
Geliy atomi — bu atom (kimyoviy element — geliy). Geliy atomida ikkita elektron bo‘lib, ular yadro bilan bog‘langan; yadro tarkibida ikkita proton va bitta (3He) yoki ikkita (4He) neytron mavjud; proton va neytronlar kuchli o‘zaro ta’sir orqali bog‘langan. Vodoroddan farqli ravishda, geliy atomi uchun Shredinger tenglamasining aniq yechimi topilmagan. Biroq turli yaqinlashuvlardan, masalan, Xartree–Fok usuli yordamida asosiy holat energiyasi va to‘lqin funksiyasini baholash mumkin.
Kirish

Geliy atomining kvant-mexanik tavsifi alohida qiziqish uyg‘otadi, chunki u kvant fizikasidagi muhim tushunchani anglashda foydalanish mumkin bo‘lgan eng sodda ko‘p elektronli tizimdir: kvant chirmashuvi. Geliy atomi uchun Gamiltonian uch jismli tizim sifatida qaraladi: ikkita elektron va yadro. Harakatni keltirilgan massaga ega elektronlarning nisbiy harakati va massa markazining harakatiga ajratgandan so‘ng, uni quyidagicha yozish mumkin:
- bu yerda — elektronning massasi kattaroq yadroga nisbatan keltirilgan massasi,
- va — yadrodan elektronlarga yo‘nalgan radius-vektorlar, elektronlar orasidagi masofa esa .
Yadroning zaryadi geliy uchun ikkiga teng. Cheksiz og‘ir yadro yaqinlashuvida, quyidagini olamiz: va had yo‘qoladi.
Atom birliklarida Gamiltonian ifodasi soddalashadi:
Ushbu Gamiltonian odatiy fazoda emas, balki olti o‘lchamli konfiguratsion fazoda amal qiladi . Ushbu yaqinlashuvda (Pauli yaqinlashuvi) to‘lqin funksiyasi to‘rt komponentli ikkinchi tartibli spinordir bu yerda indekslar ma’lum koordinatalar sistemasida elektronlar spinlarining proyeksiyalarini (z yo‘nalishida yuqoriga yoki pastga) ifodalaydi.
U normaning odatiy shartiga bo‘ysunishi kerak:
Ushbu umumlashtirilgan spinor 2×2 o‘lchamli matritsa ko‘rinishida yoziladi:
va, mos ravishda, 2x2 matritsalar vektor fazosidagi o‘zaro ortogonal to‘rtta doimiy matritsadan tuzilgan bazis bo‘yicha chiziqli kombinatsiya ko‘rinishida ; bunda koeffitsiyentlar skalyar funksiyalar bilan ifodalanadi va quyidagi ko‘rinishda yoziladi: Qulay bazis bitta antisimmetrik matritsadan (to‘liq burchak momenti , singlet holat):
) va uchta simmetrik matritsadan (to‘liq burchak momenti bo‘lgan triplet holat):
- , ,
) iborat. Singlet holat barcha aylanishlarga nisbatan invariant (skalyar) ekanini, triplet holat esa odatiy fazoviy vektor sifatida ifodalanishini ko‘rsatish mumkin. Uning uchta komponenti bor:
- , ,
Yuqoridagi (skalyar) Gamiltonianda to‘rt komponentning spin bilan bog‘liq barcha o‘zaro ta’sirlarini (masalan, tashqi magnit maydoni, relativistik effektlar va spin-orbital o‘zaro ta’sirni) e’tiborsiz qoldirish mumkinligi sababli, to‘rtta Shredinger tenglamasini alohida yechish mumkin.
Spin masalaga Pauli prinsipini hisobga olish orqali kiritiladi; bu prinsip fermionlar (masalan, elektronlar) uchun to‘lqin funksiyasining spinlar va koordinatalar bir vaqtda almashtirilganda antisimmetrik bo‘lishini talab qiladi:
Para-geliy singlet holatga simmetrik funksiya bilan mos keladi, orto-geliy esa antisimmetrik funksiya bilan ifodalanadigan triplet holatdir. Agar elektron-elektron o‘zaro ta’sirini e’tiborga olmasak, ikkala fazoviy funksiya ikkita ixtiyoriy (o‘zaro ortogonal va normallangan) bir elektronli xos funksiyaning chiziqli kombinatsiyasi ko‘rinishida yozilishi mumkin
yoki maxsus holatda
(para-geliyda ikkala elektronning kvant sonlari bir xil bo‘lganda):
To‘liq energiya (xos qiymat ) barcha holatlar uchun quyidagicha bo‘ladi: (simmetriya turidan qat’i nazar).
Bu holatning orto-geliyda mavjud emasligini tushuntiradi; shuning uchun () metastabil holatda bo‘ladi. (Quyidagi kvant sonlariga ega holat: bosh kvant soni , umumiy spin , orbital kvant soni va to‘liq burchak momenti bilan belgilanadi:
Agar elektron-elektron o‘zaro ta’sirini hisobga olsak, Shredinger tenglamalari ajralmaydi. Biroq yuqorida tavsiflangan barcha holatlarni e’tiborga olmasak (hatto ikkita bir xil kvant soniga ega holatlarni ham, masalan, bilan ), umumiy to‘lqin funksiyasini bir elektronli to‘lqin funksiyalarining ko‘paytmasi sifatida yozib bo‘lmaydi:
- — to‘lqin funksiyasi chirmashgan.
Bu holda 1-zarracha 1-holatda , ikkinchi zarracha esa 2-holatda deb aytib bo‘lmaydi; bir zarracha ustida o‘lchov o‘tkazib, ikkinchisiga ta’sir qilmaslik ham mumkin emas.
Shunga qaramay, geliy atomining yetarlicha yaxshi nazariy tavsifini Xartree–Fok va Tomas–Fermi yaqinlashuvlari doirasida olish mumkin (quyiga qarang).
Xartree — Fok usuli
Xartree–Fok usuli turli atom tizimlari uchun qo‘llanadi. Biroq bu faqat yaqinlashuv bo‘lib, atom tizimlarini yechish uchun yanada aniq va samarali usullar ham mavjud. Geliy va elektronlari kam bo‘lgan boshqa tizimlar uchun ko‘p zarrachali masalani yetarlicha aniq yechish mumkin. Masalan, geliy atomining asosiy holati o‘n besh raqam aniqligida ma’lum. Xartree–Fok nazariyasida elektronlar yadro va boshqa elektronlar hosil qiladigan potensialda harakatlanadi, deb faraz qilinadi. Ushbu Gamiltonian geliydagi ikkita elektron uchun har bir elektronning Gamiltonianlari yig‘indisi sifatida yozilishi mumkin:
bu yerda g‘alayonlanmagan Gamiltonian quyidagiga teng:
g‘alayon esa quyidagicha:
elektron-elektron o‘zaro ta’sirini tavsiflaydi. H0 — bu shunchaki vodorod atomi uchun ikkita Gamiltonian yig‘indisi:
bu yerda
Eni va mos ravishda xos qiymatlar va normallangan xos funksiyalar. Demak,
bu yerda
Elektronlar orasidagi itarishish e’tiborga olinmaganda, Shredinger tenglamasi ikki elektronli to‘lqin funksiyasining fazoviy qismi uchun g‘alayonlanmagan tenglamalarga keltiriladi.
Bu tenglamalar bir-biridan ajratiladi va xos funksiyalarni alohida vodorod to‘lqin funksiyalarining ko‘paytmasi ko‘rinishida yozish mumkin:
Mos keluvchi energiyalar (keyingi o‘rinlarda atom birliklarida):
To‘lqin funksiyasiga e’tibor bering:
Elektron indekslarini almashtirish ayni energiyaga mos keladi . Ushbu degeneratsiya holati elektron indekslarini almashtirishga nisbatan almashinish degeneratsiyasi deb ataladi. Ikki elektronli atomlarning aniq fazoviy to‘lqin funksiyalari simmetrik yoki antisimmetrik bo‘lishi kerak; bu talab ikki elektronning va koordinatalarini o‘rin almashtirishga nisbatan qo‘yiladi. Demak, to‘g‘ri to‘lqin funksiyasi simmetrik (+) va antisimmetrik (−) chiziqli kombinatsiyalardan iborat bo‘lishi kerak:
Ko‘paytuvchi funksiyani normallaydi . Ushbu to‘lqin funksiyasini bitta zarrachali to‘lqin funksiyalarining yagona ko‘paytmasi ko‘rinishida olish uchun asosiy holatda . Shunda yo‘qoladi; bu ikki elektron bir holatda bo‘la olmasligini bildiruvchi Pauli prinsipining dastlabki ta’rifiga mos keladi. Demak, geliy atomi uchun to‘lqin funksiyasi quyidagicha yoziladi:
bu yerda va vodorod atomi Gamiltoniani uchun ishlatiladigan to‘lqin funksiyalaridir. Geliy uchun Z = 2 va
bu yerda E = −4 atom birligi, bu taxminan −108.8 eV ga teng bo‘lib, ionlanish potensiali V = 2 atom birligi (≅54.4 eV). Tajribaviy qiymatlar E = −2.90 atom birligi (≅ −79.0 eV) va V = 0.90 atom birligi (≅ 24.6 eV).
Biz olgan energiya qiymati haddan tashqari past, chunki elektronlar orasidagi itarishish e’tiborga olinmagan; bu esa energiya sathining ko‘tarilishiga olib keladi. Z ortgan sari yondashuvimiz aniqroq natija berishi kerak, chunki elektronlararo itarishish kamayadi.
Hozirgacha elektronlar orasidagi itarishishni butunlay istisno qiladigan, o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan zarralarning juda qo‘pol yaqinlashuvidan foydalanildi. Gamiltonianni quyida ko‘rsatilgan tarzda ajratish natijani yaxshilaydi:
bu yerda
va
V(r) — markaziy potensial bo‘lib, u g‘alayon ta’siri kichik bo‘ladigan tarzda tanlanadi. Har bir elektronning ikkinchi elektron harakatiga asosiy ta’siri yadro zaryadini qisman ekranlashdan iborat. Shu sababli V(r) uchun quyidagi ifodani olish mumkin:
bu yerda S — ekranlanish doimiysi, Ze — effektiv zaryad. Potensial Kulon o‘zaro ta’siriga mos keladi, shuning uchun elektronlarning individual energiyalari (atom birliklarida) quyidagicha yoziladi:
unga mos to‘lqin funksiyasi esa quyidagicha beriladi:
Agar Ze ni 1.70 ga teng deb olsak, bu asosiy holat energiyasini oshiradi va tajribaviy E qiymatiga mos keladigan natija beradi:0 = −2.903 atom birligi — geliy atomining asosiy holat energiyasi. Z = 2 bo‘lgani uchun bu holda ekranlanish doimiysi S = 0.30 ga teng. Geliy atomining asosiy holati uchun o‘rtacha ekranlanish yaqinlashuvida har bir elektronning ikkinchi elektron harakatiga ko‘rsatadigan ekranlovchi ta’siri elektron zaryadining 1/3 qismiga teng.
Variatsion usul
Energiyani aniqroq hisoblash uchun variatsion prinsipdan elektron-elektron o‘zaro ta’siri Vee ni hisobga olishda to‘lqin funksiyasidan foydalanish qulay.
- :
Integrallashdan so‘ng quyidagini olamiz:
Bu qiymat tajribaviy qiymatga yaqinroq, biroq yaxshiroq sinov funksiyasidan foydalanilsa, yaqinlashuvni yanada takomillashtirish mumkin. Ideal sinov funksiyasi ikkinchi elektronning ta’sirini hisobga oladi. Boshqacha aytganda, har bir elektron yadro zaryadini qisman ekranlaydigan manfiy zaryad buluti sifatida namoyon bo‘ladi. Shu bois elektron yadro zaryadi Z ikkidan kichik bo‘lgan effektiv potensialda harakatlanadi. Ushbu kuzatuvni hisobga olsak, to‘lqin funksiyasi quyidagicha yoziladi:
H ni minimallashtirish uchun Z dan variatsion parametr sifatida foydalanib, ushbu funksiya uchun Gamiltonian quyidagicha yoziladi:
O‘rtacha qiymatlarni hisoblab, va Vee Gamiltonian quyidagi ko‘rinishga keltiriladi:
O‘rtacha energiyani Z bo‘yicha minimallashtirib, quyidagini topamiz:
Bu natija ikkinchi elektron yadro zaryadini qisman ekranlab, uni 2 dan 1,69 elementar zaryadgacha kamaytirishini ko‘rsatadi. Bu holda natija aniqroq bo‘ladi:
- bu yerda vodorod atomi uchun ionlanish energiyasini ifodalaydi.
Tajriba bilan yaxshiroq mos kelishi uchun quyidagi formuladan foydalanish mumkin:
bu yerda — nozik tuzilish doimiysi.
Murakkabroq va aniqroq variatsion funksiyalardan foydalanilsa, geliy atomining asosiy holat energiyasini yanada aniq hisoblash mumkin; natija tajribaviy qiymat −78,95 eV ga yaqinlashadi.
Ushbu tizimni yuqori aniqlikda hisoblashda variatsion yondashuv G. W. F. Dreyk va J. D. Morgan III, Jonatan Beyker hamda Robert Hill ishlarida, Xilleraas yoki Frankovskiy–Pekeris taklif etgan bazis funksiyalaridan foydalangan holda qo‘llangan.
Shuni ta’kidlash kerakki, aniqlikni spektroskopik ma’lumotlar darajasiga yetkazish uchun quyidagi effektlarni hisobga olish lozim: relativistik effektlar va kvant elektrodinamikasi.
Ionlanish energiyasining tajribaviy qiymati
Geliy atomining birinchi ionlanish energiyasi: −24,587389011(25) eV. Bu qiymat tajribada olingan. Geliy atomining ikkinchi ionlanish energiyasining nazariy qiymati: −54,41776311(2) eV. Geliy atomining asosiy holatdagi to‘liq energiyasi: −79,005151042(40) eV yoki −2,90338583(13) atom birligi (xartree).
Sharhlar
- ↑ При n = 1, l = 0 и m = 0, сферически симметричная волновая функция для атома водорода равна . в атомных единицах боровский радиус равен 1, и волновые функции приобретают вид .