Atom nazariyasi

Hozirgi atomning nazariy modeli zich yadro va uni o‘rab turgan, elektronlarning ehtimoliy joylashuvini ifodalovchi «bulut»dan iborat.

Atom nazariyasi — ilmiy nazariya, unga ko‘ra, modda zarrachalardan tashkil topgan bo‘lib, ular atomlar. Atom nazariyasining ildizlari qadimgi falsafiy an’anaga borib taqaladi; bu an’ana atomizm. Bu g‘oyaga ko‘ra, modda bo‘lagini tobora maydaroq qismlarga bo‘lib borilsa, oxir-oqibat uni bundan ham mayda qismlarga ajratib bo‘lmaydigan nuqtaga yetiladi. Qadimgi yunon faylasuflari bu moddaning faraziy eng so‘nggi zarralarini atomosdeb atashgan; bu so‘z «bo‘linmas» degan ma’noni anglatgan.

1800-yillarning boshlarida olim Jon Dalton shuni payqadiki, kimyoviy moddalargo‘yo og‘irlik nisbatlariga muvofiq birikib, boshqa moddalarga parchalanardi. Ayrimlar har bir kimyoviy element oxir-oqibat doimiy massaga ega mayda, bo‘linmas zarralardan tashkil topgan deb taxmin qilgan. 1850-yildan ko‘p o‘tmay, ayrim fiziklar gazlarning kinetik nazariyasini va issiqlikning kinetik nazariyasini ishlab chiqdilar. Bu nazariya gazlar zarralardan tashkil topgan deb faraz qilgan holda, ularning xatti-harakatini matematik tarzda tavsiflagan. 20-asr boshlarida Albert Eynshteyn va Jan Perrin shuni isbotladilarki, Broun harakati (suvdagi gulchang donachalarining tartibsiz harakati) suv molekulalarining ta’siri tufayli yuzaga keladi; dalillarning bu uchinchi yo‘nalishi olimlarda atomlar va molekulalar haqiqatan mavjudmi, degan qolgan shubhalarni bartaraf etdi. XIX asr davomida ayrim olimlar atomlar mavjudligiga oid dalillar bilvosita ekanini, shu sababli atomlar aslida mavjud bo‘lmasdan, faqat bordek ko‘rinishi mumkinligini ta’kidlagan.

20-asr boshlariga kelib, olimlar modda tuzilishining ancha batafsil va aniq modellarini ishlab chiqdilar. Bu oddiy moddani tashkil etuvchi ko‘zga ko‘rinmas mayda zarralarni yanada qat’iy tasniflashga olib keldi. Atom endilikda kimyoviy elementnitashkil etuvchi asosiy zarracha sifatida ta’riflanadi. Taxminan 20-asr boshlarida fiziklar kimyogarlar «atomlar» deb atagan zarralar aslida bundan ham mayda zarralar to‘plami ekanini (subatom zarralar) aniqladilar. Hozirda elementar zarracha atamasi amalda bo‘linmaydigan zarralarni anglatadi, atomlar esa kimyoviy usulda bo‘linmaydigan eng kichik zarralar bo‘lib qolmoqda.

Tarix

Falsafiy atomizm

Modda alohida birliklardan tashkil topgan degan g‘oya juda qadimiy. U Yunoniston va Hindiston kabi ko‘plab qadimgi madaniyatlarda uchraydi. «Atom» so‘zi qadimgi yunoncha ἄτομος, «bo‘linmas» degan ma’noni anglatadigan bu so‘zni Suqrotdan avvalgi yunon faylasufi Levkipp va uning shogirdi Demokrit (miloddan avvalgi 460—370-yillar). Demokrit atomlar soni cheksiz, ular yaratilmagan va abadiy mavjud, deb ta’lim bergan; jismning xususiyatlari esa uni tashkil etuvchi atomlar turlariga bog‘liq. Demokrit atomizmini keyinchalik yunon faylasufi Epikur (miloddan avvalgi 341—270-yillar) va rimlik epikurchi shoir Lukretsiy (miloddan avvalgi 99-55-yillar) tomonidan takomillashtirilib, rivojlantirildi. Ilk o‘rta asrlarda G‘arbiy Yevropada atomizm deyarli unutilgan edi. XII asrda yaqinda qayta topilgan asarlarda unga havolalar uchragani sababli, atomizm G‘arbiy Yevropada yana ma’lum bo‘la boshladi. Aristotel.

XIV asrda atomistik ta’limotlarni tavsiflovchi asosiy asarlar, jumladan, «Narsalarning tabiati haqida» (De rerum natura) Lukretsiy asari va «Mashhur faylasuflarning hayoti, ta’limotlari va hikmatli so‘zlari» Diogen Laertiyasarlarining qayta kashf etilishi olimlarning bu mavzuga e’tiborini kuchaytirdi. Shunga qaramay, atomizm epikurchilikbilan bog‘liq bo‘lgani va bu ta’limot pravoslav xristianlik aqidalariga zid kelgani sababli, atomlarga ishonish ko‘pchilik Yevropa faylasuflari uchun maqbul hisoblanmagan. Fransuz katolik ruhoniysi Pyer Gassendi (1592—1655) epikurchi atomizmni muayyan o‘zgartirishlar bilan qayta tikladi: u atomlarni Xudo yaratganini va ular juda ko‘p bo‘lsa-da, cheksiz emasligini ta’kidladi. Atomlar birikmasini ifodalash uchun «molekula» atamasini birinchi bo‘lib u qo‘lladi. Gassendining o‘zgartirilgan atom nazariyasini Fransiyada shifokor Fransua Bernye (1620—1688), Angliyada esa tabiat faylasufi Uolter Charlton (1619—1707) ommalashtirdi. Kimyogar Robert Boyl (1627—1691) va fizik Isaak Nyuton (1642—1727) atomizmni himoya qildilar va 17-asr oxiriga kelib, u ilmiy hamjamiyatning bir qismi tomonidan qabul qilindi.

Jon Dalton

18-asr oxirlariga yaqin atom nazariyasi tushunchasiga bevosita bog‘liq bo‘lmagan kimyoviy reaksiyalarga oid ikkita qonun paydo bo‘ldi. Birinchisi massaning saqlanish qonunibo‘lib, u Antuan Lavuazyeishlari bilan chambarchas bog‘liq. Unga ko‘ra, kimyoviy reaksiyada umumiy massa o‘zgarmaydi (ya’ni reagentlar massasi mahsulotlar massasiga teng bo‘ladi). Ikkinchisi — tarkibning doimiylik qonuni. Bu qonunni ilk bor fransuz kimyogari Jozef Prust 1797-yilda ta’riflagan. Unga ko‘ra, birikma tarkibiy kimyoviy elementlarga ajratilsa, boshlang‘ich moddaning miqdori yoki manbasidan qat’i nazar, tarkibiy qismlar massalarining nisbatlari doimo bir xil bo‘ladi.

Jon Dalton ushbu avvalgi ishlarni o‘rgandi, ularni kengaytirdi va keyinchalik karrali nisbatlar qonuni: agar ayni ikki element birikib, bir nechta turli birikmalarni hosil qila olsa, bu birikmalardagi ikki element massalarining nisbati kichik butun sonlar bilan ifodalanadi. Dalton va o‘sha davrdagi boshqa kimyogarlar kimyoviy reaksiyalarda aynan shunday takrorlanuvchi qonuniyatni kuzatganlar.

1-misol — qalay oksidlari: Dalton qalayning ikkita oksidini aniqlagan. Ulardan biri kulrang kukun bo‘lib, qalayning har 100 qismiga 13,5 qism kislorod to‘g‘ri keladi. Ikkinchi oksid esa oq kukun bo‘lib, qalayning har 100 qismiga 27 qism kislorod to‘g‘ri keladi. 13,5 va 27 qiymatlari 1:2 nisbatni hosil qiladi. Bugungi kunda bu oksidlar qalay(II) oksidi (SnO) va qalay(IV) oksidi (SnO2) deb ataladi.

2-misol — temir oksidlari: Dalton temirning ikkita oksidini aniqlagan. Ulardan biri qora kukun bo‘lib, temirning har 100 qismiga taxminan 28 qism kislorod to‘g‘ri keladi. Ikkinchisi qizil kukun bo‘lib, temirning har 100 qismiga 42 qism kislorod to‘g‘ri keladi. 28 va 42 qiymatlari 2:3 nisbatni hosil qiladi. Bugungi kunda bu oksidlar temir(II) oksidi (ko‘proq vyustit) va temir(III) oksidi (zangning asosiy tarkibiy qismi) deb ataladi. Ularning formulalari FeO va Fe2O3 hisoblanadi.

3-misol — azot oksidlari: azotning uchta oksidi mavjud bo‘lib, ularning har birida 140 g azotga mos ravishda 80 g, 160 g va 320 g kislorod to‘g‘ri keladi. Bu 1:2:4 nisbatni beradi. Bular azot(I) oksidi (N2O), azot(II) oksidi (NO) va azot(IV) oksidi (NO2) deb ataladi.

Bu takrorlanuvchi qonuniyat kimyoviy moddalar ixtiyoriy miqdorlarda emas, balki massaning qandaydir asosiy bo‘linmas birligiga karrali miqdorlarda reaksiyaga kirishishini ko‘rsatadi.

Dalton o‘z asarlarida «atom» atamasini har qanday kimyoviy moddaningasosiy zarrasini anglatish uchun ishlatgan; u bu atamani faqat elementlar uchun ishlatmagan, hozir esa shunday qo‘llanadi. Dalton «molekula» so‘zidan foydalanmagan; uning o‘rniga «murakkab atom» va «elementar atom» atamalarini qo‘llagan. Dalton har bir kimyoviy element faqat o‘ziga xos bir turdagi atomlardan tashkil topadi, deb taxmin qilgan. Uning fikricha, bu atomlarni kimyoviy usullar bilan o‘zgartirish yoki parchalash mumkin emas, biroq ular birikib, yanada murakkab tuzilmalarni, ya’ni kimyoviy birikmalarnihosil qilishi mumkin. Bu atom haqidagi chinakam ilmiy nazariyaning dastlabkisi bo‘ldi, chunki Dalton o‘z xulosalariga tajribalar o‘tkazish va natijalarni empirik usulda o‘rganish orqali kelgan.

1803-yilda Dalton Manchester adabiy-falsafiy jamiyatidagi chiqishida suvda karbonat angidrid va azot kabi turli gazlarning eruvchanligi haqida so‘z yuritar ekan, bir qator moddalarning nisbiy atom massalari ro‘yxatiga murojaat qilgan. Dalton nisbiy massalarni qanday aniqlaganini ko‘rsatmagan, biroq dastlab eruvchanlikdagi farq gaz zarralarining massasi va murakkabligidagi tafovut bilan bog‘liq, deb taxmin qilgan. Maqola 1805-yilda nihoyat nashr etilgan paytga kelib, u bu fikridan qaytgan edi. Ko‘p yillar davomida bir qancha tarixchilar Dalton atom nazariyasining rivojlanishini uning gazlar eruvchanligini o‘rganishi bilan bog‘lashgan. Biroq uning laboratoriya daftaridagi yozuvlarni yaqinda o‘rganish shuni ko‘rsatdiki, Dalton kimyoviy atom nazariyasini 1803-yilda azot kislotasi tarkibiga oid Kavendish va Lavuazye ning tahliliy ma’lumotlarini o‘zaro muvofiqlashtirish uchun ishlab chiqqan; bu nazariya gazlarning suvda erishini tushuntirish uchun yaratilmagan.

Tomas Tomson Dalton atom nazariyasining dastlabki qisqacha bayonini o‘z kitobining uchinchi nashrida «Kimyo tizimi»nomi bilan chop etdi. 1808-yilda Dalton «Kimyoviy falsafaning yangi tizimi»asarining birinchi qismida nazariyaning batafsilroq bayonini e’lon qildi. Biroq Dalton karrali nisbatlar nazariyasini faqat 1811-yilda asoslab berdi.

Dalton atom massalarini ularning birikishidagi massa nisbatlariga qarab baholagan va vodorod atomining massasini birlik sifatida qabul qilgan. Biroq u ayrim elementlar molekulalarda bir nechta atomdan iborat bo‘lishini hisobga olmagan — masalan, sof kislorod O2. Shuningdek, u har qanday ikki element o‘rtasidagi eng sodda birikma har doim har bir elementdan bittadan atomdan iborat bo‘ladi, deb xato o‘ylagan (shu sababli u suv formulasini H2O deb emas, HO deb hisoblagan). Bu xato, uning asbob-uskunalaridagi noaniqlik bilan birga, natijalarini buzgan. Masalan, 1803-yilda u kislorod atomlari vodorod atomlaridan 5,5 baravar og‘ir, deb hisoblagan, chunki suv tarkibida 5,5 gramm kislorodga 1 gramm vodorod to‘g‘ri kelishini o‘lchagan va suv formulasini HO deb qabul qilgan. Aniqroq ma’lumotlar asosida 1806-yilda u kislorodning atom massasi 7 bo‘lishi kerak, 5,5 emas, degan xulosaga kelgan va bu qiymatni umrining oxirigacha saqlab qolgan. O‘sha davrning boshqa olimlari ham suv molekulasi uchun Dalton formulasini (HO) qabul qilganda kislorod atomining massasi 8, vodorod atomining massasi esa 1 bo‘lishi kerak, yoki 16, agar suvning zamonaviy formulasi (H2O) qabul qilinsa, degan xulosaga allaqachon kelishgan.

Avogadro

Dalton nazariyasidagi bu kamchilik 1811-yilda Amedeo Avogadrotomonidan bartaraf etildi. Avogadro bir xil harorat va bosimdagi istalgan ikki gazning teng hajmlarida molekulalar soni ham teng bo‘ladi, deb taxmin qildi (boshqacha aytganda, gaz zarralarining massasi ular egallaydigan hajmga ta’sir qilmaydi). Avogadro qonuni unga gazlar reaksiyaga kirishadigan hajmlarni o‘rganish orqali ko‘plab gazlarning ikki atomli tabiatini aniqlash imkonini berdi. Masalan, ikki litr vodorod bir litr kislorod bilan reaksiyaga kirishib, ikki litr suv bug‘ini hosil qilishi (bosim va harorat o‘zgarmaganda) kislorodning bitta molekulasi ikki qismga ajralib, suvning ikkita zarrachasini hosil qilishini anglatadi. Shu tariqa Avogadro kislorod va boshqa bir qator elementlarning atom massalarini aniqroq baholashga hamda molekulalar bilan atomlar o‘rtasidagi farqni ravshan belgilashga muvaffaq bo‘ldi.

Broun harakati

1827-yilda britaniyalik botanik Robert Broun suvda suzib yurgan gulchang donachalari ichidagi chang zarralari hech qanday ko‘rinadigan sababsiz tinimsiz tebranib turishini payqadi. 1905-yilda Albert Eynshteyn bu hodisa — Broun harakati — zarralarni uzluksiz turtib turadigan suv molekulalari ta’sirida yuzaga keladi, deb taxmin qildi va uni tavsiflash uchun faraziy matematik model ishlab chiqdi. Bu model 1908-yilda fransuz fizigi Jan Perrintomonidan tajribada tasdiqlandi. Bu esa zarrachalar nazariyasi (va, demak, atom nazariyasi) uchun qo‘shimcha dalil bo‘ldi.

Subatom zarralarning kashf etilishi

Atomlar 1897-yilgacha moddaning eng kichik tarkibiy qismi deb hisoblangan. O‘sha yili J. J. Tomson tomonidan kashf etilgan elektron uning katod nurlari bilan bog‘liq tadqiqotlari natijasida..

Kruks trubkasi — ikki elektrod vakuum oralig‘i bilan ajratilgan, germetik yopilgan shisha idishdir. Elektrodlarga kuchlanish berilganda, katod nurlari hosil bo‘ladi va trubkaning qarama-qarshi uchidagi shishaga urilgan joyda yorug‘ dog‘ paydo bo‘ladi. Tomson tajribalar orqali nurlarni elektr maydoni (ilgari ma’lum bo‘lgan magnit maydonlarita’siridan tashqari) yordamida ham og‘dirish mumkinligini aniqladi. U bu nurlar yorug‘likning bir turi emas, balki juda yengil manfiy zaryadlangan zarralar bo‘lib, ularni «korpuskulalar» deb atadi (keyinchalik boshqa olimlar ularni elektronlar deb qayta nomlashgan). U ularning massa-zaryad nisbatini o‘lchab, bu qiymat eng kichik atom bo‘lgan vodorodnikidan 1800 baravar kichik ekanini aniqladi. Bu korpuskulalar ilgari ma’lum bo‘lgan boshqa zarralarning hech biriga o‘xshamasdi.

Tomson atomlar bo‘linishi mumkin, korpuskulalar esa ularning tarkibiy qismlari deb taxmin qildi. Atomning umumiy zaryadi neytral ekanini tushuntirish uchun u korpuskulalar bir tekis taqsimlangan musbat zaryad «dengizi» ichida joylashgan, deb faraz qildi. Bu model olxo‘ri pudingi modeli deb atalgan, chunki elektronlar olxo‘ri pudingidagi mayizlar singari musbat zaryad ichiga botib turgan edi (garchi Tomson modelida ular harakatsiz bo‘lmagan).

Atom yadrosining kashf etilishi

Geyger–Marsden tajribasi
Chapda: Kutilgan natijalar: alfa-zarralar atom modelidan deyarli og‘ishsiz o‘tadi.
O‘ngda: Kuzatilgan natijalar: zarralarning kichik qismi yadroda jamlangan musbat zaryad ta’sirida og‘adi.

Tomsonning olxo‘ri pudingi modeli 1909-yilda uning sobiq shogirdlaridan biri tomonidan rad etildi; bu olim — Ernest Rezerford— atom massasining va musbat zaryadining katta qismi atom hajmining juda kichik qismida jamlanganini aniqladi; uning taxminicha, bu qism markazda joylashgan edi.

Ernest Rezerford va uning hamkasblari Hans Geyger va Ernest Marsden Tomson modeliga shubha bilan qaray boshladilar, chunki ular alfa-zarralarning zaryad-massa nisbatini o‘lchaydigan asbob yaratishda qiyinchiliklarga duch kelgan edilar. Alfa-zarralar (bular ayrim radioaktiv moddalar, masalan, radiychiqaradigan musbat zaryadlangan zarralardir). Alfa-zarralar detektor kamerasidagi havo ta’sirida sochilib ketar, shu sababli o‘lchovlar ishonchsiz bo‘lib qolardi. Tomson katod nurlari ustidagi ishlarida ham shunday muammoga duch kelgan va asboblarida deyarli mukammal vakuum hosil qilish orqali uni hal qilgan. Rezerford alfa-zarralar elektronlardan ancha og‘ir bo‘lgani uchun ayni muammoga duch kelmayman, deb o‘ylagan. Tomson atom modeliga ko‘ra, atomdagi musbat zaryad alfa-zarrani og‘diradigan darajada kuchli elektr maydoni hosil qilish uchun yetarlicha jamlanmagan, elektronlar esa shu qadar yengilki, ularni ancha og‘ir alfa-zarralar osongina itarib yuborishi kerak edi. Biroq sochilish kuzatildi, shu bois Rezerford va uning hamkasblari bu hodisani sinchiklab o‘rganishga qaror qildilar.

1908–1913-yillarda Rezerford va uning hamkasblari bir qator tajribalar o‘tkazib, yupqa metall folgalarni alfa-zarralar bilan bombardimon qildilar. Ular 90° dan katta burchakka og‘gan alfa-zarralarni kuzatdilar. Bu kuzatuvni tushuntirish uchun Rezerford atomning musbat zaryadi Tomson taxmin qilganidek butun hajm bo‘ylab taqsimlanmagan, balki markazdagi juda kichik yadroda jamlangan, deb faraz qildi. Kuzatilganidek, faqat zaryadning shunday kuchli jamlanishi alfa-zarralarni og‘dirish uchun yetarlicha kuchli elektr maydonini hosil qila oladi.

Atomning kvant-fizik modeliga olib borgan dastlabki qadamlar

Atomning planetar modelida ikkita jiddiy kamchilik bor edi. Birinchidan, Quyosh atrofida aylanadigan sayyoralardan farqli o‘laroq, elektronlar zaryadlangan zarralardir. Tezlanayotgan elektr zaryadima’lumki, elektromagnit to‘lqinlarni chiqarish jarayoni Larmor formulasi hamda klassik elektrodinamikaqonunlariga muvofiq tavsiflanadi. Orbital harakatdagi zaryad doimo energiyasini yo‘qotishi va yadro tomon spiral bo‘ylab harakatlanib, soniyaning juda kichik ulushida unga qulab tushishi kerak edi. Ikkinchi muammo shundan iborat ediki, planetar model atomlarning kuzatilgan nurlanish va yutilish spektrlarini, xususan, ulardagi keskin cho‘qqilarni izohlay olmasdi.

Bor atomining modeli

Kvant nazariyasi XX asr boshlarida fizikada inqilob yasadi. O‘sha paytda Maks Plank va Albert Eynshteyn yorug‘lik energiyasi kvantlar deb ataladigan alohida miqdorlarda chiqariladi yoki yutiladi, degan fikrni ilgari surdilar. kvantlar. 1913-yilda Nils Bor bu g‘oyani o‘zining modeliga kiritdi. Bor atomining ushbu modeliga ko‘ra, elektron yadro atrofida faqat muayyan, aylana shaklidagi orbitalar bo‘ylab harakatlanishi mumkin edi; bu orbitalar qat’iy belgilangan burchak impulsiga va energiyaga ega bo‘lgan, elektronning yadrodan masofasi (ya’ni orbital radiusi) esa uning energiyasiga mutanosib edi. Bu modelga ko‘ra, elektron spiral bo‘ylab harakatlanib yadroga qulay olmaydi, chunki u energiyasini uzluksiz yo‘qota olmaydi. Buning o‘rniga u faqat belgilangankvant sakrashlariniamalga oshirishi mumkin edi; bu sakrashlar belgilangan energiya sathlario‘rtasida sodir bo‘lardi. Bunday o‘tish paytida energiyaning o‘zgarishiga mutanosib chastotali yorug‘lik chiqariladi yoki yutiladi (shu sababli yutilish va chiqarish spektrlari uzlukli bo‘ladi).

Bor modeli mukammal emas edi. U faqat vodorodning spektral chiziqlarini oldindan ayta olardi; ko‘p elektronli atomlar uchun bunday chiziqlarni bashorat qila olmasdi. Bundan ham yomoni, spektrografiya texnologiyasi takomillashgani sari vodorod spektrida Bor modeli izohlay olmaydigan qo‘shimcha chiziqlar kuzatildi. 1916-yilda Arnold Zommerfeld qo‘shimcha emissiya chiziqlarini tushuntirish uchun Bor modeliga elliptik orbitalarni kiritdi. Biroq bu modeldan foydalanishni juda murakkablashtirdi va u hanuz murakkabroq atomlarni izohlay olmasdi.

Izotoplarning kashf etilishi

mahsulotlarini o‘rganish jarayonida radioaktiv parchalanish1913-yilda radiokimyogar Frederik Soddi har bir katakda, aftidan, ( davriy jadval da) bittadan ortiq element mavjudligini aniqladi. Atama izotop atamasini Margaret Todd ushbu elementlar uchun mos nom sifatida taklif qilgan.

O‘sha yili J. J. Tomson tajriba o‘tkazib, ionlar, ya’ni neon ionlari oqimini magnit va elektr maydonlari orqali fotoplastinkaga yo‘naltirdi. U plastinkada ikki yorqin dog‘ni payqadi; bu zarralarning ikki xil yo‘nalishda og‘ganini ko‘rsatardi. Tomson buni ayrim neon ionlarining massasi boshqacha bo‘lgani bilan izohladi. Bu massa farqining tabiati keyinchalik neytronlar 1932-yilda kashf etilishi bilan izohlandi.

Yadro zarralarining kashf etilishi

1917-yilda Rezerford bombardimon qildi azotni alfa-zarralar bilan va kuzatdi, gazdan vodorod yadrolari ajralib chiqayotganini kuzatdi (Rezerford ularni tanib olgan, chunki bundan avval vodorodni alfa-zarralar bilan bombardimon qilib, hosil bo‘lgan mahsulotlar orasida vodorod yadrolarini kuzatgan edi). Rezerford vodorod yadrolari azot atomlarining o‘z yadrolaridan ajralib chiqqan, degan xulosaga keldi (aslida u azot atomini parchalagan edi).

O‘z tadqiqotlari hamda shogirdlari Bor va Genri Mozli ning ishlariga asoslanib, Rezerford har qanday atomning musbat zaryadini butun sondagi vodorod yadrolari zaryadiga tenglashtirish mumkinligini bilgan. Bu xulosa, atom massasi ko‘plab elementlar uchun taxminan teng bo‘lgan vodorod atomlarining butun soniga taxminan teng kelishi, o‘sha paytda eng yengil zarralar deb hisoblangan bu atomlar, uni vodorod yadrolari alohida zarralar va barcha atom yadrolarining asosiy tarkibiy qismi ekan, degan xulosaga olib keldi. U bunday zarralarni protonlar. Rezerfordning keyingi tajribalari ko‘pchilik atomlarning yadro massasi ulardagi protonlar massasidan ortiq ekanini ko‘rsatdi. U bu ortiqcha massa ilgari noma’lum bo‘lgan, elektr zaryadiga ega bo‘lmagan zarralardan tashkil topgan, deb taxmin qildi; dastlab ular «neytronlar».

1928-yilda Uolter Bote shuni payqadiki, berilliy alfa-zarralar bilan bombardimon qilinganda, katta singib kirish qobiliyatiga ega, elektr jihatdan neytral nurlanish chiqaradi. Keyinchalik bu nurlanish vodorod atomlarini parafindan. Dastlab bu yuqori energiyali gamma-nurlanish deb hisoblangan, chunki gamma-nurlanish metallardagi elektronlarga o‘xshash ta’sir ko‘rsatadi. Biroq Jeyms Chedvik aniqladiki, ionlanish effekti juda kuchli edi, shu sababli energiya va impuls o‘zaro ta’sir davomida saqlanishi sharti bilan ham, uni elektromagnit nurlanish keltirib chiqargan bo‘lishi mumkin emas edi. 1932-yilda Chedvik vodorod va azot kabi turli elementlarni sirli «berilliy nurlanishi» bilan bombardimon qildi. Orqaga sochilgan zaryadlangan zarralarning energiyasini o‘lchab, u bu nurlanish aslida elektr jihatdan neytral zarralardan tashkil topgan, degan xulosaga keldi. Bu zarralar gamma nurlari kabi massasiz bo‘la olmaydi, aksincha, proton massasiga yaqin massaga ega edi. Chedvik bu zarralarni Rezerford bashorat qilgan neytronlar deb e’lon qildi. Neytronni kashf etgani uchun Chedvik 1935-yilda Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi.

Atomning kvant-fizik modellari

Neon atomining to‘lgan beshta orbitali energiya ortib borishi tartibida chapdan o‘ngga qarab ajratilgan va joylashtirilgan; bunda oxirgi uchta orbital energiyasi jihatidan teng. Har bir orbitalda ikkitagacha elektron bo‘lishi mumkin. Ular, ehtimol eng ko‘p, rangli pufakchalar bilan ko‘rsatilgan sohalarda joylashadi. Har bir elektron ikkala orbital sohada ham bir xil darajada mavjud bo‘ladi; bu yerda ranglar faqat turli to‘lqin fazalarini ajratib ko‘rsatish uchun ishlatilgan.

1924-yilda Lui de Broyl barcha harakatlanayotgan zarralar, ayniqsa elektronlar kabi subatom zarralar, muayyan to‘lqinsimon xususiyatlarni namoyon qiladi, deb taxmin qildi. Ervin Shredingerbu g‘oyaga maftun bo‘lib, atomdagi elektron harakatini zarracha sifatida emas, balki to‘lqin sifatida yaxshiroq tushuntirish mumkinmi, degan masalani o‘rgandi. Shredinger tenglamasi, 1926-yilda e’lon qilingan bo‘lib, elektronni to‘lqin funksiyasisifatida tavsiflaydi, nuqtaviy zarracha sifatida emas. Bu yondashuv Bor modeli izohlay olmagan ko‘plab spektral hodisalarni nafis tarzda oldindan aytib berdi. Garchi bu tushuncha matematik jihatdan qulay bo‘lsa-da, uni tasavvur qilish qiyin edi va u qarshilikka uchradi. Uning tanqidchilaridan biri — Maks Born— buning o‘rniga Shredingerning to‘lqin funksiyasi elektronning o‘zini emas, balki uning barcha mumkin bo‘lgan holatlarini ifodalaydi, deb taklif qildi. Shu tariqa undan elektronning yadro atrofidagi istalgan nuqtada topilish ehtimolini hisoblashda foydalanish mumkin edi. Bu zarracha va to‘lqin sifatida qaraladigan elektron haqidagi bir-biriga zid ikki nazariyani murosaga keltirdi va to‘lqin-zarracha dualizmi. Bu nazariyaga ko‘ra, elektron ham to‘lqin, ham zarracha xususiyatlarini namoyon qilishi mumkin. Masalan, u to‘lqin kabi sinishi va zarracha kabi massaga ega bo‘lishi mumkin.

Elektronlarni to‘lqin sifatida tavsiflashning natijasi shuki, elektronning o‘rnini va impulsini bir vaqtning o‘zida matematik jihatdan aniqlash mumkin emas. Bu tamoyil noaniqlik prinsipi prinsipi deb ataladi; u nazariy fizik Verner Geyzenbergsharafiga shunday nomlangan. Geyzenberg bu tamoyilni birinchi bo‘lib tavsiflab, 1927-yilda e’lon qilgan. Bu esa Bor modelidagi aniq belgilangan, tartibli aylana orbitalar haqidagi tasavvurni rad etdi. Atomning zamonaviy modeli atomdagi elektronlarning joylashuvini ehtimollar nuqtayi nazaridan tavsiflaydi. Elektron yadrodan istalgan masofada topilishi mumkin, biroq uning energiya sathiga qarab, yadro atrofidagi ayrim sohalarda boshqa sohalarga nisbatan ko‘proq uchraydi. Bu soha elektronning atom orbitali. Orbitalar turli shakllarda bo‘ladi: shar, gantelsimon shakl, torus va hokazo; ularning markazida yadro joylashadi.

Madaniyatda atom tuzilishi nazariyasi

Atom — ilm-fan ramzi.

: «Agar qandaydir global falokat natijasida to‘plangan barcha ilmiy bilimlar yo‘q bo‘lib ketsa va kelajak avlodlarga faqat bitta jumla yetib borsa, eng kam so‘z bilan tuzilgan qaysi fikr eng ko‘p ma’lumotni bera oladi?

Menimcha, bu — atom gipotezasi: barcha jismlar atomlardan, ya’ni tinimsiz harakatlanadigan, bir-biriga yaqin masofada tortishadigan, biroq ulardan biri ikkinchisiga yanada qattiqroq yaqinlashtirilsa, itarishadigan mayda zarrachalardan tashkil topgan.

Shu birgina jumlada dunyo haqida nihoyatda ko‘p ma’lumot mujassam; buning uchun unga ozgina tasavvur va biroz mulohaza bilan yondashish kifoya.»R. Feynman.

  • Atomning soddalashtirilgan modeli ilm-fan.
  • ning taniqli ramzlaridan biridir. Atom ramzi sifatida Bor–Rezerford modelining soddalashtirilgan tasviri shahar geraldikasida ancha mustahkam o‘rin egallagan va XX asrdan boshlab gerblarda tez-tez ishlatiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar

Havolalar

  • Atomizm S. Mark Koen.
  • Atom nazariyasi — elektronlar va elektr hodisalari bilan bog‘liq atom nazariyasi haqida batafsil ma’lumot.