabul qilish va yuborish;
- Multimedia xabarlarini — rasmlar, musiqalar va videolarni qabul qilish hamda yuborish (MMS xizmati);
- Internetdan foydalanish;
- Videoqo‘ng‘iroq va videokonferensiya;
- Uyali telefonning joylashuvini aniqlash (joylashuvga asoslangan xizmat — Location-based service).
Havolalar
- Erikssondan Kupergacha: mobil aloqa tarixi
- Uyali tarmoqning asosi — tayanch stansiyalar qanday quriladi — quyidagi saytdagi sharh maqolasi: 3Dnews.ru (rus tilida)
- Uyali aloqani boshqarish markazi — ichkaridan nazar — quyidagi saytdagi sharh maqolasi: 3Dnews.ru (rus tilida)
- OMMAVIY FOYDALANISHDAGI TELEFON ALOQASI VA MOBIL ALOQA RIVOJLANISHINING ASOSIY KO‘RSATKICHLARI (2009-yil oxiri holatiga)
- Megafon, MTS, Bilayn, Tele2 va Skylink uyali aloqa operatorlari tarmoqlarining yagona qamrov xaritasi