Virusli B gepatiti (B gepatiti; ingl. Hepatitis B) — antroponoz xususiyatlari yaqqol ifodalangan, jigarga moyil (gepatotrop) qo‘zg‘atuvchi sabab bo‘ladigan virusli kasallikdir. Uning qo‘zg‘atuvchisi — B gepatiti virusi (maxsus adabiyotlarda «BG virusi», BGV yoki HBV deb ham belgilanadi) bo‘lib, gepadnaviruslar oilasiga mansub.
B gepatitining yuzaki antigenini 1964-yilda amerikalik shifokor va virusolog Barux Samuel Blamberg avstraliyalik aborigenning qon namunalarini o‘rganish paytida kashf etgan. Keyinchalik B gepatitiga oid tadqiqotlari uchun u fiziologiya yoki tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofotini 1976-yilda qo‘lga kiritgan.
Virus turli fizik va kimyoviy omillarga nihoyatda chidamli: past va yuqori haroratga (jumladan, qaynatishga), qayta-qayta muzlatish va eritishga, kislotali muhitning uzoq muddatli ta’siriga bardosh beradi. Tashqi muhitda, xona haroratida B gepatiti virusi bir necha haftagacha saqlanishi mumkin: qon dog‘larida, ustara tig‘ida, igna uchida. Qon zardobida +30°С haroratda virusning yuqumliligi 6 oy davomida, −20°С haroratda qariyb 15 yil; quruq plazmada esa 25 yil saqlanadi. Virus avtoklavda 30 daqiqa davomida ishlov berilganda, 160°С haroratdagi quruq issiqlik bilan 60 daqiqa sterilizatsiya qilinganda yoki 60°С haroratda 10 soat qizdirilganda faolsizlanadi.
2022-yilda dunyoda B gepatiti bilan yashayotgan 254 million kishi bo‘lgan. Xavfsiz, hamyonbop va samarali vaksinalar yordamida B gepatitining oldini olish mumkin.
Vaksinalar tarkibida B gepatiti virusi hatto kuchsizlantirilgan shaklda ham mavjud emas. Emlash natijasida virusli B gepatitini yuqtirib olish mumkin emas.
Organizmda B gepatiti virusi bo‘lsa, qo‘shimcha ravishda D gepatiti virusini yuqtirib olish ham mumkin. Yuqtirishdan oldin B gepatitiga qarshi emlanish orqali D gepatitining oldini olish mumkin.
Kasallikni B gepatiti virusi keltirib chiqaradi.
Virusning tuzilishi

B gepatiti virusi (HBV) gepadnaviruslar oilasiga mansub. Virus zarrachasi (virion) tashqi lipid qobiq va ikosaedr shaklidagi nukleokapsiddan iborat bo‘lib, uning asosini oqsil yadrosi tashkil etadi. Virionlarning diametri 30-42 nm. Nukleokapsid tarkibida virus DNKsi va DNK-polimeraza[ingl.] mavjud bo‘lib, bu ferment teskari transkriptaza faolligiga ega. Tashqi qobiqda virusning sezgir hujayralarga birikishi va kirishida ishtirok etadigan oqsillar joylashgan. B gepatiti virusi — qobiqli hayvon viruslarining eng kichiklaridan biri. Gepatotsitlarni zararlay oladigan 42 nm o‘lchamli virionlar «Deyn zarrachalari» deb ataladi. Zararlangan odamlar qon zardobida Deyn zarrachalaridan tashqari, yadrosiz ipsimon va sharsimon tuzilmalar ham uchraydi. Bu zarrachalar yuqumli emas; ular virion sirtining bir qismini tashkil qiluvchi, yuzaki antigenlar deb ataladigan (HBs-antigen[ingl.]) lipid va oqsillardan iborat bo‘lib, virus hayot sikli davomida ortiqcha miqdorda ishlab chiqariladi.
Genom

Genom HBVning halqasimon DNKsidan tashkil topgan. Biroq bu DNK odatdagidan farq qiladi: u to‘liq ikki zanjirli emas. To‘liq uzunlikdagi zanjirning bir uchi virus DNK-polimerazasi bilan bog‘langan. Genom uzunligi to‘liq zanjirda 3020-3320 nukleotid, qisqa zanjirda esa 1700—2800 nukleotidni tashkil etadi. Manfiy ma’noli (kodlamaydigan) zanjir virus mRNKsiga komplementardir. Virus DNKsi hujayra yadrosida zararlanishdan ko‘p o‘tmay aniqlanadi. Qisman ikki zanjirli DNK (+) zanjirning yetishmayotgan qismini to‘ldirish, (−) zanjirdan oqsil molekulasini va (+) zanjirdan qisqa RNK ketma-ketligini olib tashlash orqali to‘liq ikki zanjirli holatga keladi. (−) zanjir uchlaridagi kodlamaydigan asoslar olib tashlanadi va uchlar qayta birlashtiriladi. Genomda C, X, P va S deb ataladigan to‘rtta ma’lum gen mavjud. Asosiy yadro oqsili C geni tomonidan kodlanadi (HBc-antigen[ingl.]); uning boshlang‘ich genetik kodidan oldin shu o‘qish ramkasida yuqoriroqda joylashgan AUG boshlang‘ich genetik kodi bo‘lib, undan prekor (yadrooldi) oqsil hosil bo‘ladi. HBe-antigen[ingl.] prekor oqsilning proteolitik qayta ishlanishi natijasida hosil bo‘ladi. B gepatiti virusining prekor mutantlari deb ataladigan ayrim kamyob shtammlarida HBeAg bo‘lmaydi. DNK-polimeraza P geni tomonidan kodlanadi. S geni yuzaki antigenni (HBsAg) kodlaydi. HBsAg geni bitta uzun ochiq o‘qish ramkasidan iborat, lekin uchta boshlang‘ich genetik kodni (ATG) o‘z ichiga oladi; ular genni pre-S1, pre-S2 va S deb ataladigan uch qismga ajratadi. Bir nechta boshlang‘ich kod mavjudligi sababli katta (sirtdan ichkariga qarab: pre-S1, pre-S2 va S), o‘rta (pre-S2, S) va kichik (S) deb ataladigan, o‘lchamlari turlicha uch xil polipeptid ishlab chiqariladi. Katta (L) oqsilning preS1 qismi aminouchida infeksiyada muhim rol o‘ynaydigan miristil guruhi mavjud. Bundan tashqari, L oqsilining N-uchida virus va kapsid bilan bog‘lanish joylari bor. Shu sababli L oqsili molekulalarining yarmining N-uchi membrana tashqarisida, qolgan yarminiki membrana ichida joylashadi.
X geni kodlaydigan oqsilning vazifasi to‘liq o‘rganilmagan, ammo u jigar saratoni rivojlanishi bilan bog‘liq. Bu oqsil hujayra o‘sishiga yordam beruvchi genlarni faollashtiradi va o‘sishni boshqaruvchi molekulalarni faolsizlantiradi.
Virusning ko‘payishi

B gepatiti virusining hayot sikli murakkabdir. B gepatiti virusi — ma’lum bo‘lgan sanoqli pararetroviruslardan biri: ular retroviruslar emas, biroq replikatsiya jarayonida teskari transkripsiyadan foydalanadi. Virus hujayra yuzasidagi NTCP bilan bog‘lanib, endotsitoz yo‘li bilan ichkariga kiradi. Virus xo‘jayin hujayra fermenti hosil qilgan RNK yordamida ko‘paygani uchun virus genomidagi DNK shaperonlar deb ataladigan xo‘jayin oqsillari yordamida hujayra yadrosiga yetkazilishi kerak. Keyin qisman ikki zanjirli virus DNKsi virus polimerazasi yordamida to‘liq ikki zanjirli holatga o‘tib, kovalent yopiq halqasimon DNKga (kzkDNK) aylanadi. Ushbu kzkDNK xo‘jayin RNK-polimerazasi yordamida to‘rtta virus mRNKsi transkripsiyasi uchun qolip vazifasini bajaradi. Eng uzun mRNK (virus genomidan ham uzun) genomning yangi nusxalarini, kapsid yadrosi oqsilini va virus DNK-polimerazasini hosil qilish uchun ishlatiladi. Bu to‘rtta virus transkripti qo‘shimcha qayta ishlanib, yangi avlod virionlarini hosil qiladi; ular hujayradan chiqadi yoki yadroga qaytib, yangi nusxalar ishlab chiqarish uchun qayta ishlatiladi. So‘ng uzun mRNK yana sitoplazmaga o‘tadi va u yerda virionning P oqsili (DNK-polimeraza) teskari transkriptaza faolligi hisobiga DNK sintezlaydi.
Serotiplar va genotiplar
Virus qobiq oqsillaridagi antigen epitoplariga ko‘ra to‘rtta asosiy serotipga (adr, adw, ayr, ayw), shuningdek, sakkizta asosiy genotipga (A — H) bo‘linadi. Genotiplar aniq geografik tarqalishga ega bo‘lib, virus evolyutsiyasi va yuqishini kuzatishda qo‘llanadi. Genotiplar o‘rtasidagi farqlar kasallikning og‘irligi, kechishi, asoratlar ehtimoli, davolanishga va ehtimol, emlashga javobiga ta’sir qiladi. I va J deb ataladigan yana ikkita genotip bor, ammo 2015-yil holatiga ko‘ra ular umumiy e’tirof etilmagan. Genotiplar xilma-xilligi butun dunyoda bir xil namoyon bo‘lmaydi. Masalan, A, D va E genotiplari asosan Afrikada kuzatilgan, B va C genotiplari esa Osiyoda keng tarqalgan.
Genotiplarning nukleotid ketma-ketligi kamida 8 % ga farq qiladi. Ular haqida ilk bor 1988-yilda xabar berilib, o‘sha paytda dastlab oltita (A — F) genotip tavsiflangan. O‘shandan beri yana ikkita tur (G va H) aniqlangan. Hozir ko‘pchilik genotiplar o‘ziga xos xususiyatlarga ega subgenotiplarga ajratiladi.
Virus qonda va turli biologik suyuqliklarda — so‘lak, siydik, sperma, qin ajralmasi, hayz qoni va boshqalarda mavjud. B gepatiti virusining kontagiozligi (yuqumliligi) OIVnikidan 50-100 marta yuqori: BGV saqlagan qon zardobining yuqtiruvchi dozasi 0,0000001 ml ni tashkil etadi. B gepatiti virusi inson tanasidan tashqarida, xona haroratida buyumlar va atrof-muhit yuzalarida 7 kungacha yashab qolishi mumkin.
B gepatiti virusi odamdan odamga qon, sperma yoki boshqa biologik suyuqliklar orqali yuqadi. B gepatiti ona suti, ovqat yoki suv, ovqatlanish anjomlari, quchoqlashish, o‘pish, qo‘l berib ko‘rishish, yo‘talish, aksirish yoki hasharot chaqishi orqali yuqmaydi. Umumiy idish-tovoq yoki choyshabdan foydalanish ham yuqtirishga olib kelmaydi.
B gepatitining yuqish yo‘llari:
- Parenteral yo‘l (qon orqali, manikyur, pirsing, tatuirovka va stomatologik muolajalarda steril bo‘lmagan asboblar vositasida);
- Jinsiy yo‘l;
- Vertikal yo‘l (onadan bolaga);
- Maishiy yo‘l (tish cho‘tkasi yoki ustaradan birgalikda foydalanishda).
Demak, emlanmagan katta yoshli kishiga infeksiya yuqishi uchun virus uning qoniga tushishi kerak (qon quyish, yara va qon ketishi, jumladan og‘iz bo‘shlig‘idagi qonash, asboblar, jinsiy aloqa, tish cho‘tkasi, ustara va shaxsiy buyumlar orqali).
Parenteral yo‘l
Parenteral yuqish BGV bilan ifloslangan tibbiy, laboratoriya asboblari va tibbiy buyumlar orqali sodir bo‘ladi. BGV mavjud bo‘lgan qon yoki uning tarkibiy qismlari quyilganda ham virusli B gepatiti yuqishi mumkin.
B gepatiti virusining yuqishida aholiga maishiy xizmat ko‘rsatish muassasalarida amalga oshiriladigan tibbiyotga aloqador bo‘lmagan invaziv muolajalar (sartaroshxonalar, manikyur, pedikyur, kosmetologiya), tatuirovka, pirsing va boshqa invaziv muolajalar, shuningdek, inʼeksiya yo‘li bilan giyohvand moddalarni isteʼmol qilish — giyohvandlik.
Jinsiy yo‘l
So‘nggi yillarda rivojlangan mamlakatlarda virusning jinsiy yo‘l bilan yuqishi tobora katta ahamiyat kasb etmoqda. Bunga, birinchidan, parenteral yuqishning ahamiyati kamaygani (bir martalik asboblarning paydo bo‘lishi, samarali dezinfeksiya vositalari qo‘llanishi, infeksiyalangan donorlarning erta aniqlanishi), ikkinchidan esa «jinsiy inqilob» deb ataladigan hodisa — jinsiy sheriklarni tez-tez almashtirish, shilliq qavat ko‘proq shikastlanadigan va virusning qonga kirish xavfi oshadigan anal jinsiy aloqalar sabab bo‘lmoqda. Giyohvandlikning tarqalishi ham muhim rol o‘ynaydi: tomir ichiga giyohvand modda yuboradigan kishilar yuqori xavf guruhiga kiradi va, muhimi, ular boshqalardan ajralgan guruh emas — boshqa odamlar bilan tasodifiy va himoyalanmagan jinsiy aloqaga oson kirishadi.
Vertikal yo‘l
HBV bilan zararlanish holatlarining yarmidan ko‘pi vertikal yuqish yo‘liga to‘g‘ri keladi, deb hisoblanadi. Bu yo‘l aholi orasida infeksiya keng tarqalgan mamlakatlarda ayniqsa ko‘p uchraydi. Erishilgan yutuqlarga, avvalo, yangi tug‘ilgan chaqaloqlarni ommaviy immunoprofilaktika qilish joriy etilganiga qaramay, chaqaloqlarning 1 dan 14 % gachasi HBVni vertikal yo‘l bilan yuqtiradi. Bu yo‘l alohida ahamiyatga ega, chunki surunkali B gepatiti rivojlanish xavfi bevosita infeksiya yuqqan yoshga bog‘liq. Vertikal yuqishda bolalarning 80—90 % ida surunkali B gepatiti rivojlanadi. 6 yoshgacha zararlangan bolalarda bu xavf 30 % ni tashkil etsa, katta yoshda zararlanganda 12 % gacha kamayadi. «Vertikal yuqish» tushunchasi infeksiyaning onadan bolaga o‘tishining barcha yo‘llarini qamrab oladi. HBV infeksiyasining yuqishi an’anaviy ravishda perinatal zararlanish, ya’ni homiladorlikning 28-haftasidan tug‘ruqdan keyingi 28-kungacha bo‘lgan davrdagi zararlanish sifatida qaraladi. Buning sababi — infeksiya aynan shu davrda eng ko‘p yuqishidir. Bu davrdan tashqarida yuz bergan zararlanishga mazkur atama mos kelmaydi. Shuning uchun quyidagi atamalarni qo‘llash to‘g‘riroq: «onadan bolaga yuqish» yoki «vertikal yuqish». Ular infeksiya yuqishi mumkin bo‘lgan barcha davrlarni — homiladorlik, tug‘ruq va erta bolalikni qamrab oladi.
HBV infeksiyasining onadan bolaga yuqishining uchta ehtimoliy yo‘li mavjud:
- Prenatal (homila ichida yoki yo‘ldosh orqali).
- Intranatal (tug‘ruq vaqtida).
- Postnatal (bolani parvarishlash yoki emizish vaqtida).
Rossiya Federatsiyasining 2019-yilda nashr etilgan «Hayotining birinchi yilidagi bolalarni ovqatlantirishni optimallashtirish milliy dasturi»ga ko‘ra: «Ayolda B gepatiti bo‘lsa, bola tug‘ilgach vaksina va maxsus immunoglobulin yuborish sharti bilan emizish mumkin. C gepatiti virusining ona suti orqali yuqish ehtimoli juda past. Ammo B va C gepatiti o‘tkir kechganda, shuningdek, mastit rivojlanganda yoki ko‘krak uchlari qonaganda emizishni vaqtincha to‘xtatish kerak».
Maishiy yo‘l
Maishiy yo‘l bilan zararlanish oilada, yaqin atrofdagi odamlar orasida va uyushgan jamoalarda sodir bo‘ladi. Bitta ustara, tig‘, manikyur anjomlari, tish cho‘tkasi va hokazolardan umumiy foydalanish xavf tug‘diradi. Virus saqlagan buyumlar shikastlangan teriga (kesilgan joy, shilingan joy, yoriq, teri yallig‘lanishi, teshilish, kuyish va hokazo) tegsa, emlanmagan odamga infeksiya yuqishi mumkin.
D gepatiti virusi (DGV) — ko‘payishi uchun B gepatiti virusi (BGV) mavjud bo‘lishi zarur bo‘lgan virus. Dunyo bo‘ylab surunkali B gepatiti (BGV) bilan yashovchilarning qariyb 5 % i D gepatiti virusini (DGV) ham yuqtirgan. DGV infeksiyasi B va D gepatiti viruslari bir vaqtda yuqqanda (koinfeksiya) yoki B gepatiti virusi yuqqanidan keyin (superinfeksiya) paydo bo‘ladi. B gepatitiga qarshi emlash, shu jumladan tug‘ilganda vaksina dozasini o‘z vaqtida yuborish orqali D gepatiti yuqishining oldini olish mumkin.

B gepatiti virusi (HBV) bilan zararlanish jahon sog‘liqni saqlash tizimi uchun dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. JSST hisob-kitoblariga ko‘ra, 2019-yilda dunyoda surunkali B gepatiti infeksiyasi bilan yashayotgan (ya’ni B gepatitining yuzaki antigeni testi musbat chiqqan) 296 million kishi bo‘lgan.
B gepatitining tarqalishi JSSTning G‘arbiy Tinch okeani va Afrika mintaqalarida eng yuqori: ularda katta yoshli aholining mos ravishda 6,2 % va 6,1 % i zararlangan. JSSTning Sharqiy O‘rta yer dengizi, Janubi-Sharqiy Osiyo va Yevropa mintaqalarida bu ko‘rsatkich mos ravishda 3,3 %, 2,0 % va 1,6 % ni tashkil etadi. Amerika mintaqasida esa u 0,7 % ga teng.
Emlash
JSST hisob-kitoblariga ko‘ra, 2022-yilda dunyoda surunkali B gepatiti bilan yashayotganlar soni 254 million bo‘lgan; har yili taxminan 1,2 million yangi zararlanish holati yuz beradi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, 2022-yilda B gepatiti sababli 1,1 million kishi vafot etgan, asosan jigar sirrozi va gepatotsellyulyar karsinoma (birlamchi jigar saratoni) oqibatida. Xavfsiz, hamyonbop va samarali vaksinalar bilan B gepatitining oldini olish mumkin.
B gepatitiga qarshi vaksinadan B gepatiti yuqishi mumkinmi? Yo‘q. Dunyodagi B gepatitiga qarshi vaksinalarning barchasi tirik bo‘lmagan vaksinalardir, ya’ni ularda B gepatiti virusi hatto kuchsizlantirilgan ko‘rinishda ham mavjud emas. Shuning uchun ular kasallik keltirib chiqara olmaydi. Vaksina ishlab chiqarishda ham B gepatiti viruslari ishlatilmaydi, demak, virus vaksinaga tasodifan tushib qolishi mumkin emas. Gepatitga qarshi vaksina virusning tozalangan yuzaki HBs oqsilidan (virusning tirik bo‘lmagan qismi) va immun javobni kuchaytiruvchi adyuvantlardan tashkil topgan. Vaksina tarkibida virusning boshqa hech qanday qismi yo‘q. Emlash natijasida virusli B gepatiti bilan kasallanib qolish mumkin emas.
Patogenezi
Qo‘zg‘atuvchi inson organizmiga shikastlangan teri yoki shilliq qavatlar orqali kiradi, keyin qon oqimi bilan jigarga yetib borib, shu yerda ko‘payadi. B gepatiti virusi gepatotsitlarga bevosita sitolitik ta’sir ko‘rsatmaydi. Jigar hujayralarining shikastlanishi organizmning immunopatologik reaksiyalari orqali yuz beradi, shu sababli gepatotsitlar nekrozi kuchliroq namoyon bo‘ladi. Infeksion jarayonning kechishi ko‘p jihatdan virus replikatsiyasining faolligiga bog‘liq. B gepatiti qo‘zg‘atuvchisi organizmda uzoq vaqt saqlanib, nafaqat virus tashuvchilikni, balki surunkali gepatit rivojlanishini ham keltirib chiqarishi mumkin.
Klinik ko‘rinishi
B gepatiti virusining o‘tkir infeksiyasi o‘tkir virusli gepatit bilan bog‘liq. Bu kasallik umumiy holsizlik, ishtahaning yo‘qolishi, ko‘ngil aynishi, qusish, tananing qaqshashi, haroratning biroz ko‘tarilishi va siydikning to‘q rangga kirishi bilan boshlanib, keyinchalik sariqlikka olib keladi. Kasallik bir necha hafta davom etadi, so‘ng bemorlarning aksariyatida asta-sekin tuzalish kuzatiladi. Ba’zi odamlarda fulminant jigar yetishmovchiligi deb ataladigan, o‘limga olib kelishi mumkin bo‘lgan og‘ir jigar kasalligi rivojlanadi. Infeksiya alomatsiz kechib, aniqlanmay qolishi ham mumkin. Virusli B gepatitining barcha belgilari jigarning zararsizlantirish funksiyasi pasayishi oqibatidagi intoksikatsiya va xolestaz — o‘t suyuqligi oqimining buzilishi bilan bog‘liq. Bunda, taxmin qilinishicha,[kim tomonidan?] bemorlarning bir guruhida ekzogen intoksikatsiya — xom ovqat bilan kirgan yoki hazm qilish jarayonida ichakda hosil bo‘lgan toksinlar ta’siri ustun bo‘lsa, boshqa guruhida endogen intoksikatsiya — toksinlarning o‘z hujayralarida kechadigan modda almashinuvi natijasida hosil bo‘lishi yoki gepatotsitlar nekrozi vaqtida paydo bo‘lishi ustunlik qiladi.
Har qanday toksinga, avvalo, nerv to‘qimasi, xususan, bosh miyaning neyrotsitlari (nerv hujayralari) sezgir bo‘lgani sababli birinchi navbatda serebrotoksik ta’sir kuzatiladi. Bu tez charchash, uyquning buzilishi (o‘tkir gepatitning yengil shakllarida va surunkali gepatitda) hamda ong chalkashishiga olib keladi.
B gepatiti virusining surunkali infeksiyasi alomatsiz o‘tishi yoki jigarning surunkali yallig‘lanishi (surunkali gepatit) bilan kechib, bir necha yil ichida sirrozga olib kelishi mumkin. Bunday infeksiya gepatotsellyulyar karsinoma (GKK; jigar saratoni) bilan kasallanishni keskin oshiradi. Yevropa bo‘ylab B va C gepatiti gepatotsellyulyar karsinoma holatlarining taxminan 50 % iga sabab bo‘ladi. Surunkali virus tashuvchilarga spirtli ichimlik ichmaslik tavsiya etiladi, chunki alkogol sirroz va jigar saratoni xavfini oshiradi. B gepatiti virusi membranoz glomerulonefrit (MGN) rivojlanishi bilan ham bog‘langan.
Jigardan tashqaridagi belgilar BGVni yuqtirganlarning 1-10 % ida uchraydi. Ular qatoriga zardob kasalligiga o‘xshash sindrom, o‘tkir nekrotik vaskulit (tugunli poliarteriit), membranoz glomerulonefrit va bolalik davridagi papulyoz akrodermatit (Janotti — Krosti sindromi) kiradi. Zardob kasalligiga o‘xshash sindrom o‘tkir B gepatitida yuz berib, ko‘pincha sariqlikdan oldin boshlanadi. Klinik belgilar: isitma, teri toshmasi va poliarteriit. Belgilar odatda sariqlik boshlanganidan ko‘p o‘tmay yo‘qoladi, ammo o‘tkir B gepatitining butun davri davomida ham saqlanishi mumkin. O‘tkir nekrotik vaskulit (tugunli poliarteriit) bilan kasallanganlarning taxminan 30-50 % i HBV tashuvchisidir. HBV bilan bog‘liq nefropatiya kattalarda ham tasvirlangan, biroq bolalarda ko‘proq uchraydi. Eng keng tarqalgan shakli — membranoz glomerulonefrit. Essensial aralash krioglobulinemiya va aplastik anemiya kabi immun vositali boshqa gematologik buzilishlar ham HBV infeksiyasining jigardan tashqaridagi namoyonlari sifatida tavsiflangan, ammo ularning virus bilan bog‘liqligi uncha aniq emas. Shu sababli ularni HBV bilan etiologik jihatdan bog‘liq deb hisoblash, ehtimol, to‘g‘ri bo‘lmaydi.
Surunkali gepatitning kech bosqichlarida keng tarqalgan fibroz va sirrozda portal gipertenziya sindromi yetakchi o‘ringa chiqadi; jigar sintez funksiyasining pasayishi tufayli qon tomirlarining mo‘rtlashishi holatni og‘irlashtiradi. Gemorragik sindrom fulminant gepatitga ham xos.
Infeksion jarayon virus qonga tushgan paytdan boshlanadi. Qon orqali jigarga yetib borgach, virus zarrachalarining yashirin ko‘payish va to‘planish bosqichi kechadi. Jigardagi virus miqdori ma’lum darajaga yetganda o‘tkir B gepatiti rivojlanadi. Ba’zan o‘tkir gepatit odamga deyarli sezilmay o‘tadi va tasodifan aniqlanadi; ba’zan sariqliksiz yengil kechib, faqat holsizlik va ish qobiliyatining pasayishi bilan namoyon bo‘ladi. Tadqiqotchilar alomatsiz, sariqliksiz va sariqlik bilan kechadigan gepatit holatlari zararlanganlar soniga ko‘ra deyarli teng uch guruhni tashkil etadi, deb hisoblaydi. Demak, tashxis qo‘yilgan o‘tkir B gepatiti holatlari barcha o‘tkir holatlarning faqat uchdan biriga teng. Boshqa tadqiqotchilarga ko‘ra, sariqlik bilan kechgan har bir o‘tkir B gepatitiga odatda shifokorlar e’tiboridan chetda qoladigan 5 dan 10 tagacha holat to‘g‘ri keladi. Shu bilan birga, uchala guruh vakillari ham boshqalarga infeksiya yuqtirishi mumkin.
O‘tkir gepatit virusning organizmdan chiqarilishi va barqaror immunitet hosil bo‘lishi bilan asta-sekin yo‘qolishi mumkin (jigar faoliyati bir necha oy ichida tiklanadi, ammo ayrim qoldiq belgilar odamga umr bo‘yi hamrohlik qilishi mumkin) yoki surunkali shaklga o‘tadi.
Surunkali B gepatiti to‘lqinsimon kechadi, vaqti-vaqti bilan (ba’zan mavsumiy) zo‘rayib turadi. Maxsus adabiyotlarda bu jarayon odatda virusning integratsiya va replikatsiya bosqichlari sifatida ta’riflanadi. Asta-sekin (jarayon jadalligi ham virusga, ham inson immun tizimiga bog‘liq) gepatotsitlar o‘rnini stroma hujayralari egallaydi, fibroz va sirroz rivojlanadi. Ba’zan surunkali HBV infeksiyasi birlamchi hujayrali jigar saratoniga (gepatotsellyulyar karsinoma) olib keladi. Infeksion jarayonga D gepatiti virusi qo‘shilishi gepatitning kechishini keskin o‘zgartiradi va sirroz rivojlanish xavfini oshiradi (odatda bunday bemorlarda jigar saratoni rivojlanishga ulgurmaydi).
Quyidagi qonuniyatga e’tibor qaratish kerak: kasallangan odam qanchalik yosh bo‘lsa, kasallikning surunkali bosqichga o‘tish ehtimoli shunchalik yuqori bo‘ladi. Masalan, o‘tkir B gepatiti bilan kasallangan kattalarning 95 % dan ortig‘i sog‘ayadi, B gepatiti bilan kasallangan yangi tug‘ilgan chaqaloqlarning esa atigi 5 % i virusdan xalos bo‘ladi. 1-6 yoshda infeksiya yuqtirgan bolalarning qariyb 35 % ida gepatit surunkali kechadi.
Tashxislash
Rossiyada barcha mutaxassislikdagi shifokorlar, davolash-profilaktika muassasalarining mulk shakli va idoraviy mansubligidan qat’i nazar o‘rta tibbiyot xodimlari, shuningdek, bolalar, o‘smirlar va sog‘lomlashtirish muassasalari xodimlari barcha turdagi tibbiy yordam ko‘rsatishda klinik-epidemiologik hamda laboratoriya ma’lumotlariga asoslanib, B gepatitining o‘tkir va surunkali shakllari bilan kasallanganlar hamda BGV tashuvchilarini aniqlaydi. Yuqish xavfi yuqori guruhlar serologik skriningdan o‘tkaziladi.
Faqat klinik belgilar asosidagi dastlabki tashxisda B gepatitini boshqa virusli qo‘zg‘atuvchilar keltirib chiqaradigan gepatitlardan ajratishning iloji yo‘q. Shu sababli tashxisni laboratoriyada tasdiqlash juda muhim. B gepatiti bilan og‘rigan odamlarni tashxislash va kuzatish uchun bir necha turdagi qon tahlillari mavjud. Ular yordamida o‘tkir va surunkali infeksiyani farqlash mumkin. Yakuniy tashxis laboratoriya tekshiruvlaridan so‘ng (jigar funksiyasi ko‘rsatkichlari, sitoliz belgilari, serologik markerlar va virus DNKsini aniqlash) qo‘yiladi.
HBV infeksiyasining diagnostik markerlari
Tashxis qo‘yish uchun B gepatiti virusi bilan zararlanishning serologik markerlarini (HBsAg, anti-HBcIgM, anti-HBc, anti-HBs, HBeAg, anti-HBe) hamda virus DNKsini (HBV-DNA) aniqlash kerak.
HBV infeksiyasining etiologik tashxisi immunoferment tahlili (IFT) va polimeraza zanjir reaksiyasi (PZR) orqali B gepatiti markerlarini aniqlashga asoslanadi:
- B gepatiti bilan kasallanganlarning qonida HBsAg; IgG HBc
- Kasallik remissiya bosqichida bo‘lsa, qonda HbsAg va anti-Hbc-IgM;
- Kasallik zo‘rayganida HBsAg, anti-HBc-IgM, anti-HBc-IgG;
- Infeksiya o‘tkazilganidan keyin qonda anti-HBs, anti-HBc-IgG;
- Emlashdan so‘ng qonda faqat anti-HBs.
Differensial tashxis
Odatda virusli B gepatitiga to‘g‘ri tashxis qo‘yishda katta qiyinchilik bo‘lmaydi. Superinfeksiya yoki koinfeksiya mavjud bo‘lsa (ayni vaqtda qaysi qo‘zg‘atuvchi faol ekanini aniqlash qiyin bo‘lganda), shuningdek, jigar va o‘t yo‘llarining yuqumli bo‘lmagan kasalliklarida tashxis qo‘yish murakkablashadi.
Davolash
O‘tkir B gepatiti
O‘tkir B gepatiti odatda maxsus davolashni talab qilmaydi, chunki kattalarning aksariyati bu infeksiyani o‘z-o‘zidan yengadi. Erta virusga qarshi davolash bemorlarning 1 % dan kamrog‘iga: infeksiya juda shiddatli rivojlanayotgan (fulminant gepatit) bemorlarga va immuniteti zaiflashgan kishilarga kerak bo‘lishi mumkin. Boshqa tomondan, surunkali infeksiyani davolash sirroz va jigar saratoni xavfini kamaytirishga yordam beradi. Qonida jigar shikastlanishining belgisi bo‘lgan alaninaminotransferaza darajasi doimiy yuqori, HBV DNKsi miqdori ko‘p bo‘lgan surunkali infeksiyalangan shaxslar davolash uchun eng maqbul nomzodlardir.
Interferon bilan davolash
Ilgari mavjud dori vositalarining hech biri bemor organizmini B gepatiti virusidan butunlay tozalay olmagan; ular virusning ko‘payishini to‘xtatib, jigar shikastlanishini imkon qadar kamaytirishi mumkin edi. Mavjud dorilar bilan davolash dori qabul qilmasdan remissiyaga erishish maqsadida ma’lum muddat davom etishi mumkin, biroq ko‘pincha ko‘p yillik qo‘llab-quvvatlovchi davolashga aylanadi.
2016-yil holatiga ko‘ra, Qo‘shma Shtatlarda yuqumli B gepatitini davolash uchun sakkizta dori vositasi ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Ularga quyidagilar kiradi:
to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir qiluvchi virusga qarshi preparatlar (TTVQP):
- teskari transkriptazaning nukleozid ingibitorlari
- lamivudin (Epivir), telbivudin (Tyzeka), entekavir (Baraclude)
- teskari transkriptazaning nukleotid ingibitorlari
- adefovir (Hepsera), tenofovir dizoproksil fumarat (Viread), tenofovir alafenamid fumarat (Vemlidy)
immunomodulyatorlar:
- interferon alfa-2a, pegillangan interferon alfa-2a (Pegasys)
Nukleozidlardan lamivudin va telbivudin, shuningdek, nukleotidlardan adefovir ma’naviy jihatdan eskirgan deb hisoblanadi va tavsiya etilmaydi. Chunki ularga nisbatan rezistentlik oson rivojlanadi, bundan tashqari, virusda mos ravishda entekavir va tenofovir preparatlariga nisbatan kesishgan rezistentlik shakllanishi mumkin. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti birinchi qator davolash sifatida entekavir yoki tenofovirni tavsiya qilgan. Entekavirni homiladorlik davrida qabul qilish mumkin emas; buyrak va suyaklarga zaharli ta’sir ko‘rsatadigan TDFni imkon bo‘lsa TAF bilan almashtirish maqsadga muvofiq. Sirrozli bemorlar davolashga eng ko‘p muhtoj. To‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir qiluvchi preparatlar bilan davolashning nojo‘ya ta’sirlari o‘rtacha darajada bo‘lib, u simptomatik xarakterga ega: virus yuklamasini bostiradi, ammo deyarli hech qachon virusning serokonversiyasiga olib kelmaydi.
To‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir qiluvchi preparatlardan farqli ravishda interferon bilan davolashning nojo‘ya ta’sirlari ko‘p, biroq u HBeAg (virus replikatsiyasi markeri) serokonversiyasini tez-tez keltirib chiqarishi bilan TTVQPdan ustun turadi. Interferonlarga davolash javobi bir qancha omillarga bog‘liq. Ayrim bemorlarda davoga javob berish ehtimoli boshqalarga nisbatan ancha yuqori. Buning sababi zararlanishga olib kelgan virus genotipi hamda bemorning o‘z genetik xususiyatlari bo‘lishi mumkin. Davolash jigarda virus replikatsiyasini kamaytirib, virus yuklamasini (qondagi virus zarrachalari sonini) pasaytiradi. Interferon bilan davolashda HBeAg serokonversiyasi A genotipli HBV yuqtirgan bemorlarning 37 % ida, D genotipli HBV yuqtirganlarning esa atigi 6 % ida kuzatiladi. HBVning B genotipida HBeAg serokonversiyasi ko‘rsatkichlari A genotipiga yaqin. HBVning C genotipida serokonversiya faqat 15 % holatda yuz beradi. Davolashdan keyin HBeAg miqdorining barqaror pasayishi A va B turlarida bemorlarning ~ 45 % ida, C va D turlarida esa 25-30 % ida kuzatiladi. Har kuni yoki haftasiga uch marta ukol qilishni talab etadigan oddiy interferon o‘rnini pegillangan interferon — uzoq ta’sir qiladigan, haftada atigi bir marta yuboriladigan preparat egalladi.
Terapiya
Surunkali B gepatitida dori vositalari, jumladan, og‘iz orqali qabul qilinadigan tenofovir yoki entekavir kabi virusga qarshi preparatlar buyurilishi mumkin. Davolash quyidagilarga yordam beradi:
- jigar sirrozi rivojlanishini sekinlashtirish;
- jigar saratoni rivojlanish xavfini kamaytirish; va
- bemorlarning uzoq muddat yashab qolish ehtimolini oshirish. Ko‘p hollarda B gepatitini davolash umrbod davom etadi..
Bepirovirsen
Bepirovirsen (Bepirovirsen) — surunkali B gepatitini davolashga mo‘ljallangan, o‘z sinfidagi birinchi antisens oligonukleotiddir. 2026-yilda FDA B gepatitini davolash uchun birinchi antisens oligonukleotidni ma’qullagan. Uchinchi bosqich tadqiqotlari bepirovirsen bilan olti oylik davolash nukleozid preparatlari to‘xtatilgan sharoitda bemorlarning 19 foizida funksional sog‘ayishga olib kelganini ko‘rsatdi.
Profilaktika
Emlash
Vaksinatsiya (B gepatitiga qarshi emlash) infeksiya yuqishining barcha yo‘llaridan himoyalanishning universal usulidir.
B gepatitining oldini olish uchun vaksinalar Qo‘shma Shtatlarda 1991-yildan beri chaqaloqlarga keng tavsiya etiladi. Birinchi dozani odatda tug‘ilgandan keyingi dastlabki sutkada yuborish tavsiya qilinadi.
Vaksinalarning aksariyati bir necha oy davomida uch dozada yuboriladi. Vaksinaga himoya javobi qon zardobida HBsga qarshi antitanalar miqdori kamida 10 mME/ml bo‘lishi bilan belgilanadi. Vaksina bolalarda samaraliroq: emlanganlarning 95 % ida antitanalar himoya darajasida bo‘ladi. Bu ko‘rsatkich taxminan 90 % gacha 40 yoshga kelib va taxminan 75 % gacha 60 yoshdan oshganlarda pasayadi. Antitanalar miqdori 10 mME/ml dan pasayganidan keyin ham emlash ta’minlagan himoya saqlanib qoladi.
Qon kabi organizm suyuqliklari bilan aloqada bo‘lish xavfi mavjud barcha kishilar emlanishi kerak. Immunizatsiya samarali bo‘lganini tekshirish uchun tahlil o‘tkazish, yetarli immunitet hosil bo‘lmaganlarga esa vaksinani qo‘shimcha dozada yuborish tavsiya etiladi.
10 yildan 22 yilgacha davom etgan tadqiqotlarda immun tizimi me’yorda ishlaydigan emlangan kishilar orasida B gepatiti holati kuzatilmagan. Faqat kamdan-kam surunkali infeksiya qayd etilgan. Emlash, ayniqsa, yuqori xavf guruhlariga, jumladan, tibbiyot xodimlari, surunkali buyrak yetishmovchiligi bor kishilar va erkaklar bilan jinsiy aloqada bo‘ladigan erkaklarga tavsiya etiladi.
Buyuk Britaniyadagi ko‘rsatmalarga ko‘ra, dastlabki emlashga javob bergan (emlash orqali immunitet hosil qilgan) kishilarni keyinchalik ham himoyalash zarur (bu B gepatiti yuqishi xavfi ostidagi odamlarga taalluqli). B gepatiti virusiga qarshi immunitetni saqlab qolish uchun ularga har besh yilda takroriy emlash tavsiya qilinadi.
Zararlanishdan keyingi emlash
Infeksiya yuqqanidan keyingi dastlabki 1-2 hafta ichida kasallikning oldini olish uchun 0-1-2-12 sxemasi bo‘yicha emlash va immunoglobulin yuborish orqali shoshilinch profilaktika o‘tkazish zarur.
Jinsiy yo‘l bilan yuqishning oldini olish
Xavfsiz jinsiy aloqa, jumladan, jinsiy sheriklar sonini imkon qadar kamaytirish va to‘siqli himoya vositalari (prezervativlar)dan foydalanish infeksiya yuqishidan himoya qiladi.
Vertikal yuqishning oldini olish
B gepatiti virusining zararlangan onadan bolaga vertikal yuqishini oldini olish choralarini homiladorlik vaqtidayoq, kamida virus yuklamasi yuqori va/yoki HBsAg darajasi yuqori ayollarda homiladorlikning 24-28-haftalaridan boshlab tug‘ruqdan keyingi 12 haftagacha qo‘llash tavsiya etiladi.
Onasida HBsAg aniqlangan yangi tug‘ilgan chaqaloqlar uchun uch xil chora ko‘rib chiqiladi: faqat B gepatitiga qarshi vaksina, faqat B gepatitiga qarshi immunoglobulin yoki vaksina bilan immunoglobulinni birga yuborish. Bu choralar tug‘ruq paytida HBV yuqishining 86 % −99 % holatida oldini oladi.
Profilaktika uchun faqat [manba 2929 kundan beri ko‘rsatilmagan] tenofovir qo‘llanadi: homilador ayol tenofovirdan boshqa to‘g‘ridan to‘g‘ri virusga qarshi preparatlarni (TTVQP) qabul qilayotgan bo‘lsa, tenofovirga o‘tishi kerak.
Faol virusli gepatit mavjudligi ayol virusga qarshi davolanayotganidan qat’i nazar emizishga qarshi ko‘rsatma hisoblanmaydi, chunki bu holat B gepatitining bolaga yuqish xavfiga ta’sir qilmaydi.
Ikkinchi yoki uchinchi trimestrda buyurilgan tenofovir B gepatitiga qarshi immunoglobulin va vaksina bilan birga qo‘llanganda, ayniqsa HBV DNKsi darajasi yuqori bo‘lgan homilador ayollarda, onadan bolaga yuqish xavfini 77 % ga kamaytirishi mumkin. Ammo homiladorlik paytida faqat B gepatiti immunoglobulinini yuborish virusning chaqaloqqa yuqish ehtimolini kamaytirishiga oid yetarli dalillar yo‘q.
Parenteral yuqishning oldini olish
Invaziv muolajalarda quyidagilarni ta’minlash shart:
- qo‘lqoplardan foydalanish;
- o‘tkir buyumlar va chiqindilar bilan xavfsiz muomala qilish hamda ularni yo‘qotish;
- uskunalar va asboblarni xavfsiz tozalash;
- donor qonini tekshirish;
- tibbiyot xodimlarini tayyorlash;
- shpritslar va boshqa bir martalik buyumlardan qayta foydalanishga yo‘l qo‘ymaslik;
- tibbiyot xodimlarining sanchuvchi va kesuvchi asboblardan jarohatlanish holatlarini kamaytirish choralarini ko‘rish.
Davlat miqyosida JSST tomir ichiga giyohvand modda yuboradigan kishilar bilan ishlashni tavsiya qiladi: igna va shprits tarqatish dasturlari; inʼeksion giyohvand modda isteʼmol qiluvchilar va ularning jinsiy sheriklariga prezervativ tarqatish dasturlari; virusli gepatitga qarshi emlash, tashxislash va davolash.[manbada yo‘q].
Uy sharoitida parenteral yuqishning oldini olish
Oilada yoki uyushgan jamoada odatiy ehtiyot choralariga rioya qilish kerak: boshqalarning shaxsiy gigiyena buyumlaridan foydalanmaslik va begona qon bilan ehtiyotkor muomala qilish lozim. Bolalarni ham shu qoidalarga o‘rgatish kerak. Tirnoq qaychisi va egovlari, tish cho‘tkalari, sirg‘alar, glyukometrlar va boshqa buyumlar xavf tug‘dirishi mumkin. Uy yoki avtomobildagi qon bilan ifloslangan joylarni tozalashda dezinfeksiya vositalaridan foydalanish, qo‘lga lateks qo‘lqop yoki iloji bo‘lmasa polietilen paket kiyish kerak.
Teridagi har qanday shikastlangan joyni plastir yoki bog‘lam bilan yopish lozim.
Adabiyotlar
- SP — 3.1.1.2341-08 sanitariya qoidalari. «Virusli B gepatitining oldini olish».
- SP 3.1.958-00 sanitariya-epidemiologiya qoidalari. «Virusli gepatitlarning oldini olish. Virusli gepatitlar ustidan epidemiologik nazoratga qo‘yiladigan umumiy talablar» (Rossiya Federatsiyasi bosh davlat sanitariya vrachi tomonidan 1-fevral 2000-yilda tasdiqlangan).
- Rossiya Federatsiyasi Sog‘liqni saqlash va ijtimoiy rivojlanish vazirligining 23.11.2004-yildagi 260-son buyrug‘i. «Surunkali B gepatiti va surunkali C gepatiti bilan kasallangan bemorlarga tibbiy yordam standartini tasdiqlash to‘g‘risida».
- Rossiya Federatsiyasi Sog‘liqni saqlash va ijtimoiy rivojlanish vazirligining 06.10.2005-yildagi 621-son buyrug‘i. «Birlamchi biliar sirroz bilan birga kechayotgan surunkali faol B gepatiti bilan og‘rigan bemorlarga tibbiy yordam standartini tasdiqlash to‘g‘risida».
- Rossiya Federatsiyasi Sog‘liqni saqlash va ijtimoiy rivojlanish vazirligining 06.10.2005-yildagi 618-son buyrug‘i. «Birlamchi sklerozlovchi xolangit bilan birga kechayotgan surunkali faol B gepatiti bilan og‘rigan bemorlarga tibbiy yordam standartini tasdiqlash to‘g‘risida».
- MU 3.1.2792-10 uslubiy ko‘rsatmalari. B gepatiti ustidan epidemiologik nazorat.
- JSSTning virusli B gepatitiga oid 204-son axborot byulleteni, 2013-yil iyul. http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs204/ru/
- Shaxgildyan I. V., Mixaylov M. I., Onishchenko G. G. «Parenteral virusli gepatitlar (epidemiologiya, tashxis, profilaktika)». Moskva, Rossiya Federatsiyasi Sog‘liqni saqlash vazirligi VUNMS davlat ta’lim muassasasi, 2003. — 384 bet. ISBN 5-89004-149-5
- «Virusli gepatitlar va boshqa dolzarb infeksiyalar». Turli mualliflarning ilmiy maqolalari to‘plami. Sankt-Peterburg, «SSZ», 1997. — 2 jild. ISBN 5-85077-033-5 (xato)
- Tatochenko V. K., Ozeretskovskiy N. A. va boshq., «Immunoprofilaktika-2003». Ma’lumotnoma — 6-nashr. Moskva, «Serebryaniye niti», 2003. — 176 bet.
- Raxmanova A. G., Prigojina V. K., Neverov V. A. «Yuqumli kasalliklar. Umumiy amaliyot shifokorlari uchun qo‘llanma». Sankt-Peterburg, «SSZ», 1995. ISBN 5-85077-001-1
- Semyonov S. I., Krivoshapkin V. G., Savvin R. G., Indeyeva L. D., Pavlov N. N., «Uzoq Shimol sharoitida surunkali B, C, D virusli gepatitlari». Yakutsk, «Triada», 2003. — 120 bet.
- Rossiya infeksionistlarining VII syezdi materiallari. Nijniy Novgorod, 2006.
- «Virusli gepatitlar — epidemiologiya, tashxis, davolash va profilaktika muammolari» VI Butunrossiya ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari. Moskva, 2005.
- Balayan M. S., Mixaylov M. I. «Virusli gepatitlar — ensiklopedik lug‘at». Moskva, «Novaya Sloboda», 1993. — 208 bet. ISBN 5-86395-068-4
- Sorinson S. N., «Klinik amaliyotda A, B, C, D, E va A–Ega kirmaydigan virusli gepatitlar». Sankt-Peterburg, «TEZA», 1996. — 306 bet. ISBN 5-88851-003-3
- Kostinov M. P., Gurvich E. B. «Yuqumli kasalliklarning oldini olishda yangi avlod vaksinalari». Moskva, «Meditsina dlya vsex», 2002. — 152 bet. ISBN 5-93649-010-6
- Medunitsin N. V. «Vaksinologiya». 2-nashr. Moskva, «Triada-X», 2004. — 448 bet. ISBN 5-8249-0008-6, ISBN 5-8949-0008-6 (xato)
- Mixaylov A. A. «Feldsher ma’lumotnomasi». 2-nashr, o‘zgarishsiz. Moskva, «Meditsina», 1995.