Atakama cho‘li

Atakama
isp. Desierto de Atacama
Пустыня Атакама, вид из космоса, фотография NASA World Wind
Atakama cho‘lining kosmosdan olingan surati — NASA World Wind
Xususiyatlari
Turiqumli, toshloq 
Maydoni105 000 km²
Joylashuvi
24°30′ j. k. 69°15′ g‘. u.HGЯO
Mamlakat
Чили
Красная точка
Atakama
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Atakama (isp. Desierto de Atacama) — cho‘l bo‘lib, Janubiy Amerikaning g‘arbiy sohilida, Chili hududida (22° va 27° janubiy kengliklar oralig‘ida) joylashgan. Maydoni 105 000 km2. Ikkinchi Tinch okeani urushidan (1879—1883) oldin bu hudud Boliviyaga tegishli bo‘lgan.

Peru oqimi atmosferaning quyi qatlamlarini sovitib, harorat inversiyasini yuzaga keltiradi. Bu yog‘in-sochinning tushishiga to‘sqinlik qiladi (yiliga 50 mm dan kam). Atakama Yer yuzidagi eng qurg‘oqchil joylardan biridir (to‘rt asr davomida bu yerda sezilarli yog‘in-sochin kuzatilmagan). Bu yerda selitra, bura, yod, osh tuzi, mis konlari mavjud.

Yanvar oyida sohilda o‘rtacha harorat +19—+20 °C, iyulda +13—+14 °C ni tashkil etadi. Qishda cho‘lning ayrim sohilbo‘yi hududlarida ertalab tez-tez tuman tushadi. Bu ayrim o‘simlik turlarining yashab qolishiga imkon beradi. Barxanlar, qumli va toshloq cho‘l maydonlari uchraydi. O‘simliklar juda siyrak yoki umuman yo‘q: ayrim joylarda kaktuslar (masalan, Copiapoa turkumiga mansub turlar) va butalar o‘sadi. Hayvonot dunyosi kam sonli, biroq qirg‘oqdagi qoyalar ustida baliq bilan oziqlanuvchi qushlar koloniyalari yashaydi.

Cho‘l chegarasida, Tinch okeani sohilida Chilining quyidagi yirik portlari joylashgan: Arika va Ikike.

Eng qurg‘oqchil cho‘l

Cho‘lning Janubiy Amerikadagi joylashuvi. Sariq rang bilan bevosita cho‘lning o‘zi, to‘q sariq rang bilan esa unga tutashgan, ba’zan Atakama cho‘liga kiritiladigan qurg‘oqchil hududlar ko‘rsatilgan.

Atakama cho‘li Yer yuzidagi eng qurg‘oqchil cho‘l hisoblanadi. Atakama Janubiy Amerikada, Chilining shimolida joylashgan. G‘arbda Tinch okeani, shimolda Peru, sharqda esa Boliviya va Argentina bilan chegaradosh.

Cho‘lning ayrim joylarida yomg‘ir bir necha o‘n yilda bir marta yog‘adi. Chilining Antofagasta mintaqasida yiliga o‘rtacha 1 mm yog‘in tushadi. Atakamadagi ayrim meteorologik stansiyalarda yomg‘ir umuman qayd etilmagan. Ma’lumotlarga ko‘ra, 1570 yildan 1971 yilgacha Atakamada sezilarli yog‘ingarchilik bo‘lmagan. Ushbu cho‘lda havoning eng past namlik darajasi — 0 % qayd etilgan.

Bu yerdagi balandligi 6885 m gacha yetadigan tog‘larda muzliklar umuman yo‘q. Janubiy qismida, 25°-27° janubiy kengliklar oralig‘ida, butun to‘rtlamchi davr davomida muzliklar bo‘lmagan, biroq doimiy muzloq 4400 m balandlikkacha tushadi va 5600 m dan yuqorida doimiy saqlanadi. Britaniyalik olimlarning tadqiqotlari bu yerdagi daryo o‘zanlari 120 ming yil davomida quruq bo‘lganini ko‘rsatdi.

Yog‘in-sochinning deyarli butunlay yo‘qligi Atakama cho‘lining eng yaqqol xususiyati bo‘lsa-da, istisnolar ham uchraydi. 2011 yil iyulida Antarktidadan kelgan nihoyatda sovuq atmosfera fronti yog‘in soyasi to‘sig‘idan o‘tib, platoga 80 sm qalinlikda qor yog‘ishiga sabab bo‘ldi. 2012 yilda Altiplanodagi qish mavsumi San-Pedro-de-Atakamada toshqinlarga sabab bo‘ldi. 25 mart 2015 kuni kuchli yomg‘irlar Atakama cho‘lining janubiy qismini qamrab oldi. Toshqinlar oqibatida yuzaga kelgan ko‘chkilar Kopiapo, Tyerra-Amarilya, Chanyarl va Diego-de-Almagro shaharlariga zarar yetkazdi. Oqibatda 100 dan ortiq odam halok bo‘ldi.

Qurg‘oqchilik sabablari

Atakamaning g‘arbida, okeanda sovuq Gumboldt oqimi oqib o‘tadi. Bu oqim shu kengliklarda o‘zining g‘arbidagi Tinch okeani suvlari bilan keskin harorat tafovutini yuzaga keltiradi. Tinch okeanidan keladigan havo sovuq oqim ustidan o‘tayotganda sovib, namligini yo‘qotadi. Qirg‘oqqa yetgach, u yana isiydi va juda quruq bo‘lib qoladi. Cho‘lning sharqida And tog‘lari joylashgan. Atlantika okeanidan keladigan havo And tog‘laridan oshib o‘tayotganda yuqoriga ko‘tariladi, soviydi va namligini yo‘qotadi. Pastga tushayotganda isigan havo ham nihoyatda quruq bo‘lib qoladi.

Aholisi

Atakama aholisi eng ko‘p cho‘llardan biridir. Uning aholisi bir million kishidan oshadi. Odamlar konchilar shaharchalarida va sohil bo‘ylab joylashgan ko‘plab baliqchilar qishloqlarida yashaydi, chunki Gumboldt oqimi baliqlarga juda boy.

O‘simlik dunyosi

Vaqtinchalik suv oqimlari o‘zanlari bo‘ylab vohalar joylashgan. Bu hududda ular o‘rmonlarning tor yo‘laklari bo‘lib, galereya o‘rmonlari deb ataladi. Ular bir necha turdagi akatsiyalar va kaktuslardan, shuningdek, meskit daraxtlaridan tashkil topgan.

Cho‘lning tekislik qismi deyarli jonsiz. Bu yerda faqat lishayniklar, ko‘k-yashil suvo‘tlar va mayda kaktuslar uchraydi. Shuningdek, tillandsiya o‘simligi ham uchraydi.

Foydali qazilmalar

Cho‘lda mis va boshqa minerallarning boy konlari, shuningdek, dunyodagi eng yirik tabiiy natriy nitrat manbasi mavjud. Natriy nitrat 1940-yillarning boshigacha faol qazib olingan. Mazkur boyliklar tufayli Chili va Boliviya o‘rtasida XIX asr boshidan buyon chegara mojarosi davom etmoqda.

Suv

Mahalliy aholi suv yig‘ish uchun «tuman tutgichlar»dan foydalanadi. Bular odam bo‘yiga teng silindrlar bo‘lib, devorlari neylon tolalardan yasalgan. Tuman silindr devorlarida kondensatsiyalanib, neylon iplar bo‘ylab pastga, bochkaga oqadi. Bunday qurilma yordamida bir sutkada 18 litrgacha suv yig‘ish mumkin.

Qiziqarli faktlar

  • Atakama Yer yuzidagi eng quruq joy bo‘lgani, bu yerda yog‘inli va ko‘rinish yomon bo‘ladigan bulutli kunlar deyarli uchramagani, juda quruq havoda esa ifloslantiruvchi moddalar deyarli bo‘lmagani sababli, cho‘lda ko‘plab astronomik rasadxonalar joylashgan. Jumladan, Paranal rasadxonasi, La-Silya rasadxonasi, Las-Kampanas rasadxonasi, shuningdek, radioteleskoplar majmuasi — Atacama Large Millimeter Array ham shu yerda joylashgan. U eng yirik va eng qimmat astronomik inshoot hisoblanadi.
  • 2003 yil oktabrida Chilining Atakama cho‘lidagi tashlandiq La-Noriya shaharchasida (isp. La Noria), taxminan 56 km masofadagi Ikike shahridan uzoqda, «Atakama gumanoidi» deb ataluvchi topilma aniqlangan.
  • Atakamada Cho‘l qo‘li.
  • Atakamada Tarapaka — geopetroglif (Atakama cho‘li giganti).
  • Atakama cho‘li dunyodagi eng qurg‘oqchil cho‘l hisoblanadi. Bu yerda yiliga o‘rtacha 12 dan 16 millimetrgacha yog‘in tushishiga qaramay, 2021 yil avgustida Atakamada qor yog‘gan.

Galereya

Panoramali surat: Paranal rasadxonasi yaqinida, dengiz sathidan taxminan 2600 metr balandlikda
La-Silya rasadxonasi ustidagi quyosh botishi (Atakama cho‘lining janubiy qismi)

Havolalar