Uzluksiz muhitlar mexanikasi

Tutash muhitlar mexanikasi — mexanika, tutash muhitlar fizikasi va kondensatlangan holat fizikasining gazsimon, suyuq hamda deformatsiyalanuvchi qattiq jismlar harakati va ulardagi kuchlarning o‘zaro ta’sirini o‘rganadigan bo‘limidir.

SSSR Fanlar akademiyasining muxbir a’zosi A. A. Ilyushin tutash muhitlar mexanikasini «elastiklik, qovushoq elastiklik, plastiklik va sudraluvchanlik nazariyalarini, gidrodinamika, aerodinamika va gazlar dinamikasini, shu jumladan plazma nazariyasini, shuningdek, tuzilmaning o‘zgarishi va fazaviy o‘tishlar kabi nomuvozanat jarayonlari kechadigan muhitlar dinamikasini o‘z ichiga oluvchi keng qamrovli va juda ko‘p tarmoqli fan» deb ta’riflagan.

Suv, havo yoki temir kabi odatiy moddiy jismlardan tashqari, tutash muhitlar mexanikasida alohida turdagi muhitlar — maydonlar: elektromagnit maydon, gravitatsion maydon va boshqalar ham o‘rganiladi.

Tutash muhitlar mexanikasi quyidagi asosiy bo‘limlarga ajratiladi: deformatsiyalanuvchi qattiq jismlar mexanikasi, gidromexanika, gazlar dinamikasi. Bu fanlarning har biri ham torroq yo‘nalishlarga bo‘linadi; masalan, deformatsiyalanuvchi qattiq jismlar mexanikasi quyidagi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi: elastiklik nazariyasi, plastiklik nazariyasi, yoriqlar nazariyasi va hokazo. Bundan tashqari, odatda quyidagi bo‘limlar ham ajratiladi: kinematika va tutash muhit dinamikasi.

Tutash muhitlar mexanikasining usullari

Tutash muhitlar mexanikasida nazariy mexanikada ishlab chiqilgan usullar asosida fazoni uzluksiz egallagan moddiy jismlarning harakati o‘rganiladi; bunda ularning molekulyar tuzilishi hisobga olinmaydi. Shu bilan birga, jismlarning zichligi, kuchlanishi, tezligi va boshqa xususiyatlari ham uzluksiz kattaliklar deb qaraladi. Buning amaliy sababi shundaki, tutash muhitlar mexanikasida ko‘rib chiqiladigan chiziqli o‘lchamlar molekulalararo masofalardan ancha katta bo‘ladi. Jismning ayrim belgilangan xossalarini o‘rganish imkonini beradigan eng kichik hajmi reprezentativ hajm yoki fizik jihatdan kichik hajm deyiladi. Bunday soddalashtirish tutash muhitlar mexanikasida uzluksiz funksiyalar uchun yaxshi ishlab chiqilgan oliy matematika apparatidan foydalanish imkonini beradi. Uzluksizlik gipotezasidan tashqari, fazo va vaqt haqidagi gipoteza ham qabul qilinadi: barcha jarayonlar nuqtalar orasidagi masofalar aniqlanadigan fazoda sodir bo‘ladi va vaqt davomida rivojlanadi. Tutash muhitlarning klassik mexanikasida vaqt barcha kuzatuvchilar uchun bir xil o‘tadi, relyativistik mexanikada esa fazo va vaqt yagona fazo-vaqtga birlashadi.

Tutash muhitlar mexanikasi Nyutonning moddiy nuqta mexanikasini yaxlit moddiy muhit holatiga umumlashtiradi; tutash muhitlar mexanikasining turli masalalarini yechish uchun tuziladigan differensial tenglamalar tizimlari klassik Nyuton qonunlarini mexanikaning aynan shu bo‘limiga xos shaklda ifodalaydi. Xususan, Nyuton mexanikasidagi asosiy fizik kattaliklar — massa va kuch — tutash muhitlar mexanikasi tenglamalarida birlik hajm yoki birlik yuzaga to‘g‘ri keladigan kattaliklar ko‘rinishida ifodalanadi: massa zichlik, kuch esa kuchlanish (gaz va suyuqliklar statikasida esa bosim).

Tutash muhitlar mexanikasida mexanik masalalarni matematik masalalarga, ya’ni turli matematik amallar yordamida muayyan sonlar yoki sonli funksiyalarni topish masalalariga keltirish usullari ishlab chiqiladi. Bundan tashqari, deformatsiyalanuvchi jismlar harakati va ulardagi kuchlarning o‘zaro ta’siriga xos umumiy xususiyatlar hamda qonuniyatlarni aniqlash tutash muhitlar mexanikasining muhim maqsadlaridan biridir.

Tutash muhitlar mexanikasi ta’sirida matematikaning bir qator yo‘nalishlari, jumladan, kompleks o‘zgaruvchili funksiyalar nazariyasining ayrim bo‘limlari, chegaraviy masalalar bilan bog‘liq xususiy hosilali differensial tenglamalar, integral tenglamalar nazariyasi va boshqa yo‘nalishlar sezilarli rivojlandi.

Tutash muhitlar mexanikasining aksiomatikasi

Akademik A. Yu. Ishlinskiy mexanikani aksiomalashtirish holatini ta’riflar ekan, shunday degan: «Galiley — Nyuton mexanikasi hozirgacha geometriyadan farqli ravishda yetarli darajada aksiomalashtirilmagan. Geometriyaning aksiomalar tizimini buyuk matematik D. Gilbert ishlab chiqqan… Shunga qaramay, amaliy tajribani umumlashtirish natijasida aniqlangan bir qancha mustaqil postulat va aksiomalarga tayangan holda, geometriya singari klassik mexanikani ham qurish mumkin va zarur (buning vaqti yetdi)».

Biroq mexanikani (jumladan, tutash muhitlar mexanikasini) aksiomalashtirishga bir qancha urinishlar bo‘lgan. Quyida tutash muhitlar mexanikasining turli aksiomatik tizimlarda aksioma yoki eng muhim teorema vazifasini bajaruvchi asosiy qoidalar keltirilgan.

  1. Fazoning Yevklid xususiyati. Jism harakati ko‘rib chiqiladigan fazo uch o‘lchovli Yevklid nuqtaviy fazosidir (belgilanishlari: ℰ va E3).
  2. Uzluksizlik gipotezasi. Moddiy jism — tutash muhit (kontinuum, uning fazosi E3).
  3. Vaqtning mutlaqligi t. Mutlaq vaqt deb ataladigan skalyar parametr mavjud bo‘lib, u yagona sanoq tizimida jism harakatini (jism nuqtalari radius-vektorlarining o‘zgarishini) tavsiflash imkonini beradi.
  4. Massaning saqlanish qonuni. Har qanday moddiy jism V manfiy bo‘lmagan skalyar xususiyatga — M massaga ega bo‘ladi. Bu massa: a) jism bir xil moddiy nuqtalardan tashkil topgan bo‘lsa, uning har qanday harakatida o‘zgarmaydi; b) additiv kattalikdir: M(V)=M(V1)+M(V2), bunda V=V1+V2.
  5. Impulsning saqlanish qonuni (harakat miqdorining o‘zgarishi).[manba 1752 kundan beri ko‘rsatilmagan]
  6. Impuls momentining saqlanish qonuni (harakat miqdori momentining o‘zgarishi).
  7. Energiyaning saqlanish qonuni (termodinamikaning birinchi qonuni).
  8. Mutlaq haroratning mavjudligi (termodinamikaning uchinchi qonuni).
  9. Entropiya balansi qonuni (termodinamikaning ikkinchi qonuni).

Tutash muhitlar mexanikasining noklassik modellarida ushbu aksiomalar boshqalari bilan almashtirilishi mumkin. Masalan, dastlabki ikki aksioma o‘rnida nisbiylik nazariyasining tegishli qoidalari qo‘llanilishi mumkin.

Adabiyotlar

  • Baranov A. A., Kolpashchikov V. L.  Tutash muhitlarning relyativistik termomexanikasi. — Minsk: Nauka i texnika, 1974. — 152 bet.
  • Dimitriyenko Yu. I.  Tutash muhitlarning nochiziqli mexanikasi. — M.: Fizmatlit, 2009. — 624 bet. — ISBN 978-5-9221-1110-2.
  • Dimitriyenko Yu. I. Tutash muhitlar mexanikasi. 1-jild. Tenzorlar tahlili. — N. E. Bauman nomidagi Moskva davlat texnika universiteti nashriyoti. — 2011. — 463 bet. ISBN 978-5-7038-3437-4
  • Dimitriyenko Yu. I. Tutash muhitlar mexanikasi. 2-jild. Tutash muhitlar mexanikasi va elektrodinamikasining universal qonunlari. — N. E. Bauman nomidagi Moskva davlat texnika universiteti nashriyoti. — 2011. — 463 bet. ISBN 978-5-7038-3438-1
  • Dimitriyenko Yu. I. Tutash muhitlar mexanikasi. 4-jild. Qattiq jism mexanikasining asoslari. — N. E. Bauman nomidagi Moskva davlat texnika universiteti nashriyoti. — 2013. — 624 bet. ISBN 978-5-7038-3747-4
  • Pobedrya B. Ye., Georgiyevskiy D. V. Tutash muhitlar mexanikasi asoslari. Ma’ruzalar kursi. — M.: Fizmatlit, 2006. — 272 bet. — ISBN 5-9221-0649-X
  • Ilyushin A. A.  Tutash muhitlar mexanikasi. — M.: Moskva universiteti nashriyoti, 1978. — 287 bet.
  • Ishlinskiy A. Yu.  Mexanika: g‘oyalar, masalalar, tatbiqlar. — M.: Nauka, 1985. — 624 bet.
  • Kolarov D., Baltov A., Boncheva N.  Plastik muhitlar mexanikasi. — M.: Nauka, 1979. — 302 bet.
  • Loytsyanskiy L. G.  Suyuqlik va gaz mexanikasi. — M.: Drofa, 2003. — 840 bet. — ISBN 5-7107-6327-6.
  • Sedov L. I.  Tutash muhitlar mexanikasi. 1-jild. — M.: Nauka, 1970. — 492 bet.
  • Sedov L. I.  Tutash muhitlar mexanikasi. 2-jild. — M.: Nauka, 1970. — 568 bet.
  • Trusdel K.  Ratsional tutash muhitlar mexanikasining boshlang‘ich kursi. — M.: Nauka, 1975. — 592 bet.
  • Chyorniy L. T.  Tutash muhitlarning relyativistik modellari. — M.: Nauka, 1983. — 288 bet.
  • Gorshkov A. G., Rabinskiy L. N., Tarlakovskiy D. V. Tenzorlar tahlili asoslari va tutash muhitlar mexanikasi. — M. : Nauka, 2000. — 214 bet. — ISBN 5-02-002494-5
  • Jilin P. A. Tutash muhitlarning ratsional mexanikasi : o‘quv qo‘llanma. — Sankt-Peterburg : Politexnika universiteti nashriyoti, 2012. — 584 bet.