Bronxlar haqida

Bronxlar
Qon bilan ta’minlanishi bronx arteriyasi
Venoz qonning oqib ketishi bronx venasi[Vikima’lumotlar]
Kataloglar
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Bronxlar «nafas nayi, traxeya» — yuksak umurtqalilarda (amniotlarda) (jumladan, odamda) nafas nayining tarmoqlaridir. Bronxlar havo o‘tkazuvchi yo‘llarni tashkil etadi, ularda gaz almashinuvi sodir bo‘lmaydi (anatomik o‘lik bo‘shliq deb ataladigan qism taxminan 150 ml ni tashkil etadi). Ularning vazifasi havoni nafas olish bo‘limlariga (o‘pkaga) o‘tkazish, isitish, namlash va tozalashdan iborat.

Kirish

Nafas nayi, ya’ni traxeya, ko‘pchilik hayvonlarda ikkita asosiy bronxga bo‘linadi. Faqat gatteriyada nafas nayining orqa qismidagi bo‘ylama egat alohida bo‘shliqlari bo‘lmagan juft bronxlarning mavjudligini bildiradi. Boshqa sudralib yuruvchilarda, shuningdek, qushlarda va sutemizuvchilarda bronxlar yaxshi rivojlangan bo‘lib, o‘pka ichida ham davom etadi.

Traxeya va bronxlarning old tomondan ko‘rinishi (fraktal tuzilish).

Sudralib yuruvchilarda asosiy bronxlardan ikkinchi tartibli bronxlar ajraladi. Ular uchinchi, to‘rtinchi va undan keyingi tartiblardagi bronxlarga bo‘linishi mumkin; bronxlarning ayniqsa murakkab tarmoqlanishi quyidagi hayvonlarga xos: toshbaqalar va timsohlar.

Qushlarda ikkinchi tartibli bronxlar bir-biri bilan parabronxlar — radial yo‘nalishda tarmoqlar ajralib chiqadigan kanallar orqali tutashadi. Bu kanallardan bronxiolalar deb ataladigan tuzilmalar ajralib, ular tarmoqlanadi va havo kapillyarlari tarmog‘iga o‘tadi. Har bir parabronxning bronxiolalari va havo kapillyarlari boshqa parabronxlarning mos tuzilmalari bilan qo‘shilib, o‘zaro tutashgan havo yo‘llari tizimini hosil qiladi. Asosiy bronxlar va ayrim yon bronxlarning uchlari kengayib, havo xaltachalarini hosil qiladi. Ko‘pchilik qushlarda bronxlarning dastlabki halqalari pastki hiqildoqning shakllanishida ishtirok etadi.

Bronx daraxti

Sutemizuvchilarda har bir asosiy bronxdan ikkilamchi bronxlar ajralib chiqadi. Ular tobora mayda tarmoqlarga bo‘linib, bronx daraxti deb ataladigan tuzilmani hosil qiladi. Eng mayda tarmoqlar respirator bronxiolalarga o‘tadi. Respirator bronxiolalar 4 tartibda tarmoqlanadi va shu jarayonda ularning devorlarida alveolalar paydo bo‘ladi. Tarmoqlanish davom etgani sari respirator bronxiolalar devoridagi alveolalar soni ortadi. Uchinchi tartibli respirator bronxiolalar alveolyar yo‘llardan iborat bo‘lib, ular ikkiga ajralish orqali alveolyar xaltachalarga bo‘linadi. Birinchi tartibli respirator bronxiolalarning tarmoqlari o‘pka atsinuslari deb ataladi; ular o‘pkaning nafas olish bo‘limlari hisoblanadi. Sutemizuvchilarda odatiy ikkilamchi bronxlardan tashqari prearterial ikkilamchi bronxlar ham farqlanadi. Ular o‘pka arteriyalari asosiy bronxlarning ustidan o‘tadigan joydan oldin shu bronxlardan ajralib chiqadi. Ko‘pincha faqat bitta o‘ng prearterial bronx uchraydi va u aksariyat juft tuyoqlilarda bevosita traxeyadan boshlanadi. Yirik bronxlarning fibroz devorlarida orqadan ko‘ndalang mushak tutamlari bilan birikkan tog‘ay yarim halqalari mavjud. Bu tutamlar silliq mushaklardan tashkil topgan. Bronxlarning shilliq qavati kiprikli epiteliy bilan qoplangan. Mayda bronxlarda tog‘ay yarim halqalari o‘rnini alohida tog‘ay donachalari egallaydi. Bronxiolalarda tog‘ay bo‘lmaydi, silliq mushaklarning halqasimon tutamlari esa uzluksiz qavat hosil qiladi.

Odam

Bronxlar, bronx daraxti, o‘pkalar

Odamda traxeya ikkita asosiy bronxga (bronchus principales) to‘rtinchi–beshinchi ko‘krak umurtqalari darajasida bo‘linadi. O‘ng asosiy bronx chapdagisiga qaraganda yo‘g‘onroq, kaltaroq va vertikalroq joylashgan.

Asosiy bronxlar ko‘p marta tarmoqlanib, taxminan 23 tartibli tarmoqlanishga ega bronx daraxtini (arbor bronchiale) hosil qiladi. Dastlab bronxlar o‘pkaning makroskopik tuzilishiga muvofiq bo‘lak va segment bronxlariga bo‘linadi. O‘ng o‘pka 3 bo‘lakdan, chap o‘pka 2 bo‘lakdan iborat. Har bir o‘pkada 10 tadan segment bor. Segment bronxlarining tarmoqlaridan (subsegment bronxlar) boshlab dixotomik, ya’ni har bir bronxning ikkiga bo‘linishi kuzatiladi. Bronx daraxti terminal bronxiolalar bilan tugaydi. Terminal bronxiolalar respirator bronxiolalarga tarmoqlanadi va o‘pkaning nafas olish bo‘limlari (atsinuslar) shulardan boshlanadi.

Bronx daraxtiga quyidagilar kiradi:

  • bo‘lak bronxlari (joylashishiga ko‘ra o‘pkadan tashqaridagi va o‘pka ichidagi qismlarga bo‘linadi),
  • segment bronxlari,
  • bo‘lakchalararo bronxlar,
  • bo‘lakcha bronxlari (o‘pka bo‘lakchasi — lobulus pulmonis (BNA)),
  • bo‘lakcha ichidagi bronxlar (bir necha tartibda tarmoqlanadi)
  • terminal bronxiolalar.

Bronx devori bir necha qavatdan iborat. Uning ichki qismida epiteliy, xususiy plastinka va mushak plastinkasidan tashkil topgan shilliq qavat (ichki qavat) joylashgan; undan keyin shilliq osti asos, fibroz-tog‘ay qavat hamda adventitsiya (tashqi qavat) keladi. Epiteliy bir qavatli, ko‘p qatorli, prizmatik va kiprikli bo‘lib, unda qadahsimon hujayralar mavjud. Shilliq qavatning xususiy plastinkasi va shilliq osti asos biriktiruvchi to‘qimadan tuzilgan bo‘lib, shilliq bezlarining sekret ajratuvchi qismlarini o‘z ichiga oladi. Fibroz-tog‘ay qavat biriktiruvchi to‘qima yordamida tutashgan tog‘ay halqalaridan iborat (bronxlar tarmoqlanib, diametri kichraygan sari halqalar ochilib, avval tog‘ay orolchalariga, so‘ng tog‘ay donachalariga aylanadi va nihoyat eng mayda bronxlarda butunlay yo‘qoladi). Adventitsiya biriktiruvchi to‘qimadan tuzilgan. Bronxlar tarmoqlangani sari ularning diametri kichrayadi, tog‘ay halqalari ochilib va kichrayib boradi, mushak plastinkasi qalinlashadi, bronx epiteliysining balandligi pasayadi. Bronx tarmoqlari bo‘ylab ko‘plab limfa tugunlari joylashgan bo‘lib, ularga limfa o‘pka to‘qimalaridan oqib keladi. Limfatik tuzilmalar (xususan, limfatik follikulalar) bronx devorlarining o‘zida ham, ayniqsa, tarmoqlanish joylarida uchraydi. Qon bilan ta’minlanishi bronxlarning aorta ravog‘i va aortaning ko‘krak qismidan boshlanadigan bronx arteriyalari orqali amalga oshadi, innervatsiyasi esa adashgan, simpatik va orqa miya nervlarining tarmoqlari orqali ta’minlanadi.

Adabiyotlar

  • Bronxlar // Kichik tibbiyot ensiklopediyasi (1-jild, 265-bet).
  • Knipovich N. M. Bronxlar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : jami 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
  • Samusev R. P. Inson anatomiyasi atlasi / R. P. Samusev, V. Ya. Lipchenko. — M., 2002. — 704 bet: rasmlar.

Havolalar