Uchburchak galaktikasi nima

Uchburchak galaktikasi
Galaktika
Tadqiq etilish tarixi
Kashf etgan olim Sharl Messye
Kashf etilgan sana 25-avgust 1764
Belgilanishlari M 33, NGC 598
Kuzatuv maʼlumotlari
(Epoxa J2000.0)
Yulduz turkumi Uchburchak
Toʻgʻri chiqish 1soat 33daq 50,90son
Ogʻish +30° 39′ 36,63″
Koʻrinma yulduz kattaligi 5,72 ± 0,04
Xususiyatlari
Turi SA(s)cd
Tarkibiga kiradi: Mahalliy guruh, [CHM2007] LDC 160[Vikimaʼlumotlar], [TSK2008] 222[Vikimaʼlumotlar][…] va M31 Group[Vikimaʼlumotlar]
Nur yoʻnalishidagi tezlik −182 km/s
z −0,000597 ± 1,0E−5
Masofa 850 kpk
Radius 9,4 kiloparsek
Maʼlumotlar bazalaridagi axborot
SIMBAD M 33
Логотип Викиданных Vikimaʼlumotlardagi axborot ?
Логотип Викисклада Vikiombordagi mediafayllar

Uchburchak galaktikasi (M 33, NGC 598) — spiralsimon galaktikaning Sc turiga mansub boʻlib, eng yaqin qoʻshni galaktikalardan biridir. U Somon yoʻlidan 850 kiloparsek masofada joylashgan. U Mahalliy guruh tarkibiga kiradi va unda kattaligi, massasi hamda yorqinligi boʻyicha Andromeda galaktikasi va Somon yoʻlidan keyin uchinchi oʻrinda turadi.

Oʻz xususiyatlariga koʻra, M 33 umuman olganda shu turdagi boshqa galaktikalardan ajralib turmaydi. M 33 ning diametri 18,8 kiloparsek boʻlib, bu Somon yoʻlinikidan ikki baravar kichik. Unda 40 milliard yulduz bor, bizning Galaktikamizda esa turli hisob-kitoblarga koʻra 100 milliarddan 400 milliardgacha yulduz mavjud. Galaktikaning asosiy tarkibiy qismi uning diski. Spiral yenglari boʻlaklarga ajralgan va uncha zich oʻralmagan. Galaktikada uncha yaqqol boʻlmagan balj, shuningdek, galo ham mavjud. Yadro yorqin va ixcham, unda oʻta massiv qora tuynuk mavjud emas.

Uchburchak galaktikasidagi yulduz toʻdalari Somon yoʻlidagilardan farq qiladi: ular bizning Galaktikamizdagiga nisbatan yorqinligi va yoshi boʻyicha bir tekisroq taqsimlangan, turli toʻda turlari oʻrtasida aniq chegara yoʻq. M 33 da H II sohalari koʻp — galaktikada ularning soni qariyb 3000 ta. Eng katta, eng massiv va eng yorqini — NGC 604. Mahalliy guruhda u kattaligi va yorqinligi boʻyicha faqat Tarantul tumanligidan ortda qoladi. Bu tumanlik Katta Magellan Bulutida joylashgan.

Galaktikadagi yulduzlarning umumiy massasi 5,5⋅109 M⊙, oʻrtacha metallilik −1 ga teng va markazdan chetga tomon kamayadi. Yulduz hosil boʻlish surʼati shuncha yulduzga ega galaktikalar uchun oʻrtachadan yuqori boʻlib, yiliga 0,34—0,44 M⊙ni tashkil etadi. Yulduzlar massasining katta qismi 3—6 milliard yil avval shakllangan. Galaktikaning markaziy qismida yulduz hosil boʻlishi chekka qismlariga qaraganda ertaroq boshlangan. Shu sababli eski yulduzlar ulushi markazda eng yuqori.

Galaktikada koʻplab rentgen manbalari va oʻzgaruvchan yulduzlar maʼlum. Butun Mahalliy guruhdagi doimiy rentgen manbalarining eng yorqini — M33 X-8 — Uchburchak galaktikasining yadrosida joylashgan.

Uchburchak galaktikasini Sharl Messye 1764-yilda kashf etgan, ammo uni bundan ham avval Jovanni Battista Godiyerna 1654-yildan oldin ham kuzatgan boʻlishi mumkin. Galaktikani oʻrganishga Edvin Xabbl katta hissa qoʻshgan: u 1926-yilda ushbu galaktika haqida batafsil maqola eʼlon qilib, unda, jumladan, obyektning Galaktikamizdan tashqarida joylashganini isbotlagan.

M 33 Uchburchak yulduz turkumida kuzatiladi. Uning koʻrinma yulduz kattaligi +5,7m bu galaktikani eng uzoqdan koʻrish mumkin boʻlgan obyektlardan biriga aylantiradi: uni hatto oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin.

Xususiyatlari

Asosiy xususiyatlari

M 33 ultrabinafsha diapazonda. Tasvir GALEX
M 33 infraqizil diapazonda. Tasvir Spitser

Uchburchak galaktikasi (M 33, NGC 598) — spiralsimon galaktika boʻlib, Mahalliy guruhda joylashgan va Somon yoʻliga eng yaqin galaktikalardan biridir. Ungacha masofa 850 ± 20 kiloparsek (2,77 ± 0,07 million yorugʻlik yili). Qariyb 50 ta galaktikadan iborat Mahalliy guruhda M 33 kattaligi, yorqinligi va massasi boʻyicha uchinchi oʻrinni egallaydi. U ushbu koʻrsatkichlarda faqat Somon yoʻli va Andromeda galaktikasidan ortda qoladi. Bu uchala galaktika Mahalliy guruhdagi asosiy spiralsimon galaktikalardir. Guruhdagi bir yengli Magellan tipidagi mitti spiral galaktikalar bundan mustasno (masalan, KMB, Kichik Magellan Buluti, NGC 3109).

Xususiyatlariga koʻra M 33 kechki turlarga mansub spiralsimon galaktikalardan umuman ajralib turmaydi. Uning diametri oʻrtachadan biroz kattaroq: izofota 25m har bir kvadrat yoy sekundiga toʻgʻri keladigan B fotometrik diapazonida oʻlchanganda 18,8 kiloparsekni tashkil etadi. Bu guruhdagi eng yirik ikki galaktikaning diametridan taxminan ikki baravar kichik. Mutlaq yulduz kattaligi V diapazonida −18,9m. Umumiy massa, shu jumladan qorongʻi materiya, galaktika markazidan 23 kiloparsek masofa ichida 7,9⋅1010 M⊙ boʻlib, uning 11 % ini yulduzlar va gaz tashkil etadi. Uchburchak galaktikasida 40 milliard yulduz mavjud. Bu Somon yoʻlidagi turli baholarga koʻra 100—400 milliardta yulduzdan ancha kam.

Koʻrinma yulduz kattaligi M 33 uchun V diapazonida +5,72m, B−V rang koʻrsatkichi 0,6m. Galaktika diskining tekisligi 56° ogʻish burchagiga ega boʻlib, bu tasvir tekisligiga nisbatan olinadi, koʻrinma diskning katta oʻqi esa pozitsion burchak boʻyicha 23° ni tashkil etadi. Galaktikaning shimoli-sharqiy qismi Yerga janubi-gʻarbiy qismiga qaraganda yaqinroq.

Tuzilishi

Uchburchak galaktikasi sirt yorqinligi profili. Eksponensial disk (koʻk uzuq chiziq) va sferoidal tarkibiy qism (qizil uzuq-nuqtali chiziq) hissasi koʻrsatilgan.

Uchburchak galaktikasi — spiralsimon galaktikaning kechki turiga mansub: uning spiral yenglari keng ochilgan va unchalik zich oʻralmagan, balj esa kuchsiz ifodalangan. Shu sababli Xabbl tasnifida u Sc yoki hatto Scd turiga kiradi. Uchburchak galaktikasida bar (markaziy toʻsin) yoʻq, spiral yenglar esa aynan galaktika markazidan boshlanadi. De Vokulyor tasnifida u SAc(s) deb belgilanadi. M 33 ning galaktik yorqinlik sinfi II—III.

M 33 ning asosiy tarkibiy qismi — galaktika diski boʻlib, u eksponensial profil bilan yaxshi tavsiflanadi. Bu profilning masshtabi taxminan 2 kiloparsek, disk esa radius boʻylab kamida 8 kiloparsekgacha choʻzilgan. Uchburchak galaktikasining spiral yenglari koʻp va ular boʻlaklarga ajralgan, shu bois galaktika flokkulentsimon spiral galaktikalar.

qatoriga kiradi. Disk yupqa diskka boʻlinadi: undagi tezliklar dispersiyasi 15 km/s boʻlib, yosh yulduzlar va gazdan tashkil topgan. Qalin diskda esa dispersiya 47 km/s ga teng. Galaktikadagi yulduzlarning mos ravishda 66 % va 30 % i shu tarkibiy qismlarga mansub.

Galaktika galosiga yulduzlarning 4 % i tegishli. Ayrim yulduzlar markazdan 40 kiloparsekgacha boʻlgan masofalarda ham kuzatiladi. Galaktikada balj bor-yoʻqligi uzoq vaqt bahsli boʻlgan: turli tadqiqotlar uni ham tasdiqlagan, ham inkor etgan. Spitser kosmik teleskopidan olingan maʼlumotlarga koʻra, balj mavjud, ammo juda kichik: uning radiusi 0,4 kiloparsek, yorqinligi esa galaktika umumiy yorqinligining 4 % ini tashkil etadi.

Uchburchak galaktikasining yadrosi yorqin va ixcham. Uning koʻrinma yulduz kattaligi V diapazonida 14,54m. Demak, mutlaq yulduz kattaligi −10,2m, B−V rang koʻrsatkichi oʻrtacha 0,65m. Bu odatiy sharsimon yulduz toʻdasidan koʻra koʻkimtirroq rangdir. Yadroning rangi hamma joyida bir xil emas: markazga yaqinlashgan sari koʻkimtirroq tus oladi. Yadro radiusi 0,14 parsek, shakli elliptik; yassilanish darajasi 0,16 ga teng. Yadrodagi tezliklar dispersiyasi 21 km/s, massaning yorqinlikka nisbati esa kichik — 0,4 M⊙/L⊙. Yadroda nisbatan yosh ikkita yulduz populyatsiyasi mavjud. Birinchisining yoshi 1 milliard yil, umumiy massasi 8⋅105 M⊙. Ikkinchi populyatsiya 40 million yillik boʻlib, massasi 104 M⊙. Yoshroq yulduzlar markazga koʻproq toʻplangan, shu bois yadro markazining rangi koʻkimtirroq. Galaktika yadrosida shuningdek M33 X-8 — butun Mahalliy guruhdagi doimiy rentgen nurlanishi manbalarining eng kuchlisi joylashgan (quyiga qarang).). Oʻta massiv qora tuynuk M 33 markazida mavjud emas.

Yulduz toʻdalari

Uchburchak galaktikasida kamida 264 ta mavjudligi tasdiqlangan yulduz toʻdasi maʼlum. M 33 dagi kengaygan obyektlar katalogi CFHT teleskopi yordamida tuzilgan; undagi 3554 ta obyekt yulduz toʻdasi boʻlishi mumkin deb koʻrsatilgan. 60 ta nomzodning batafsil tahlili faqat 21 tasi haqiqiy toʻda ekanini koʻrsatgan; qolganlari asterizmlar, tumanliklar va uzoqdagi galaktikalar boʻlib chiqqan. Demak, butun katalogda ham nomzodlar orasidagi toʻdalar ulushi shunday boʻlsa, undagi taxminan 1400 ta obyekt toʻda boʻlishi kerak.

M 33 dagi toʻdalar Somon yoʻlidagilardan farq qiladi. Bizning Galaktikamizda toʻdalarning ikki turi kuzatiladi: sharsimon toʻdalar va tarqoq toʻdalar. Birinchilari koʻp sonli yulduzlardan iborat qadimiy toʻdalar boʻlib, balj va galoda joylashgan. Ikkinchilari esa kamroq yulduzga ega yosh toʻdalar boʻlib, galaktika diskida joylashgan. Somon yoʻlida bu ikki turdagi obyektlar oʻrtasida aniq chegara kuzatiladi, oʻrta yoshli toʻdalar esa deyarli uchramaydi. Uchburchak galaktikasida turli toʻdalar oʻrtasidagi chegara unchalik aniq emas, ularning yorqinligi va yoshi ham bir tekisroq taqsimlangan. Shunga oʻxshash manzara Magellan Bulutlarida ham kuzatiladi.

Asosan, toʻdalarning mutlaq yulduz kattaliklari M 33 da −4m dan −9m gacha, massalari 103 dan 105 M⊙ gacha, yoshlari esa 107 dan 109 yilgacha. M 33 dagi toʻdaning oʻrtacha massasi 1,78⋅104 M⊙ boʻlib, bu Andromeda galaktikasidagi (2,69⋅105 M⊙) koʻrsatkichdan past, ammo Somon yoʻlidagidan (5,24⋅102 M⊙) yuqori va Katta Magellan Bulutidagi (1,51⋅104 M⊙) qiymatga yaqin. Yulduzlarning oʻrtacha metalliligi M 33 toʻdalarida −1,01 ga teng, bu Somon yoʻlidagi (−0,19) va Andromeda galaktikasidagi (−0,43) koʻrsatkichlardan past. Toʻdalarning oʻrtacha yoshi nisbatan kichik: M 33 dagi toʻdalarning atigi 31 % i 2 milliard yildan katta, Andromeda galaktikasida esa bu ulush 56 %.

Sharsimon yulduz toʻdalari Uchburchak galaktikasida ularning galoga mansubligini koʻrsatadigan orbitalari, baʼzan disk tekisligidan juda uzoqligi yoki rang — yorqinlik diagrammasi orqali aniqlanadi. Ayrim sharsimon toʻdalar Somon yoʻlidagidek 12 milliard yillik boʻlishi mumkin. Ammo koʻplab sharsimon toʻdalar ancha yosh, ularning yoshi 7 milliard yil atrofida boʻlishi mumkin. Yoshroq sharsimon toʻdalarda ham ogʻir elementlar miqdori qadimgilaridagidek kam; ulardagi metallilikning odatiy qiymatlari −1,64 dan −0,65 gacha. Bu Uchburchak galaktikasida katta massali, metallarga kambagʻal toʻdalarning shakllanishi dastlabki yulduz hosil boʻlishining keskin kuchayishidan keyin ham bir necha milliard yil davom etganini anglatadi. Odatiy sharsimon toʻdalardan tashqari, M 33 da kamida bitta «kengaygan toʻda» (inglizcha extended cluster) mavjud. U M33-EC1 deb nomlanadi: oʻlchami katta, zichligi past, boshqa jihatlardan esa sharsimon toʻdalarga oʻxshash toʻda. Bunday obyektlar Andromeda galaktikasida ham kuzatiladi va ular mitti galaktikalar boʻlib, ular yulduzlarining katta qismini toʻlqinli oʻzaro taʼsirlar tufayli yoʻqotgan.

Somon yoʻlida deyarli oʻxshashi boʻlmagan yana bir turdagi toʻdalar — «yosh, yulduzlarga boy toʻdalar» (inglizcha young populous clusters). Ularning mutlaq yulduz kattaliklari sharsimon toʻdalarnikiga yaqin — −4m dan −9m gacha, ammo massalari kamroq — 5⋅103 dan 105 M⊙ gacha, metalliligi yuqoriroq. Ular ancha yosh — 100 milliondan 10 milliard yilgacha — va galaktika diskiga mansub.

Uchburchak galaktikasida yoshi 4 milliondan 100 million yilgacha boʻlgan juda yosh yulduz toʻdalari ham uchraydi. Bunday yoshdagi toʻdalar massasi 6⋅102 dan 2⋅104 M⊙ gacha boʻladi, ayrim yosh va kam massali toʻdalar tarqoq toʻdalardir. M 33 da OB-assotsiatsiyalar koʻp boʻlib, ular galaktikaning spiral yenglarini belgilab turadi. Bu kechki turdagi spiralsimon galaktikalarga xos xususiyatdir.

Yulduzlararo muhit

NGC 604 — M 33 galaktikasidagi yulduz hosil boʻlish sohasi. Tasvir Xabbl
H II sohalari va M 33 galaktikasidagi boshqa obyektlar

Yulduzlararo muhit Uchburchak galaktikasida Somon yoʻlidagidek tarkibiy qismlardan iborat. Bular — yulduzlararo chang, u nurlanishni yutib, uni infraqizil diapazonda qayta chiqaradi; shuningdek, har xil haroratdagi gaz — sovuq molekulyar gazdan tortib rentgen nurlanishi chiqaradigan juda issiq gazgacha. M 33 bilan bizning Galaktikamiz yulduzlararo muhitining farqlaridan biri ogʻir elementlar miqdoridir: Uchburchak galaktikasida metallilik pastroq boʻlib, −1,0 ni tashkil etadi. Somon yoʻlidagidek, bu koʻrsatkich galaktika markazidan uzoqlashgan sari kamayadi: metallilik gradienti −0,01 kpk−1 ga teng. Galaktikadagi neytral atomar vodorodning umumiy massasi 1,95⋅109 M⊙.

M 33 da H II sohalari koʻp; bu sohalarda yulduz hosil boʻlishi yuz beradi. Galaktikada ularning jami 3000 ga yaqini mavjud va ular galaktikaning spiral yenglari boʻylab toʻplangan. Aksariyatining yorqinligi 1035—1038 erg/s, ayrimlarining oʻlchami esa 100 parsekdan oshadi. H II sohalaridan tashqari, galaktikada boshqa turdagi tumanliklar ham koʻp, jumladan, 152 ta sayyorasimon tumanlik, 100 ta oʻta yangi yulduz qoldigʻi va 11 ta Volf — Raye tumanligi.

Galaktikadagi eng yorqin, eng massiv va eng katta H II sohasi — NGC 604: Mahalliy guruhdagi H II sohalari orasida oʻlchami va yorqinligi boʻyicha u faqat Tarantul tumanligidan ortda qoladi; u Katta Magellan Bulutida joylashgan. NGC 604 ning diametri 1500 yorugʻlik yili (460 parsek). Unda 200 dan ortiq massiv yulduz bor, ularning massasi 15—120 M⊙, jumladan, 14 ta Volf — Raye yulduzi mavjud. Tumanlik 9⋅1035 erg/s quvvatli rentgen nurlanishi manbaidir.

Molekulyar vodorod Uchburchak galaktikasida ulkan molekulyar bulutlar shaklida mavjud. Bunday obyektlardan kamida 158 tasi maʼlum, galaktikadagi molekulyar gazning umumiy massasi 3⋅108 M⊙. Galaktikaning turli qismlarida molekulyar bulutlardagi vodorodning umumiy vodorod miqdoriga nisbati har xil: markazda qariyb 60 %, markazdan 4 kpk masofada esa 20 %. Shuningdek, galaktikada suv maserlari ham aniqlangan.

Chang Uchburchak galaktikasida shartli ravishda sovuq va iliq changga ajratiladi. Sovuq chang butun disk boʻylab tarqalgan, yulduzlararo muhit nurlanishi taʼsirida qiziydi va tarqoq infraqizil nurlanish hosil qiladi. Iliq chang esa H II sohalari va chang ichiga botgan yulduz toʻdalari taʼsirida qiziydi. Shu sababli iliq chang hududlari nuqtaviy manbalar kabi nurlanadi hamda galaktika markazi va spiral yenglari boʻylab toʻplangan.

Yulduzlar tarkibi va yulduz hosil boʻlish tarixi

Uchburchak galaktikasida ham, Somon yoʻlida boʻlgani kabi, ikki asosiy yulduz populyatsiyasi mavjud: galoning qadimgi populyatsiyasi va galaktika diskining yoshroq populyatsiyasi. Galaktikadagi yulduzlarning umumiy massasi 5,5⋅109 M⊙. Yulduzlarning oʻrtacha metalliligi −1 ga teng, uning gradienti −0,1 kpk−1. Diskning eng uzoq sohalarida metallilik −1,6 gacha pasayadi.

10 milliard yil avval M 33 da metalliligi past (−2) boʻlgan koʻplab yulduzlar shakllangan. Bu yulduzlar yulduzlararo muhitni ogʻir elementlar bilan boyitgan; keyinroq hosil boʻlgan yulduzlarning metalliligi taxminan −1, hozir paydo boʻlayotgan yulduzlarniki esa −0,7 ga teng. Hozirgi yulduz hosil boʻlish surʼati yiliga 0,34—0,44 M⊙ boʻlib, bu shuncha yulduzga ega galaktikalar uchun oʻrtachadan yuqori. Yulduz hosil boʻlishining eng yuqori surʼati 3—6 milliard yil avval kuzatilgan. Hozir oʻsha davrda hosil boʻlgan yulduzlar massasi galaktikadagi yulduzlar umumiy massasining 71 % ini tashkil etadi. Galaktikaning markaziy qismida yulduz hosil boʻlishi chekka qismlariga qaraganda ertaroq boshlangan, shu bois qadimgi yulduzlar ulushi markazda eng yuqori.

Galaktika baljida ikki yoshdagi — 0,5 va 2 milliard yillik yulduzlar kuzatiladi. Ularning metalliligi nisbatan yuqori, yaʼni −0,26. Galoning oʻrtacha metalliligi −1,5 ga teng. Galoda asosan qadimgi, metallarga kambagʻal yulduzlar joylashgan, ammo ogʻir elementlarga boyroq yosh yulduzlar ham uchraydi. Shu jihatdan M 33 galosi Andromeda galaktikasining galosiga Somon yoʻli galosidan koʻra koʻproq oʻxshaydi.

Oʻzgaruvchan yulduzlar

M 33 galaktikasida oʻzgaruvchan yulduzlarning turli turlari maʼlum. Masalan, galaktika atrofidagi osmon sohasida SDSS katalogida 36 mingga yaqin oʻzgaruvchan yulduz qayd etilgan; ularning koʻrinma kattaligi taxminan 24-yulduz kattaligigacha yetadi. Ularning aksariyati — uzoq davrli oʻzgaruvchan yulduzlar boʻlib, bu hududda ularning soni 20 mingta; bundan tashqari, bu yerda 2 mingta sefeida ham bor.

Galaktikada yuzlab tutiluvchi oʻzgaruvchan yulduzlar maʼlum. Ularning eng diqqatga sazovori — M33 X-7 rentgen manbai boʻlib, u qoʻshaloq yulduzning kamyob namunasi; tarkibiy qismlaridan biri pulsar (quyiga qarang).

Sefeidalar M 33 dagi oʻzgaruvchan yulduzlarning eng yaxshi oʻrganilgan turi, chunki ulardagi davr — yorqinlik bogʻliqligi galaktikalargacha boʻlgan masofani aniqlashga imkon beradi. M 33 sefeidalarining aksariyatida yorqinlikning oʻzgarish davri 3,2 kundan 46 kungacha, B diapazonida oʻrtacha yulduz kattaligi 20,0m dan 21,4m gacha, B−V rang ortiqchaligi esa yulduzlararo qizarish natijasida yuzaga kelib, oʻrtacha 0,1m.

M 33 dagi oʻzgaruvchan yulduzlarning yana bir turi — yorqin koʻk oʻzgaruvchan yulduzlar, ular galaktikadagi eng yorqin yulduzlar qatoriga kiradi. Uchburchak galaktikasida bunday turga mansub kamida oʻnta tasdiqlangan yulduz va nomzod maʼlum. Ularning koʻrinma yulduz kattaligi 14,5m gacha yetadi. Eng mashhuri — Romano yulduzi, uning koʻrinma yulduz kattaligi 16,5m dan 17,8m.

Uzoq davrli oʻzgaruvchan yulduzlar ham davr — yorqinlik bogʻliqligiga ega, bu ular bilan oradagi masofani aniqlash imkonini beradi. Evolyutsiya jihatidan bu yulduzlar oʻta gigantlar yoki yorqinligi pastroq yulduzlar, yaʼni gigantlarning asimptotik tarmogʻiga mansub yulduzlar boʻlishi mumkin. Ularning yorqinliklar boʻyicha taqsimotida ikkita choʻqqi bor. Uchburchak galaktikasidagi maʼlum uzoq davrli oʻzgaruvchan yulduzlarning faqat kichik qismi xira choʻqqiga, yaʼni gigantlarning asimptotik tarmogʻiga toʻgʻri keladi. Bu ulush, masalan, Katta Magellan Bulutidagiga qaraganda ancha kichik.

M 33 da yiliga taxminan 2,5 ta yangi yulduz chaqnaydi — bu shunday galaktika uchun odatiy koʻrsatkich. Oʻta yangi yulduzlarning chaqnashi kuzatuvlar tarixida bu galaktikada qayd etilmagan, ammo oʻta yangi yulduz qoldiqlari (yuqoriga qarang).

RR Lira turidagi oʻzgaruvchan yulduzlar ham yorqinlik va metallilik oʻrtasidagi bogʻliqlik orqali ulargacha boʻlgan masofani aniqlashga imkon beradi. M 33 dagi bu yulduzlarning metallilik boʻyicha taqsimotida −1,3 va −0,7 atrofida ikkita choʻqqi ajralib turadi.

Rentgen nurlanishi manbalari

Kosmik Chandra teleskopidan olingan maʼlumotlarga koʻra, M 33 atrofidagi osmon sohasida 394 ta rentgen nurlanishi manbai bor. Biroq ularning kamida yarmi galaktikaga tegishli emas, faqat shu yoʻnalishda koʻrinadi. Ularning bir nechtasi Somon yoʻlidagi yulduzlar bilan aynanlashtirilgan. Eng yorqin manba — M33 X-8 — galaktika markazida joylashgan (yuqoriga qarang). Markazdan 10 yoy daqiqasigacha masofada tarqoq rentgen nurlanishi kuzatiladi.

Galaktikadagi maʼlum 100 ta oʻta yangi yulduz qoldigʻidan 31 tasi rentgen diapazonida kuzatiladi. Ular asosan yumshoq rentgen nurlari chiqaradi. Bunday obyektlarning diqqatga sazovori — SNR21: bu oʻta yangi yulduz qoldigʻi NGC 592 H II sohasi ichida joylashgan. Galaktikaning janubiy spiral yengida yulduz hosil boʻlishi faol kechadi va oʻta yangi yulduz qoldiqlari eng koʻp — 26 ta; ulardan 10 tasi rentgen diapazonida kuzatiladi.

NGC 604 — yorqin H II sohasi (yuqoriga qarang) boʻlib, rentgen diapazonida nurlanadi. Uning nurlanishi ham tarqoq tarkibiy qismga, ham nuqtaviy manbaga ega. Ammo nuqtaviy manba tabiatini aniqlash uchun juda kuchsiz.

Galaktikada rentgen qoʻshaloq tizimlari ham mavjud. Eng eʼtiborlilari — M33 X-8 va M33 X-7. Birinchisi butun Mahalliy guruhdagi eng yorqin doimiy rentgen manbai: uning rentgen yorqinligi 1039 erg/s boʻlib, galaktikaning butun rentgen diapazonidagi yorqinligining 70 % ini tashkil etadi. Bu obyekt qoʻshaloq tizim boʻlib, tarkibida qora tuynuk mavjud, uning massasi 10 M⊙. U 106 kunlik davr bilan oʻzgaruvchanlik namoyon qiladi va xususiyatlariga koʻra mikrokvazar GR 1915+105 ga oʻxshaydi; u Somon yoʻlida joylashgan. Ikkinchi obyekt, M33 X-7 — tutiluvchi qoʻshaloq tizim, uning tarkibiy qismlaridan biri neytron yulduz boʻlib, pulsar 0,31 sekundlik davrga ega, ikkinchisi esa koʻk oʻta gigant.

Harakati va yoʻldosh galaktikalari

Galaktikaning aylanish egri chizigʻi — Uchburchak galaktikasiga tegishli. Qorongʻi galo (qizil uzuq chiziq), yulduzlar (koʻk uzuq-nuqtali chiziq) va gazning (yashil nuqtali chiziq) hissasi koʻrsatilgan.

Uchburchak galaktikasi Quyosh tizimiga 179 km/s tezlik bilan yaqinlashmoqda. Quyosh tizimining bizning Galaktikamizdagi harakatini ham hisobga olganda, M 33 va Somon yoʻlining oʻzaro yaqinlashish tezligi 24 km/s ni tashkil etadi. Uchburchak galaktikasi Somon yoʻli va Andromeda galaktikasining toʻqnashuvida ishtirok etadi. Bu hodisa 4 milliard yildan keyin yuz beradi; M 33 Andromeda galaktikasidan avval bizning Galaktikamiz bilan toʻqnashishi ehtimoli ham oz boʻlsa-da mavjud.

Uchburchak galaktikasi oʻz oʻqi atrofida taxminan 200 million yilda bir marta aylanadi; Yerdagi kuzatuvchi nuqtayi nazaridan bu aylanish soat mili yoʻnalishida sodir boʻladi. Galaktikaning aylanish egri chizigʻi M 33 da 130 km/s dan yuqori qiymatlarga yetadi va markazdan 18 kiloparsekgacha boʻlgan masofada ortib boradi. Bunga galaktikadagi qorongʻi materiyaning katta massasi sabab boʻladi: aylanish tezligiga qoʻshadigan hissada qorongʻi materiya markazdan 3 kiloparsek masofadan boshlab ustunlik qiladi.

Uchburchak galaktikasi Andromeda galaktikasining uzoqdagi yoʻldoshi boʻlishi mumkin. Andromeda galaktikasining massasiga qarab, M 33 uning atrofida allaqachon bir marta aylanib chiqqan yoki bu ikki galaktikaning ilk yaqinlashuvi hali oldinda boʻlishi mumkin. M 33 ning yoʻldoshi esa kichik LGS 3 galaktikasi boʻlishi mumkin.

Oʻrganilish tarixi

M 33 ning Lord Ross
M 33 ning Isaak Roberts[inglizcha] tomonidan 1895-yilda olingan fotosurati

XX asrgacha

Uchburchak galaktikasini Jovanni Battista Godiyerna 1654-yildan avval kashf etgan boʻlishi mumkin, ammo uning yozuvlari bir maʼnoli emas va aynan shu obyektga tegishli boʻlmasligi ham mumkin. Godiyernadan mustaqil ravishda tumanlikni Sharl Messye 25-avgust, 1764-yilda kashf etgan va uni oʻz katalogiga kiritgan. U M 33 belgisini olgan. 1785-yilda Uilyam Gershel M 33 bizning Galaktikamiz bilan taqqoslanadigan obyektlardan biri deb taxmin qilgan, 1850-yilda esa Lord Ross unda spiral tuzilmani aniqlagan. 1895-yilda Isaak Roberts[inglizcha] M 33 ning birinchi fotosuratini olgan.

Gershel 1784-yilda galaktikadagi eng katta va eng yorqin H II sohasini ham kashf qilgan. U keyinroq Yangi umumiy katalogga NGC 604 nomi bilan kiritilgan. Bundan tashqari, NGC 588, 592 va 595 obyektlari ham Yangi umumiy katalogga kiritilgan. Ularni Genrix Lui dʼArre 1864-yilda kashf etgan. M 33 esa ushbu katalogda NGC 598 belgisini olgan. Galaktikadagi yana 11 ta obyektni Giyom Bigurdan 1889-yilda kashf etgan va ular Indeks-katalog: IC 131, 132, 133, 134, 135, 136, 137, 139, 140, 142 va 143.

XX asr

1911-yilda Emmanuil Palen galaktikaning eng yorqin ikkita spiral yengini oʻrgangan va ular turli oʻralish burchagiga ega logarifmik spirallar bilan tavsiflanishini aniqlagan. 1915-yilda Frensis Piz galaktikaning nur yoʻnalishidagi tezligini spektri orqali oʻlchab, −278 km/s qiymatni olgan. Keyingi yili esa yadro bilan emission tumanliklardan birining tezligi orasidagi farqni aniqlab, galaktika aylanadi degan xulosaga kelgan.

1916-yilda Adrian van Maanen M 33 juda tez aylanadi degan xato xulosaga kelgan: u yulduzlarning joylashuvini fotoplastinkalarda taqqoslagan. Uning 1923-yilgi maʼlumotlariga koʻra, galaktika 60—240 ming yilda bir marta aylanishi kerak edi. Bu M 33 ning Galaktikamizdan tashqarida joylashishini imkonsiz qilgan boʻlardi, chunki bu davrda aylanishning chiziqli tezligi nihoyatda katta boʻlar edi.

Ayni paytda M 33 va boshqa spiral tumanliklar juda uzoqda joylashganini koʻrsatuvchi dalillar ham toʻplangan. Bu van Maanen natijalariga zid edi. Masalan, 1922-yilda Jon Dunkan[inglizcha] galaktikadagi dastlabki uchta oʻzgaruvchan yulduzni kashf etgan, 1926-yilda esa Knut Lundmark yulduzlarning koʻrinma kattaliklar boʻyicha taqsimotini kuzatgan. Eng yorqin yulduzlar yorqinligi maʼlum eng yorqin yulduzlarnikiga oʻxshash deb faraz qilib, Lundmark galaktikagacha masofani 300 kiloparsek deb hisoblagan. Bu Somon yoʻlining oʻlchamlaridan ancha katta edi. U van Maanenning kuzatuv natijalarini ham qayta koʻrib chiqib, aylanish tezligi u oʻylaganchalik katta boʻlishi mumkin emasligini aniqlagan.

M 33 ni oʻrganishga Edvin Xabbl katta hissa qoʻshgan. 1926-yilda 100 dyuymli Maunt-Vilson teleskopida oʻtkazilgan kuzatuvlar asosida galaktikaga bagʻishlangan batafsil maqola eʼlon qilgan.

Xabbl galaktikadagi 45 ta oʻzgaruvchan yulduzni oʻrgangan; yorqinlik egri chiziqlari ularning 35 tasi sefeidalar ekanini yaqqol koʻrsatgan. Sefeidalar uchun davr — yorqinlik bogʻliqligi oldindan maʼlum boʻlgani sababli, Xabbl masofa modulini hisoblab, galaktikagacha boʻlgan masofani 263 kiloparsek deb aniqlagan. Bu qiymat hozirgi bahodan sezilarli farq qilsa-da, Xabblning hisob-kitobi M 33 ning Galaktikamizdan tashqarida joylashganini isbotlagan.

Sefeidalardan tashqari, Xabbl yorqin koʻk oʻzgaruvchan yulduzlarni M 33 da oʻrgangan va ikkita yangi yulduzni kashf etgan. U M 33 yulduzlarining yorqinlik funksiyasini tuzib, uning bizning Galaktikamizdagiga oʻxshashligini, eng yorqin yulduzlar esa Somon yoʻlining eng yorqin yulduzlariga qiyoslanishini aniqlagan. Xabbl galaktikadagi eng yorqin yulduzlarning rang — yorqinlik diagrammasini tuzib, ular asosan koʻk rangda ekanini aniqlagan.

Xabbl diffuz tumanliklarni M 33 da oʻrgangan va ularning Somon yoʻlidagi tumanliklar bilan ayrim oʻxshashliklarini topgan. Bundan tashqari, galaktika yadrosiga eʼtibor qaratib, uning yulduz emas, balki kengaygan obyekt ekanini aniqlagan. Xabbl galaktikaning aylanish tezligini ham topgan va shu asosda massasini hisoblab, 1,5⋅1010 M⊙ qiymatni olgan. Hisobdagi noaniqliklar va galaktikagacha boʻlgan masofa xatosini inobatga olganda, Xabblning natijasi zamonaviy bahoga ancha yaqin.

Xabbl maqolasi eʼlon qilinganidan keyin M 33 ni oʻrganish davom etgan. Masalan, 1940-yilda M 33 elektr asboblar, yaʼni mikrofotometr yordamida yorqinlik taqsimoti oʻlchangan dastlabki galaktikalardan biri boʻlgan. 1959-yilda Jerar de Vokulyor chuqurroq fotometrik tahlil oʻtkazib, umumiy yorqinlik, rang va galaktikaning yorqinlik profili kabi ayrim xususiyatlarini aniqlagan.

Galaktika ichidagi turli obyektlar ham kashf etilgan: masalan, 1940-yillardan boshlab yuzlab H II sohalari maʼlum boʻlgan, 1998-yilga kelib ularning soni 1030 taga yetgan. 1960-yilda galaktikadagi yulduz toʻdalari uchun birinchi katalog nashr etilgan. U 23 ta toʻda nomzodini qamrab olgan; keyinchalik maʼlum toʻdalar soni yanada oshgan.

XXI asr

Uchburchak galaktikasi bilan bogʻliq ayrim kashfiyotlar XXI asrda qilingan. Masalan, M33-EC1 — birinchi kengaygan toʻda (yuqoriga qarang) — 2008-yilda kashf etilgan, 2010-yilda esa galaktika markazidan 40 kiloparsekgacha masofalarda yulduzlar aniqlangan. Kosmik teleskoplar ham galaktika haqida koʻp maʼlumot bergan. Masalan, Xabbl teleskopi kuzatuvlari natijasida koʻplab yulduz toʻdalari kashf etilib oʻrganilgan, Spitser esa galaktika tuzilishi va uning yulduzlararo muhitini batafsil tadqiq etish imkonini bergan. 2018-yilda Gaia kosmik teleskopidan olingan maʼlumotlar yordamida galaktikaning oʻzi va undagi koʻp sonli yulduzlarning dinamikasi oʻrganilgan.

Kuzatish

M 33 ning Uchburchak

yulduz turkumida joylashuvi. Uchburchak galaktikasi shu nomdagi yulduz turkumida kuzatiladi. Uning koʻrinma yulduz kattaligi +5,7m boʻlgani sababli u juda qorongʻi osmon ostida qulay sharoitlarda oddiy koʻz bilan koʻrinadi. Bunday kuzatuvlarda galaktikaning koʻrinadigan qismlari kengligi 20—30 yoy daqiqasini tashkil etadi, eng xira qismlari bilan birga burchak oʻlchamlari 71×42 yoy daqiqasiga yetadi. Shu sababli M 33 ning osmondagi maydoni Oynikidan qariyb 4 baravar katta. Sirt yorqinligining diskning katta qismidagi qiymati tungi osmon sirt yorqinligiga yaqin, bu kuzatishni qiyinlashtiradi. Galaktikani kuzatish uchun eng yaxshi oy — oktabr.

Shunday qilib, M 33 koʻpchilik uchun oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin boʻlgan eng uzoq obyekt hisoblanadi. Biroq koʻrish qobiliyati juda yaxshi boʻlgan ayrim kuzatuvchilar undan ham uzoqdagi galaktikalarni oddiy koʻz bilan koʻra oladi, masalan, M 81 va M 83.

Durbin orqali qaralganda galaktika hamon tumanli dogʻga oʻxshaydi, ammo uning shakli assimetrik ekanini sezish mumkin. Kuzatish sharoiti qulay boʻlsa, spiral tuzilma diametri 75 mm dan katta obyektivli teleskopda yaqqol koʻrinadi. Biroq yorugʻlik ifloslanishi oʻrtacha boʻlganda, hatto ancha katta teleskopda ham uni ajratib boʻlmaydi.

Obyektivi 120 mm diametrli teleskop kamida ikkita spiral yengni ravshanroq koʻrish, ular oʻrtasidagi ayrim farqlarni aniqlash va NGC 604 ni markazdan 13 yoy daqiqasi masofada ham kuzatish imkonini beradi. Aperturasi 350 mm boʻlgan teleskopda xiraroq spiral yenglar va koʻplab tafsilotlarni koʻrish mumkin. Sharsimon toʻdalarni kuzatish uchun aperturasi 400 mm dan katta teleskop, Romano yulduzi singari alohida eng yorqin yulduzlar uchun esa 500 mm teleskop kerak.

Adabiyotlar

Havolalar