Atom yadrolarining izomeriyasi — atom yadrolarida metastabil (izomer) qo‘zg‘algan holatlarning nisbatan uzoq yashashi hodisasidir.
Izomer holatlar yadrolarning odatiy qo‘zg‘algan holatlaridan shunisi bilan farq qiladiki, ularda o‘tish ehtimoli quyi energiya sathlaridagi barcha holatlarga o‘tishda taqiqlash qoidalari — spin va juftlik tufayli keskin kamayadi. Xususan, yuqori multipollilikka (ya’ni pastroq energiyali holatga o‘tish uchun spinning katta o‘zgarishi talab etiladigan) va kichik o‘tish energiyasiga ega o‘tishlar keskin susayadi. Ba’zan izomerlarning paydo bo‘lishi yadroning turli energiya holatlaridagi shakli sezilarli darajada farqlanishi bilan bog‘liq (masalan, 180Hf yadrosida).
Izomerlar m (inglizcha so‘z: metastable — «metastabil» so‘zidan) massa soni yonidagi indeksda belgilanadi (masalan, 80mBr). Agar nuklid bir nechta metastabil qo‘zg‘algan holatga ega bo‘lsa, ular energiyasi ortib borishi tartibida m, n, p, q va alifbodagi keyingi harflar bilan yoki m harfiga raqam qo‘shib belgilanadi: m1, m2 va hokazo.
Yarim yemirilish davri 10−6 sekunddan ko‘p yillargacha davom etadigan metastabil izomerlar eng katta qiziqish uyg‘otadi.
Tarixi
Atom yadrolari izomeriyasi tushunchasi 1921-yilda nemis fizigi O. Gan tomonidan beta-yemirilishi o‘rganilgan toriy-234 (o‘sha paytda «uran-X1» (UX1) deb atalgan modda) bo‘yicha tadqiqotlar jarayonida paydo bo‘ldi. Gan «uran-Z» (UZ) deb atalgan yangi radioaktiv moddani kashf etdi. Bu modda kimyoviy xossalari va massa soni jihatidan ilgari ma’lum bo‘lgan «uran-X2» (UX2) dan farq qilmagan, ammo yarim yemirilish davri boshqacha bo‘lgan. Hozirgi belgilashga ko‘ra, UZ va UX2 mos ravishda izotop — 234Pa ning izomer va asosiy holatlariga mos keladi. 1935-yilda B. V. Kurchatov, I. V. Kurchatov, L. V. Misovskiy va L. I. Rusinov tomonidan sun’iy brom izotopining 80Br izomeri aniqlandi. U yadroning asosiy holati bilan birga, neytronlarni yutib olgan barqaror 79Br yadrosida hosil bo‘ladi. Uch yil o‘tib, I. V. Kurchatov rahbarligida brom-80 ning izomer o‘tishi asosan ichki konversiya yo‘li bilan, gamma-kvantlar chiqarish orqali emasligi aniqlandi. Bularning barchasi mazkur hodisani muntazam o‘rganishga asos bo‘ldi. Yadro izomeriyasining nazariy tavsifini Karl Vaytszekker 1936-yilda ishlab chiqdi.
Fizik xossalari
Yashash muddati izomer holatlarda mikrosekundning ulushlaridan ortiq (hatto yillar bilan o‘lchanishi mumkin), odatiy izomer bo‘lmagan qo‘zg‘algan holatlarda esa u odatda pikosekundlar va undan ham qisqa vaqtni tashkil etadi. Yashash muddatidan tashqari, ular o‘rtasida tabiiy jihatdan hech qanday farq yo‘q: yadroning izomer va izomer bo‘lmagan qo‘zg‘algan holatlari orasidagi chegara shartli ravishda belgilanadi. Masalan, izotoplarning xossalari haqidagi Nubase1997 ma’lumotnomasida yarim yemirilish davri 1 ms dan ortiq bo‘lgan qo‘zg‘algan holatlar izomerlarga kiritilgan. Ushbu ma’lumotnomaning keyingi Nubase2003, Nubase2016 va Nubase2020 nashrlarida esa ularga yarim yemirilish davri taxminan 100 ns va undan ortiq bo‘lgan holatlar ham qo‘shilgan. 2020-yil holatiga ko‘ra, jami 3340 ta nuklid ma’lum bo‘lib, shulardan 1938 ta nuklid bir yoki bir nechta izomer holatga ega va bu holatlarning yarim yemirilish davri 100 ns dan ortiq.
Izomer holatlarning yemirilishi quyidagi yo‘llar bilan sodir bo‘lishi mumkin:
- izomer o‘tish orqali asosiy holatga o‘tish ( gamma-kvant chiqarish yoki ichki konversiya);
- alfa-yemirilish;
- beta-yemirilish va elektron tutib olish;
- o‘z-o‘zidan bo‘linish (og‘ir yadrolar uchun);
- proton chiqarish (kuchli qo‘zg‘algan izomerlar uchun).
Yemirilishning muayyan yo‘li ehtimoli yadroning ichki tuzilishi va uning energiya sathlariga (shuningdek, yemirilish natijasida hosil bo‘lishi mumkin bo‘lgan yadrolarning energiya sathlariga) bog‘liq.
Ayrim massa sonlari qiymatlari oralig‘ida «izomeriya orollari» mavjud (bu sohalarda izomerlar ayniqsa ko‘p uchraydi). Bu hodisa yadroning qobiq modeli bilan izohlanadi. Ushbu model toq yadrolarda energiya jihatidan bir-biriga yaqin, ammo spinlari keskin farqlanadigan yadro sathlari mavjud bo‘lishini bashorat qiladi. Bunday holat protonlar yoki neytronlar soni sehrli sonlarga yaqin bo‘lganda yuzaga keladi.
Ayrim misollar
- Izomer — tantal-180 (180mTa) — zamonaviy usullarning sezgirligi doirasida barqaror deb hisoblanadigan yagona izomerdir. Qisqa yashovchi radioaktiv yoki kosmogen radionuklidlardan farqli ravishda, u Yer po‘sti shakllanganidan beri mavjud bo‘lib, tabiiy tantal tarkibida 1:8300 nisbatda uchraydi. Garchi 180mTa nazariy jihatdan kamida uch xil yo‘l bilan (izomer o‘tish, beta-minus-yemirilish, elektron tutib olish) yemirilishi mumkin bo‘lsa-da, ulardan hech biri tajribada kuzatilmagan. Uning yarim yemirilish davrining quyi chegarasi — 4,5⋅1016 yilga teng. Shu bilan birga, 180Ta yadrosining asosiy holati beta-faol bo‘lib, uning yarim yemirilish davri 8,154(6) soat. Asosiy holatning spini va juftligi 1+, izomerning esa 9−. Bu holatlar spinlarining katta farqi va energiyalarining yaqinligi (izomer sathi asosiy holatdan atigi 75,3(14) keV yuqorida joylashgan) sababli izomer o‘tish nihoyatda kuchli cheklangan. 180mTa, boshqa har qanday yadro izomeri kabi, nazariy jihatdan majburiy nurlanish yordamida asosiy holatga sun’iy ravishda o‘tkazilishi mumkin. Buning uchun u qo‘zg‘algan va asosiy holatlar energiyalari farqiga aniq teng energiyali gamma-kvantlar bilan nurlantiriladi. Biroq bunday o‘tishlar hozircha tajribada kuzatilmagan.
- Tabiiy radioaktiv yemirilish qatorida uran-238 izotopining hosilalari orasida protaktiniy-234 234mPa izomeri mavjud (yarim yemirilish davri 1,159(11) minut).
- Xususan, uran-235 yadrosida nihoyatda past energiyali metastabil sath — 235mU aniqlangan (yarim yemirilish davri 25,7(1) minut). Bu sath asosiy sathdan atigi 76,7(1) elektronvolt yuqorida joylashgan.
- Izomer — toriy-229 229mTh ning qo‘zg‘alish energiyasi favqulodda kichik — 8,355733554021(8) eV. Uning asosiy holatga yemirilishida to‘lqin uzunligi 148,3821(5) nm bo‘lgan, vakuum ultrabinafsha nurlanishi diapazoniga kiruvchi gamma-kvant chiqariladi. Eng past qo‘zg‘alish energiyasiga ega ushbu sathning yarim yemirilish davri, aksariyat radioaktiv yemirilishlardan farqli ravishda, atrof-muhitga kuchli bog‘liq. Kalsiy ftorid kristalidagi yashash muddati ushbu sath uchun 630(15) s bo‘lgan, vakuumdagi Th3+ ionlari holatida esa bu izomerning yashash muddati 1400+600
−300 s ni tashkil etgan. Bu farq muhitda foton holatlari zichligining vakuumdagiga qaraganda katta bo‘lishi va uning sindirish ko‘rsatkichi kubiga proporsionalligi bilan izohlanadi. Izomerning asosiy holatga o‘tishidan foydalanish vaqt o‘lchash aniqligini sezilarli oshirishi mumkin: bu yadro soati[inglizcha] yaratish imkonini beradi. Bunday soatning aniqligi atom soatlarinikidan bir necha tartib yuqori.
- Izomer — gafniy-178 178m2Hf ning spini va juftligi 16+, yarim yemirilish davri esa 31(1) yil (belgidan keyingi 2 indeksi — 178m2Hf uchun undan pastroq energiya sathida joylashgan 178m1Hf izomeri ham mavjudligini anglatadi). 178m2Hf ning qo‘zg‘alish energiyasi yarim yemirilish davri bir yildan ortiq barcha izomerlar orasida eng kattasidir. Uch kilogramm sof 178m2Hf tarkibida taxminan 4 TJ energiya to‘plangan bo‘lib, bu bir kilotonna trotilga teng. Bu energiyaning barchasi har bir yadro uchun jami 2446,09(8) keV energiyali ketma-ket gamma-kvantlar va konversiya elektronlari shaklida ajraladi. Xuddi 180mTa holatidagi kabi, 178m2Hf ni ham sun’iy ravishda asosiy holatga o‘tkazish imkoniyati muhokama qilinmoqda. Olingan natijalar (ammo ular boshqa tajribalarda tasdiqlanmagan) energiyaning nihoyatda tez ajralishi mumkinligini (taxminan eksavatt darajasidagi quvvatni) ko‘rsatadi. Nazariy jihatdan gafniy izomerlaridan gamma-lazerlar, energiya saqlash qurilmalarini yaratish, shuningdek, hududni radioaktiv ifloslantirmaydigan ancha kuchli yadro qurolini ishlab chiqishda foydalanish mumkin. Shunga qaramay, bu yo‘nalish istiqbollari hozircha juda noaniq, chunki mazkur masala bo‘yicha na tajribaviy, na nazariy tadqiqotlar aniq javob beradi. Bundan tashqari, hozirgi texnologiya darajasida makroskopik miqdordagi 178m2Hf ni olish deyarli imkonsiz.
- Izomer — iridiy-192 192m2Ir ning spini va juftligi taxminan 11−, yarim yemirilish davri 241(9) yil, qo‘zg‘alish energiyasi esa 168,14(12) keV. Ba’zan undan gafniy-178 izomeri 178m2Hf kabi maqsadlarda foydalanish taklif etiladi.
Adabiyotlar
- Rusinov L. I. Atom yadrolarining izomeriyasi // Uspexi fizicheskix nauk. — 1961. — J. 73, № 4. — B. 615—630.
Havolalar
- Yadrolarning protonlarga nisbatan barqarorlik chegarasi ancha noaniq bo‘lishi mumkin Arxiv nusxasi 11-mart 2014-yilda Wayback Machine’da // Elementi.ru
- Gafniy bombasining nazariy jihatdan asossizligi isbotlandi Arxiv nusxasi 10-mart 2014-yilda Wayback Machine’da // Elementi.ru