
Fizikada qayishqoqlik (yoki kamroq qo‘llanadigan nomi — elastiklik) — qattiq materiallarning tashqi kuch ta’sirida yuz beradigan elastik deformatsiyadan keyin dastlabki shakliga qaytish xususiyatidir. Qattiq jismlarga kuch ta’sir ettirilganda ular deformatsiyalanadi. Kuch olib tashlansa, qayishqoq material o‘zining dastlabki shakli va o‘lchamlarini tiklaydi.
Materiallarning qayishqoq xususiyatini yuzaga keltiruvchi fizik sabablar bir-biridan butunlay farq qilishi mumkin. Metallarga kuch ta’sir ettirilganda atomlarning kristall panjarasi o‘z o‘lchami va shaklini o‘zgartiradi (tizimga energiya qo‘shiladi). Kuch olib tashlangach, kristall panjara avvalgi energetik holatiga qaytadi. Rezina va boshqa polimerlarda esa qayishqoqlik polimer zanjirlarining cho‘zilishi tufayli yuzaga keladi (qarang: «Yuqori elastik holat»).
Mutlaq qayishqoqlik — haqiqiy dunyodagi jarayonlarning ideallashtirilgan ko‘rinishidir. Hatto kichik deformatsiyalarda ham juda oz materiallar mutlaqo qayishqoq bo‘lib qoladi. Muhandislikda materiallarning qayishqoqligi ikki turdagi ko‘rsatkich yordamida o‘lchanadi:
- Elastiklik moduli ma’lum darajadagi deformatsiyaga erishish uchun zarur bo‘lgan mexanik kuchlanishni (yuzaning birlik maydoniga to‘g‘ri keladigan kuch miqdorini) ko‘rsatadi. Modulning o‘lchov birliklari — paskal (Pa) yoki kvadrat dyuymga funt-kuch (psi yoki lbf/in2). Modulning yuqori qiymati odatda materialni deformatsiyalash qiyinroq ekanini bildiradi.
- Elastiklik chegarasi — material qayishqoq xususiyatini yo‘qotib, plastik (qaytmas) deformatsiyaga uchray boshlaydigan eng katta mexanik kuchlanishdir. Kuchlanish olib tashlangandan keyin materialda ma’lum miqdorda qoldiq deformatsiya saqlanib qoladi.
Ikki materialning nisbiy qayishqoqligini ta’riflash uchun elastiklik moduli ham, elastiklik chegarasi ham hisobga olinishi kerak. Odatda, rezinaning elastiklik moduli past bo‘ladi va u ancha ko‘p cho‘ziladi (elastiklik chegarasi yuqori). Shu sababli kundalik foydalanishda rezina metallarga qaraganda ko‘proq elastiklik namoyon etadi. Agar elastiklik chegarasi bir xil bo‘lgan ikkita rezina materiali olinsa, elastiklik moduli pastroq bo‘lgan material ko‘proq elastikdek tuyuladi.
Umumlashtirishlar
Sun’iy qayishqoqlik deb, mexanik xossalari jihatidan materiallarning qayishqoqligidan farq qilmaydigan, ammo moddaning mavjudligi tufayli emas, balki boshqa fizik hodisalar, masalan, elektromexanik effektlar ta’sirida yuzaga keladigan kattalikka aytiladi.