Vibratsiya nima

Vibratsiya (lot. Vibratio «tebranish, titrash») — nuqta yoki mexanik tizimning harakati bo‘lib, bunda uning holatini ifodalovchi skalyar kattaliklar tebranadi; shuningdek, turli shakldagi elastik jismlarning mexanik tebranishlarini ham anglatadi.

Vibratsiya atamasi umumiy ma’noda barcha tebranishlarni, tor ma’noda esa mashina qismlari, konstruksiyalar va inshootlarning insonga sezilarli ta’sir ko‘rsatadigan mexanik tebranishlarini bildiradi. Bu holatda 1,6—1000 Hz chastota diapazoni nazarda tutiladi.

Sanitariya me’yorlari bo‘yicha tasniflash

Uzatish usuli

Uzatish usuliga ko‘ra vibratsiyaning quyidagi turlari farqlanadi:

  • umumiy vibratsiya — o‘tirgan yoki tik turgan odam tanasiga tayanch yuzalar orqali uzatiladi;
  • mahalliy vibratsiya — odamning qo‘llari yoki oyoqlari, shuningdek, tebranayotgan yuzalarga tegib turgan bilaklari orqali uzatiladi.

Kelib chiqish manbasi

Kelib chiqish manbasiga qarab vibratsiyaning quyidagi turlari ajratiladi:

  • dvigatelli qo‘l asboblaridan odamga uzatiladigan mahalliy vibratsiya;
  • mexanizatsiyalashtirilmagan qo‘l asboblaridan odamga uzatiladigan mahalliy vibratsiya;
  • 1-toifali umumiy vibratsiya — transport vibratsiyasi; u yer va yo‘llar bo‘ylab hamda boshqa joylarda harakatlanadigan transport vositalaridagi ish o‘rinlarida odamga ta’sir qiladi. Masalan: traktorlar, yuk avtomobillari;
  • 2-toifali umumiy vibratsiya — transport-texnologik vibratsiya; u ishlab chiqarish binolarining maxsus tayyorlangan yuzalari bo‘ylab harakatlanadigan mashinalardagi ish o‘rinlarida odamga ta’sir qiladi. Masalan: kranlar, ishlab chiqarish binolari polida harakatlanadigan transport vositalari;
  • 3-toifali umumiy vibratsiya — texnologik vibratsiya; u statsionar mashinalarning ish o‘rinlarida odamga ta’sir qiladi yoki vibratsiya manbasi bo‘lmagan ish o‘rinlariga uzatiladi. Masalan: dastgohlar, quyish mashinalari.
  • turar joy va jamoat binolarida tashqi manbalar ta’sirida yuzaga keladigan umumiy vibratsiya. Masalan: o‘tib ketayotgan tramvay vibratsiyasi.
  • turar joy va jamoat binolarida ichki manbalar ta’sirida yuzaga keladigan umumiy vibratsiya. Masalan: liftlar, muzlatkichlar.

Vibratsiyaning yuzaga kelishi

Vibratsiya turli texnik qurilmalarda ularning konstruksiyasi mukammal emasligi, noto‘g‘ri ishlatilishi, tashqi sharoitlar (masalan, avtomobillar uchun yo‘l qoplamasining notekisligi) tufayli yuzaga keladi. Bundan tashqari, vibratsiya ataylab ham hosil qilinadi.

Vibratsiyaning asosiy manbalari va yuzaga kelish sharoitlari

Vibratsiya kuchayishining ehtimoliy sabablaridan biri — rezonans.

Vibratsiyani tavsiflashning matematik usullari

Vibratsiyani matematik jihatdan tavsiflash ancha murakkab. Matematik model yaratishda, masalan, quyidagi nazariyadan foydalanish mumkin: katastrofalar nazariyasi.

Vibratsiyalarni, vibratsiya va shovqin maydonlarini hisoblash uchun kompyuter dasturlari mavjud.

Texnika, konstruksiyalar va tabiatdagi vibratsiyalar

Maqsadli ta’sir

  • Vibratsion elaklar;
  • Vibratsion maydalagichlar;
  • Somonni silkitib ajratish va don o‘rish kombaynini tozalash;
  • Vibratsion transportyorlar;
  • Betonni zichlashtiruvchi mashinalar (chuqurlik vibratorlari, vibroreykalar, vibroqoliplar);
  • Temiryo‘l vagonlarining «yuk tushirish vibratorlari»;
  • Vibratsion silliqlash mashinalari;
  • Infratovushli jangovar generatorlar;
  • Geofizik seysmik taqlid qurilmalari;
  • Vibratsion massaj qurilmalari;
  • Jinsiy o‘yinchoqlar;
  • O‘yin jarayonini yanada real ko‘rsatish uchun o‘yin simulyatorlarida (kompyuter qurilmalari va joystiklarda) vibratsiyadan foydalaniladi.

Yondosh ta’sir

  • Mototsikl, moped va skuter o‘rindig‘ining vibratsiyasi.
  • Ishlayotgan elektr dvigatellari, ayniqsa muvozanati yaxshi sozlanmaganlari.
  • Ishlayotgan yog‘och va metallga ishlov berish uskunalari.
  • Samolyotlar va boshqa transport vositalarining gaz turbinali dvigatellari.
  • Kemalarning dizel dvigatellari va transmissiyasi.
  • Avtomobillarning ichki yonuv dvigatellari va transmissiyasi.
  • Transformatorlar va solenoidlarning vibratsiyasi.
  • Isitish chulg‘amlarining titrashi: mufel pechlarida.
  • Suv quvurlari va isitish tizimlarida «havo tiqinlari» mavjud bo‘lganda yuzaga keladigan titrash.
  • Metall konstruksiyalarning vibratsiyasi.
  • Qizish natijasida temir-beton konstruksiyalarda yuzaga keladigan vibratsiya.
  • Musiqa qurilmalarining past chastotali vibratsiyalari.
  • Raketa dvigatellari ishlayotgandagi vibratsiyalar.
  • Tabiiy vibratsiyalar — zilzilalar, atmosfera elektr razryadlari.
  • Yo‘l qoplamasining yomon holati (avtomobillarda), relslar (poyezdlarda).
  • Xomashyo uzatilayotganda gaz, ko‘mir va neft quvurlarida yuzaga keladigan vibratsiyalar.
  • Gaz haydash agregatlaridagi kompressorlarning vibratsiyalari.
  • Neft haydash tizimlaridagi nasoslarning vibratsiyalari.
  • Yo‘nalishi almashib turadigan shamol yuklamalari ta’sirida minoralar, tutun quvurlari va antennalarning vibratsiyalari.
  • Qo‘l elektr asboblarining vibratsiyasi: drel, otboy bolg‘a va boshqalar.

Tirik organizmlardagi vibratsiyalar

Tirik organizmlarda vibratsiya va mushak harakatlarining psixologik ahamiyatiga mashhur rus fiziologi I. M. Sechenov. U «miya faoliyatining barcha tashqi namoyon bo‘lishini mushak harakatiga bog‘lash mumkin», deb ta’kidlagan. Turli hayvonlarning xatti-harakatlarini kuzatgan, etologiya faniga asos solgan taniqli avstriyalik olim Konrad Lorens hayvonning tajovuzkorlik darajasi bilan uning harakatlari yoki vibratsiyalari jadalligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlagan.

  • Taranglashgan mushaklarning vibratsiyasi.
  • Nafas olishga hamroh bo‘ladigan vibratsiyalar: xurrak otish.
  • Ovoz bilan bog‘liq vibratsiyalar: inson nutqining past chastotalari.

Vibratsiyaning ruxsat etilgan darajasi

Me’yorlash jarayonida texnologik vibratsiyaning umumiy va mahalliy turlari uning yo‘nalishiga qarab har bir oktava chastota diapazonida (1,6—1000 Hz) o‘rtacha kvadratik vibratsiya tezligi (1,4—0,28)10−2m/s va logarifmik vibratsiya tezligi tenglamalari (115—109 dB), shuningdek, vibrotezlanish (85—0,1 m/s²) orqali me’yorlanadi. Umumiy texnologik vibratsiya 1/3 oktava chastota diapazonlarida (1,6—80 Hz) ham me’yorlanadi.

Vibratsiyani o‘lchash

Vibratsiyani o‘lchash va shovqin darajasini qo‘shimcha baholash uchun maxsus uskunalar qo‘llanadi:

  • ma’lumotlarni yig‘ish va tahlil qilish tizimlari — turli obyektlarga vibratsiya ta’siri haqidagi ma’lumotlarni yig‘ish va yozib olish imkonini beradi;
  • vibratsion sinovlarni boshqarish tizimlari — vibratsiya yozuvlarini qayta hosil qiladi va vibratsion sinovlarni o‘tkazishga yordam beradi;
  • mustaqil ma’lumot qayd etish qurilmalari — vibratsiya ta’siri haqidagi ma’lumotlarni yozib oladi;
  • spektrni qayd etuvchi va tahlil qiluvchi qurilmalar — sinov obyektiga tushayotgan vibratsiya yuklamasini kuzatadi va uning belgilangan chegaradan oshganini bildiradi;
  • vibrodiagnostika tizimlari — turli uskunalarning xizmat muddati va yeyilish darajasini oldindan baholashga imkon beradi;
  • vibrometrlar;
  • vibroskoplar;
  • shovqin va vibratsiyani o‘lchaydigan universal asboblar.

Vibratsiya darajasini ilmiy va amaliy o‘rganishda saqlangan signallarni hamda real vaqt rejimida kelayotgan signallarni batafsil tahlil qilish uchun dasturiy ta’minotdan foydalaniladi.

Ma’lumotlarni dasturiy tahlil qilish turlari:

  • modal tahlil,
  • statistik tahlil,
  • oktavaning ulushlari bo‘yicha tahlil,
  • statistik tahlil,
  • taxometrik tahlil,
  • filtrlash
  • spektrlar kaskadi,
  • veyvlet-tahlil (вейвлет-анализ) va boshqalar.

Organizmga ta’siri

Vibratsiyaning odamga ta’siri turlicha bo‘ladi. Bu butun organizm yoki uning ayrim qismlari vibratsiyaga uchrashi, tebranish chastotasi, kuchi, davomiyligi va boshqa omillarga bog‘liq.

Vibratsiyaning ta’siri faqat titrashni sezish (pallesteziya (паллестезия)) bilan cheklanishi yoki nerv, yurak-qon tomir, tayanch-harakat tizimlarida o‘zgarishlar keltirib chiqarishi mumkin.

Ishlab chiqarish sharoitida odam uzoq vaqt vibratsiya ta’sirida bo‘lsa, kasb kasalligi — vibratsiya kasalligi rivojlanishi mumkin. Bu kasallik yurak-qon tomir va nerv tizimlarida, shuningdek, tayanch-harakat apparatida barqaror patologik o‘zgarishlar hamda nogironlik darajasining yuqoriligi bilan tavsiflanadi. Rossiya Federatsiyasida vibratsiya kasalligi surunkali kasb kasalliklari orasida eng ko‘p uchraydiganlardan biridir[manba 1696 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Tibbiyotda mexanik tebranishlar ayrim fizioterapiya usullarida, jumladan, vibroterapiyada va vibroakustik terapiyada qo‘llanadi. Vibroakustik terapiyada maxsus qurilmalar va kontaktli o‘zgartirgichlar orqali tanaga uzatiladigan past chastotali tovush tebranishlari ta’sir ettiriladi. Ta’sir xususiyati tebranish parametrlari, ularni uzatish usuli va muolaja davomiyligiga bog‘liq. Son-chanoq yoki tizza bo‘g‘imiga endoprotez o‘rnatilgan 60 bemor ishtirokidagi tadqiqotda «Vitafon-2» qurilmasi bilan vibroakustik terapiya qo‘llanganda og‘riqning sezilarli darajada ko‘proq kamayishi aniqlangan. Mualliflar operatsiyadan keyingi teri osti gematomalarining so‘rilishi klinik jihatdan sezilarli darajada tezlashganini va operatsiyadan keyingi shish kamayganini ham qayd etgan.

Kalamushlarda o‘tkazilgan tajribalarda 0,3 g tezlanishga va 35 Hz chastotaga ega vibratsiya har safar 20 daqiqadan, haftasiga 5 kun qo‘llanganda mushak faolligi va qon mikrosirkulyatsiyasini kuchaytirish hisobiga yaralarning bitishini tezlashtirgan.

Rossiyada vibratsiya masalalarini tadqiq etish

Har yili may oyida N. E. Bauman nomidagi Moskva davlat texnika universitetida «Yashash muhiti akustikasi» nomli yosh olimlar va mutaxassislarning Butunrossiya konferensiyasi o‘tkaziladi. Konferensiyada atrof-muhitning akustik ifloslanishi va odamlarni shovqin hamda vibratsiyaning zararli ta’siridan himoya qilishga oid keng ko‘lamli masalalar muhokama qilinadi.

Zararli shovqin va vibratsiyaga qarshi kurash

Vibratsiyani so‘ndiruvchi qo‘lqoplar

Turli shovqinlar va vibratsiyaga qarshi kurashning asosiy usullari quyidagilardan iborat:

  • Shovqin va vibratsiyani ularning manbasida kamaytirish: konstruksiyani takomillashtirish (poydevorni hisoblash, amortizatorlar tizimi yoki vibratsiya izolyatorlari).
  • Tovushni yutish va vibratsiyadan izolyatsiyalash.
  • Shovqin va vibratsiya so‘ndirgichlari, ekranlar hamda vibratsiya izolyatorlarini o‘rnatish.
  • Ishlayotgan uskunalar va sexlarni oqilona joylashtirish.
  • Shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish (shovqindan himoyalanish uchun: quloq tiqinlari, quloqchinlar; vibratsiyadan himoyalanish uchun — vibratsiyani so‘ndiruvchi qo‘lqoplar).
  • Shovqin chiqaradigan agregatlar va qurilmalarni odamlar ishlaydigan va yashaydigan joylardan uzoqlashtirish, hududlarni zonalarga ajratish.

Adabiyotlar