| Entropiya | |
|---|---|
| O‘lcham | |
| O‘lchov birliklari | |
| SI | J/K |
| CGS | erg/K |
Termodinamik entropiya , ko‘pincha shunchaki entropiya, — fizik kattalik, termodinamik tizimni tavsiflash uchun qo‘llanadigan, asosiy termodinamik kattaliklardan biri; entropiya va harorat — tizimning issiqlik xossalarini hamda undagi issiqlik jarayonlarini tavsiflash uchun zarur bo‘lgan o‘zaro bog‘liq termodinamik kattaliklardir. Entropiya holat funksiyasi bo‘lib, termodinamikada, jumladan texnik termodinamikada (issiqlik mashinalari va sovitish qurilmalari ishini tahlil qilish) hamda kimyoviy termodinamikada (kimyoviy reaksiyalar muvozanatini hisoblash).
Entropiyaning mavjudligi va uning xossalarini sanab o‘tish termodinamikaning ikkinchi va uchinchi qonunlari mazmunini tashkil etadi. Bu kattalikning fizika uchun ahamiyati shundaki, u harorat bilan bir qatorda uni makroskopik obyektlarning issiqlik hodisalari va issiqlik xossalarini tavsiflashda qo‘llaydilar. Tizimning issiqlik holati haqidagi sifat tasavvurlari «issiqroq», «sovuqroq», «qizish», «sovish», «qiziganlik darajasi» kabi tushunchalar bilan ifodalanadigan issiqlik sezgilari bilan bog‘liq. Issiqlik xossalariga moddaning qizdirish yoki sovitish paytidagi xulq-atvorini tavsiflovchi xossalar kiradi: issiqlik koeffitsiyentlari, issiqlik sig‘imi va boshqa kalorik koeffitsiyentlar, Kyuri doimiysi, issiqlikka chidamlilik ko‘rsatkichlari va hokazo; issiqlik hodisalariga misol sifatida issiqlik kengayishi, piroelektrik hodisa, elektro kalorik effekt, issiqlik o‘tkazuvchanlik, agregat holatining — kristallanishi va muzlashi, erishi va muzdan erish, bug‘lanish, qaynash, sublimatsiya (qattiq holatdan gaz holatiga o‘tish), kondensatsiya va boshqa jarayonlar xizmat qiladi.
Tarixiy ma’lumot
Entropiya tushunchasi, uning belgisi va nomi R. Klauzius tomonidan kiritilgan (1865). Termodinamikaning asosiy tayanch tushunchalaridan biri bo‘lgan bu tushunchaning mavhumligi hamda entropiyaning termodinamik kattalik sifatida mavjudligini asoslashga yondashuvlarning xilma-xilligi natijada termodinamika aksiomatikasi yuzaga keldi.
Entropiyaning termodinamik ta’rifi
Termodinamikada entropiya uning mavjudligini asoslash, xossalarini sanab o‘tish va uning uchun o‘lchov shkalasini termodinamikaning birinchi, ikkinchi va uchinchi qonunlariga asoslanib qurish orqali kiritiladi.
Klauzius va Karateodori termodinamik formalizmlarida entropiya mutlaq termodinamik harorat bilan bir vaqtda kiritiladi. Gibbs termodinamikasining matematik apparati entropiyadan mustaqil termodinamik o‘zgaruvchi sifatida foydalanishga asoslangan; harorat esa bu rol uchun tabiiy nomzod bo‘lsa-da, ichki energiya va entropiya funksiyasi sifatida kiritiladi. Nihoyat, ratsional termodinamikada entropiya nazariyaning asosiy, ta’riflanmaydigan o‘zgaruvchilari deb qaraladigan ichki energiya va harorat orqali ifodalanadi.
Oddiy tizim entropiyasi
Termodinamikaning birinchi qonuni ichki energiya, ish va issiqlik miqdori o‘rtasidagi bog‘liqlikni belgilaydi: bu fizik kattaliklardan biri qolgan ikkitasining yordamida beriladi. Nazariyaning boshlang‘ich obyektlari bo‘lgan bu ikki kattalik esa nazariyaning o‘z doirasida ta’riflanishi mumkin emas, chunki ularni keltirib chiqarish mumkin bo‘lgan umumiyroq tushunchalar mavjud emas. Termodinamika energiya va ish tushunchalarini fizikaning boshqa bo‘limlaridan oladi, issiqlik miqdorining ta’rifi esa, aksincha, faqat termodinamikada va aynan shu yerda beriladi. Klauziusga ko‘ra, issiqlik miqdori ichki energiya va ish orqali aniqlanadi. Termodinamik ishoralar qoidasidan foydalanilganda, Klauzius bayonidagi termodinamikaning birinchi qonunining matematik ifodasi quyidagicha bo‘ladi:
| (Klauzius bo‘yicha issiqlik miqdorining ta’rifi) |
Bunday bayondagi birinchi qonun issiqlik miqdorini jarayonning fizik tavsifi sifatida kiritadi; uning xulq-atvori energiyaning saqlanish qonuni bilan belgilanadi, biroq uni matematik obyekt sifatida ta’riflamaydi. Issiqlik miqdorining ta’rifini batafsil bayon qilish eng oson muvozanat jarayoni uchun, chunki bunda ishni, demak, issiqlik miqdorini ham holat o‘zgaruvchilari orqali ifodalash mumkin. Oddiy tizimdagi cheksiz kichik muvozanat jarayonida ishning faqat bitta turi — kengayish/qisqarish ishi — mavjud bo‘lishi mumkin :
| (Oddiy tizimdagi muvozanat jarayoni uchun kengayish/qisqarish ishi) |
bu yerda — bosim, — hajm; belgisi tegishli kattalik cheksiz kichik jarayonga taalluqli ekanini anglatadi. Shunday qilib, Klauzius bayonidagi termodinamikaning birinchi qonuni uchun quyidagini olamiz:
| (Oddiy tizimdagi muvozanat jarayoni uchun birinchi qonun) |
bu yerda — jarayonning elementar (cheksiz kichik) issiqlik miqdori.
Elementar issiqlik miqdorini matematik obyekt sifatida belgilovchi bu ifoda ikki mustaqil o‘zgaruvchili chiziqli differensial forma (Pfaff formasi) hisoblanadi. Ushbu Pfaff formasi uchun Eylerning integrallanuvchanlik sharti bajarilmaydi, ya’ni — funksiya bo‘lib, mavjud bo‘lmagan funksiyaning to‘liq differensiali emas . Differensial formalar nazariyasidan ma’lumki, agar Frobenius sharti bajarilsa, Pfaff formasi integrallovchi ko‘paytuvchi/bo‘luvchiga ega bo‘ladi. Bu ko‘paytuvchi formani to‘liq differensialga aylantiradi va Pfaff formasida qatnashadigan ayni mustaqil o‘zgaruvchilarning funksiyasi hisoblanadi. Integrallovchi ko‘paytuvchi/bo‘luvchiga ega Pfaff formalari golonom deb ataladi; ikki o‘zgaruvchili Pfaff formasi har doim golonom (голономная) bo‘ladi (Koshi teoremasi). Shuning uchun oddiy muvozanatli tizimlar uchun shunday holat funksiyasi mavjudki, uning to‘liq differensiali quyidagiga teng:
| (Oddiy muvozanatli tizim entropiyasining ta’rifi) |
bu yerda
— Pfaff formasi uchun integrallovchi bo‘luvchi hisoblanadi. Klauzius holat funksiyasini entropiya deb atagan (yunoncha ἐντροπία — o‘zgarish, aylanish, qayta shakllanish). Termodinamikaning ikkinchi qonuni entropiya barcha muvozanatli tizimlarda, nafaqat oddiy tizimlarda, mavjudligini hamda integrallovchi bo‘luvchi — mutlaq termodinamik haroratdir. Muvozanatsiz termodinamikaning lokal entropiya va lokal harorat haqidagi tasavvurlari barcha termodinamik tizimlarga tatbiq etiladi.
Entropiya tenglamasini integrallash natijasida funksiyasi ifodasida entropiya uchun boshlang‘ich sanoq nuqtasini tanlashga bog‘liq ixtiyoriy doimiy paydo bo‘ladi. Entropiya uchun boshlang‘ich holatni tanlashdagi ixtiyoriylikni termodinamikaning uchinchi qonuni bartaraf etadi.
Klauzius — Karateodori termodinamikasida yopiq tizim entropiyasi
Termodinamikani qurishning an’anaviy yondashuvi (Klauzius — Karateodori aksiomatikasi) quyidagilarga tayanadi: nazariyaning asosiy tushunchasi sifatida ichki energiyadan foydalanish, termodinamik ishni hisoblash formulalarini tutash muhitlar mexanikasi va elektrodinamikasi sohalaridan olish hamda Klauzius bayonidagi termodinamikaning birinchi qonuni.
Kengayish/qisqarish ishidan tashqari, tizim bir vaqtning o‘zida boshqa ish turlarini ham bajarishi mumkin. Masalan, fazalar chegarasi sirtining maydonini o‘zgartirish ishi, tortishish maydonida ko‘chirish ishi, elektr maydonida dielektrikning qutblanishi bilan bog‘liq ish va hokazo. Bu ish turlarining barchasini hisoblash formulalarining o‘zaro hamda kengayish/qisqarish ishi ifodasi bilan formal tuzilish jihatidan aynan bir xilligi birlashtiradi:
Bu yerda — -turdagi elementar ish, — umumlashgan koordinata, u bilan bog‘langan umumlashgan kuch Har bir umumlashgan koordinataga o‘zining umumlashgan kuchi mos keladi; umumlashgan koordinatalar va kuchlarga mos fizik o‘zgaruvchilar yechilayotgan masalaga qarab aniqlashtiriladi.
Agar bir jinsli tizim bir vaqtning o‘zida bir nechta turli ish turlarini bajarsa, ular qo‘shiladi va tizimning to‘liq ishi quyidagiga teng:
| (Bir jinsli tizimdagi muvozanat jarayoni uchun jami ish) |
Termodinamikaning birinchi qonuni uchun esa quyidagi munosabatni olamiz:
| (Bir jinsli tizimdagi muvozanat jarayoni uchun birinchi qonun) |
Bu munosabat oddiy tizimdagi kabi Pfaff formasini ifodalaydi. Termodinamikaning ikkinchi qonunidan, uning qaysi shaklda bayon etilishidan qat’i nazar, shunday xulosa kelib chiqadiki, Pfaff formasi o‘zgaruvchilar soni qanday bo‘lishidan qat’i nazar har doim golonom bo‘ladi va, demak, har qanday yopiq termodinamik tizim uchun entropiya mavjud.
| (Bir jinsli yopiq tizim entropiyasi) |
va mutlaq termodinamik harorat mavjud.
Ifoda quyidagi turdagi o‘zgaruvchilarni qisqacha ifodalaydi; bu holatda — umumlashgan koordinatalarni.
Ochiq tizim entropiyasi
Issiqlik va ish energiyani uzatishning yagona ikki mumkin bo‘lgan shakli, deb qabul qilsak, moddaning ochiq tizimda ko‘chishi bilan bog‘liq energiya o‘zgarishi umumiy ishning tarkibiy qismi bo‘lib, kimyoviy ish deb ataladi (moddalar massalarini qayta taqsimlash ishi); bir jinsli ochiq tizim holida yopiq tizim uchun differensial formasini elementar kimyoviy ishni hisobga oluvchi had bilan to‘ldirish kerak: :
| (Bir jinsli ochiq tizimdagi muvozanat jarayoni uchun kimyoviy ish) |
bu yerda — massasi — -komponentga tegishli, — shu komponentning kimyoviy potensiali.
Pfaff formasi ochiq bir jinsli tizim uchun quyidagiga teng:
| (Bir jinsli ochiq tizimdagi muvozanat jarayoni uchun birinchi qonun) |
Ochiq tizimda mavjud bo‘lgan entropiya
va mutlaq termodinamik harorat
haqidagi keyingi mulohazalar yopiq tizimni ko‘rib chiqishda keltirilgan fikrlardan farq qilmaydi. Shu sababli quyida ochiq tizimlarni alohida ko‘rib chiqishni talab qilgan sabablar sanab o‘tiladi.
Bu sabablarning birinchisi shundan iboratki, termodinamika tushunchalari tizimida kimyoviy ishni umumiy ishning bir qismi sifatida qo‘llash adiabatik izolyatsiya haqidagi ikki tasavvurning teng kuchli bo‘lmasligiga olib keladi: birinchi tasavvur modda almashinuvini taqiqlaydi (ya’ni adiabatik izolyatsiyalangan har qanday tizim yopiq tizimdir yoki boshqacha aytganda, massa adiabatik tarzda to‘silgan kattalikdir); ikkinchi tasavvur esa energiya almashinuviga faqat ish shaklida ruxsat beradi. Adiabatik izolyatsiya haqidagi yuqorida keltirilgan ta’riflarning teng kuchliligini tiklash uchun Klauzius bo‘yicha issiqlik miqdori ta’rifini o‘zgartirib, issiqlik va ishga energiya uzatishning uchinchi shakli — massani ko‘chirish energiyasini :
| (Ochiq tizim uchun issiqlik miqdorining o‘zgartirilgan ta’rifi) |
bu yerda — kimyoviy ish ifodasi bilan belgilanadi.
Ochiq tizimlar entropiyasi masalasini alohida ko‘rib chiqishning ikkinchi sababi quyidagicha. Kimyoviy potensialdan tashqari, barcha ochiq tizimning Pfaff formasi tarkibiga kiruvchi o‘zgaruvchilar termodinamik formalizm doirasida fizikaning boshqa bo‘limlaridan olingan, ta’riflanmaydigan kattaliklardir. Bu esa ularni termodinamikaning o‘zida tavsiflash shart emasligini anglatadi. Kimyoviy potensial esa termodinamikada kiritiladi va uni yo faqat izohli tavsiflash mumkin bo‘lgan asosiy, ta’riflanmaydigan tushunchalarga kiritish kerak, yoki termodinamikadan kimyoviy potensialning aniq ta’rifini berish talab qilinadi. Kimyoviy potensialni ta’riflanmaydigan kattalik sifatida harorat va entropiya bilan bir vaqtda kiritish mumkin (bundan tashqari, P. A. Jilin bunday yondashuvni yagona to‘g‘ri yondashuv deb hisoblaydi), biroq an’anaga ko‘ra kimyoviy potensialni ochiq tizim entropiyasi haqidagi oldindan shakllangan tasavvur asosida ikkilamchi o‘zgaruvchi sifatida kiritishni afzal ko‘rishadi. Buning uchun U. Gibbsga ergashib, ochiq tizim entropiyasining mavjudligi haqidagi tasdiqni isbotsiz qabul qiladilar:
| (Gibbs bo‘yicha bir jinsli ochiq tizim entropiyasi; entropik ifodadagi Gibbsning fundamental tenglamasi) |
— holat funksiyasi bo‘lib, komponentlar massalari o‘zgarmaganda bir jinsli yopiq tizim entropiyasi bilan bir xil bo‘ladi. Gibbsning fundamental tenglamasining differensial shaklidan
| (Entropiya uchun Gibbs fundamental tenglamasining differensial shakli) |
entropiyaning xususiy hosilalari qiymatlarini topamiz:
Kimyoviy potensial -komponent uchun entropiyaning shu komponent massasiga nisbatan xususiy hosilasi orqali ifodalanadi:
| (Komponent kimyoviy potensialining ta’rifi) |
Gibbs termodinamikasida entropiya
Mustaqil o‘zgaruvchilari tarkibiga komponentlar massalari kiradigan holat funksiyasi sifatida entropiyaning mavjudligini postulat qilish asosida nazariya qurish Gibbs termodinamikasining asosiy mazmunini tashkil etadi; Klauzius termodinamikasini ochiq tizimlarga tatbiq etish usuli esa Gibbs aksiomatikasi haqida gapirish imkonini beradi. Gibbs termodinamikasida tizim komponenti, faza va ko‘p fazali geterogen tizim tushunchalari kiritiladi; ichki energiya va entropiya sifatida additiv holat o‘zgaruvchilari sifatida mavjudligi postulat qilinadi; bu kattaliklarning mustaqil holat o‘zgaruvchilari bilan bog‘liqligi energiya va entropiya ko‘rinishidagi Gibbs fundamental tenglamalari orqali belgilanadi; ushbu fundamental tenglamalarga kiruvchi mustaqil o‘zgaruvchilarning additivligi postulat qilinadi; shuningdek, termodinamik harorat deb olinadi, kimyoviy potensial kiritiladi va tizimdagi termodinamik muvozanatning umumiy sharti postulat qilinadi. Keyinchalik bu shart entropiyaning xossalari qatorida ko‘rib chiqiladi.
E’tibor bering, Gibbs bo‘yicha haroratning mazmuniy ta’rifini
| (Gibbs bo‘yicha termodinamik harorat) |
boshqa tomondan, entropiyaning tavsifiy ta’rifi sifatida ham ko‘rish mumkin. Ya’ni Gibbs termodinamikasida entropiya shunday ekstensiv holat o‘zgaruvchisiki, ichki energiyaning entropiyaga nisbatan hosilasi termodinamik haroratga xos barcha xususiyatlarga ega intensiv holat o‘zgaruvchisini ifodalaydi.
Ratsional termodinamikada entropiya
Ratsional termodinamika termodinamikani muvozanatli va muvozanatsiz qismlarga ajratmaydi; bu ikki yo‘nalish tutash muhitlar fizikasining yagona qismi sifatida qaraladi. Muvozanatli ratsional termodinamika umumiy nazariyani muvozanat holatidagi tizimlarga tatbiq etish natijasidir. Nazariyaning boshlang‘ich, ta’riflanmaydigan tushunchalari — energiya , hajm va komponentning mol miqdori . Bosimga o‘xshash tarzda,
mexanik muvozanatda tizimning barcha qismlarida bir xil qiymatga ega bo‘lgan kattalik kabi, kimyoviy potensial
kimyoviy muvozanatda tizimning barcha qismlarida bir xil qiymatga ega intensiv kattalik sifatida kiritiladi. Mutlaq termodinamik harorat quyidagi aksioma orqali kiritiladi: jismlarning qiziganlik darajasini tavsiflaydigan va quyidagi xossalarga ega bo‘lgan intensiv termodinamik kattalik — harorat — mavjud:
u jismlarning qiziganlik darajasini tavsiflaydi va quyidagi xossalarga ega:
- tanlangan boshlang‘ich sanoq holatida harorat nolga teng
- ;
- tizim energiyasi ortishi bilan harorat monoton ravishda ortadi
- ;
- termodinamik muvozanatda tizimning barcha qismlarida bir xil qiymatga ega.
Ratsional termodinamikada entropiya quyidagiga teng additiv kattalik sifatida belgilanadi:
Entropiyaning ushbu ta’rifdan kelib chiqadigan xossalari:
- ;
- ;
- ;
bu yerda — tizimning hajm o‘zgarmas bo‘lgandagi issiqlik sig‘imi. Entropiya ta’rifi va uning xossalaridan kelib chiqadiki, energiya o‘zgarmas bo‘lganda tizim entropiyasi tizimning barcha qismlari bir xil haroratga ega bo‘lganida maksimal bo‘ladi — bu muvozanat holatidagi entropiyaning maksimumlik variatsion prinsipidir. Demak, entropiya energiyaning monoton qavariq funksiyasi bo‘lib, termodinamik muvozanat holatida maksimumga erishadi; energiya shkalasining boshlang‘ich nuqtasi sifatida qabul qilingan tizim holati harorat va entropiya uchun ham boshlang‘ich sanoq nuqtasi bo‘ladi.
Entropiyaning xossalari
Entropiya xossalari Gibbs termodinamikasiga nisbatan sanab o‘tilgan; bu xossalarni tushuntirish uchun keltirilgan misollar, odatda, ochiq bir jinsli termodeformatsion tizimlarga taalluqli bo‘lib, ular uchun entropik ifodadagi Gibbsning fundamental tenglamasi:
| (Ochiq termodeformatsion tizim uchun entropik ifodadagi Gibbsning fundamental tenglamasi) |
- Entropiya entropiya ko‘rinishidagi fundamental tenglamada bir qiymatli, additiv mustaqil o‘zgaruvchilarning differensiallanuvchi funksiyasi bo‘lib, birinchi hosilalari uzluksiz, ikkinchi hosilalari esa bo‘lakli-uzluksizdir.
- Entropiya additiv kattalik, ya’ni termodinamik tizim entropiyasi uning barcha qismlari entropiyalari yig‘indisiga teng. Entropiyaning additivligi bu tushunchani istalgan murakkablikdagi termodinamik tizimlarga tatbiq etish imkonini beradi.
- Additivlikdan kelib chiqadiki, entropiya entropiya ko‘rinishidagi fundamental tenglamada — bir jinsli funksiya bo‘lib, barcha mustaqil o‘zgaruvchilarga nisbatan birinchi tartiblidir, ya’ni
- quyidagi tenglikEyler ayniyati (teoremasi):
- Bir jinsli tizim uchun entropiyaning ichki energiyaga nisbatan xususiy hosilasi mutlaq termodinamik haroratga teskari kattalikdir (ikkinchi termodinamika qonunidan kelib chiqadigan haroratning termodinamik ta’rifi):
| (Haroratning termodinamik ta’rifi) |
- Gibbs bo‘yicha teskariliklar haqidagi teoremaga muvofiq, bu ta’rif muvozanatli haroratning Gibbs bo‘yicha ta’rifi bilan bir xil:
| (Gibbs bo‘yicha termodinamik harorat) |
- Entropiya ichki energiyaning monoton funksiyasidir , ya’ni mutlaq termodinamik harorat o‘z ishorasini o‘zgartira olmaydi. Kelvin shkalasida mutlaq termodinamik harorat har doim musbat bo‘ladi. Kelvin shkalasi bo‘yicha manfiy haroratlar qulay matematik usul bo‘lib, alohida xossalarga ega tizimlarning muvozanatsiz quyi tizimlarini tavsiflashga xizmat qiladi.
- Entropiya yarim chegaralangan kattalikdir.
- Harorat yarim chegaralangan kattalikdir. Mutlaq harorat shkalasi Kelvin shunday qurilganki:
- Nol va cheksizlik chegara qiymatlar sifatida qabul qilinishi mumkin.
- Har qanday termodinamik tizimda eng kichik entropiya va eng kichik haroratga ega holatlar bir-biriga mos keladi (Plank postulati). Harorat mutlaq nolga yaqinlashganda entropiya haroratga bog‘liq bo‘lmay qoladi va ma’lum o‘zgarmas qiymatga yaqinlashadi. Bu qiymatni nolga teng deb olib, entropiyaning boshlang‘ich sanoq nuqtasi sifatida qabul qilish mumkin. Shu tariqa Oddiy tizim entropiyasi bo‘limida tilga olingan entropiya uchun integrallash doimiysini tanlashdagi ixtiyoriylik bartaraf etiladi:
| (Termodinamikaning uchinchi qonuni; Nernstning issiqlik teoremasi) |
- Tissa postulatiga ko‘ra, ichki energiya chegaralangan va bu chegara haroratning mutlaq noliga mos keladi. Demak, harorat mutlaq nolga teng bo‘lganida, muvozanat holatini tavsiflovchi barcha termodinamik kattaliklar haroratga bog‘liq bo‘lmay qoladi; shu sababli tizimning bunday holati asosiy termodinamik kattaliklar uchun boshlang‘ich sanoq nuqtasi bo‘ladigan standart holat sifatida eng mos keladi.
- Termodinamik muvozanat holatidagi izolyatsiyalangan tizim entropiyasi eng katta qiymatga ega bo‘ladi (Gibbs postulati), ya’ni izolyatsiyalangan tizim muvozanatda bo‘lishi uchun uning holatidagi barcha mumkin bo‘lgan o‘zgarishlarda (ichki energiya, umumlashgan koordinatalar va komponentlar massalarining o‘zgarmasligini buzmaydigan o‘zgarishlarda) variatsiya — entropiya — tizim uchun musbat bo‘lmasligi zarur va yetarlidir:
| (Izolyatsiyalangan tizim muvozanati sharti) |
- Gap tashqi ta’sir taqiqlangan izolyatsiyalangan tizim haqida ketayotganligi sababli, bu yerda variatsiya tushunchasi virtual o‘zgarishni anglatadi. Ushbu ifodadagi tenglik belgisi befarq muvozanatga.
- tegishlidir. Gibbs muvozanat sharti termodinamikaning ikkinchi qonuni tarkibiga kiruvchi, adiabatik izolyatsiyalangan tizim entropiyasining kamaymasligi haqidagi Klauzius postulatidan kelib chiqadi.
- Entropiya entropik ifodadagi fundamental tenglamada — xarakteristik funksiya hisoblanadi, ya’ni fundamental tenglama ushbu tizim haqidagi barcha termodinamik ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi.
Entropiya xarakteristik funksiya sifatida
Kvazistatik (muvozanatli) jarayon entropiyasi va issiqlik miqdori
Ushbu ifodalardan bir jinsli ochiq tizim uchun birinchi qonun ifodasi va entropiya uchun Gibbs fundamental tenglamasining differensial shakli asosida muvozanatli (kvazistatik) jarayonning elementar issiqlik miqdori uchun quyidagi ifodani olamiz:
| (Muvozanatli elementar jarayonning issiqlik miqdori) |
(oddiy muvozanatli tizim uchun bu ifoda bevosita entropiya ta’rifidan kelib chiqadi).
Ushbu munosabat Klauzius termodinamikasini Gibbs termodinamikasi bilan bog‘laydi. Bu munosabat eski o‘quv va ilmiy adabiyotlar materialini bayon qilishda, «issiqlik miqdori» tushunchasidan umuman foydalanmaydigan yoki uni entropiya va mutlaq harorat orqali aniqlanadigan ikkilamchi tushuncha sifatida qo‘llaydigan terminologiyadan foydalanishi kerak bo‘lganlar uchun qiziqarlidir.
Entropiya izotermik jarayon tavsifi sifatida

Muvozanatli izotermik jarayonda nol ish bo‘lganda, muvozanatli jarayon issiqlik miqdori ifodasini integrallash ichki energiya o‘zgarishi uchun quyidagi ifodani beradi:
ya’ni nol ishli har qanday muvozanatli izotermik jarayonda energiya tizim entropiyasini oshirishga sarflanadi, entropiya kamayganda esa ajralib chiqadi. Bu tenglamani quyidagi ko‘rinishga keltiramiz:
va bu nisbatni keltirilgan ichki energiya deb ataymiz. Bundan entropiyaning fizik ma’nosini izohlashning mavjud bir necha usullaridan biri kelib chiqadi: entropiya izotermik tizimning keltirilgan ichki energiyasidir.
Misol tariqasida suvdagi faza o‘tishlarini atmosfera bosimida ko‘rib chiqamiz (rasmga qarang). Muz eriganda tizimga beriladigan energiya H2O tuzilmasining o‘zgarishi natijasida tizim entropiyasini oshirishga sarflanadi; muz + suv tizimining harorati esa muz to‘liq yo‘qolguncha 0 °C (273 K) ga yaqin bo‘lib qoladi. Suv muzlaganda esa teskari holat yuz beradi: energiya 0 °C da atrof-muhitga ajralib chiqadi. Muz erishi natijasida hosil bo‘lgan suvni qizdirish uning haroratini 100 °C (373 K) da qaynash boshlanguncha oshiradi. O‘zgarmas bosimda suvning qaynashi izotermik jarayondir: berilayotgan energiya suvning bug‘lanishiga va suv + suv bug‘i tizimi entropiyasining ortishiga sarflanadi, harorat esa suyuq suv to‘liq yo‘qolguncha 100 °C ga yaqin bo‘lib qoladi.
Entropiyaning statistik ta’rifi: Boltsman prinsipi
1877-yilda Lyudvig Boltsman entropiya bilan muayyan holat ehtimolligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqladi. Keyinchalik bu bog‘liqlikni formula ko‘rinishida Maks Plank:
ifodaladi, bu yerda 1,38⋅10−23 J/K qiymatli konstanta Plank tomonidan Boltsman doimiysi deb nomlangan, — holatning statistik vazni esa mumkin bo‘lgan mikroskopik holatlar (usullar) soni bo‘lib, ular yordamida ushbu makroskopik holatni hosil qilish mumkin. Bu postulatni Albert Eynshteyn Boltsman prinsipi deb atagan; u statistik mexanika faniga asos soldi. Bu fan termodinamik tizimlarni ularni tashkil etuvchi tarkibiy qismlarning statistik xatti-harakatidan foydalanib tavsiflaydi. Boltsman prinsipi tizimning mikroskopik xossalarini () uning termodinamik xossalaridan biri ().
Masalan, idishdagi ideal gazni ko‘rib chiqaylik. Mikroskopik holat tizimni tashkil etuvchi har bir atomning koordinatalari va impulslari (harakat miqdorlari) bilan belgilanadi. O‘zaro bog‘liqlik bizdan faqat quyidagi shartlarni qanoatlantiradigan mikroskopik holatlarni ko‘rib chiqishni talab qiladi: (I) barcha zarrachalarning joylashuvi idish chegaralari ichida bo‘lishi kerak; (II) gazning umumiy energiyasini topish uchun atomlarning kinetik energiyalari qo‘shiladi.
Ta’rifga ko‘ra, entropiya holat funksiyasidir, ya’ni u ushbu holatga qanday yo‘l bilan erishilganiga bog‘liq emas, balki holat parametrlariga qarab belgilanadi. Chunki faqat natural son bo‘lishi mumkin (1, 2, 3, …), demak, Boltsman entropiyasi manfiy bo‘lmagan bo‘lishi kerak — logarifm xossalaridan kelib chiqadi.
Entropiyani tartibsizlik o‘lchovi sifatida tushunish
Entropiyaga tizimdagi tartibsizlik o‘lchovi sifatida ham qarash mumkin, degan fikr mavjud. Muayyan ma’noda bu fikr o‘zini oqlashi mumkin, chunki biz «tartibli» tizimlarni konfiguratsiya imkoniyatlari juda kam bo‘lgan tizimlar, «tartibsiz» tizimlarni esa mumkin bo‘lgan holatlari juda ko‘p bo‘lgan tizimlar sifatida tasavvur qilamiz. Aslida bu makroskopik holatga mos keladigan mikroskopik holatlar soni orqali entropiyani ta’riflashning shunchaki boshqacha ifodasidir.
Masalan, ideal gaz molekulalarining taqsimlanishini ko‘rib chiqaylik. Ideal gazda entropiya maksimumiga mos keladigan eng ehtimolli holat molekulalarning bir tekis taqsimlanishidir. Bunda eng katta «tartibsizlik» ham yuzaga keladi, chunki konfiguratsiya imkoniyatlari maksimal bo‘ladi.
Entropiyani termodinamik tizimdagi tartibsizlik o‘lchovi sifatida tushunish keng tarqalgan bo‘lsa-da, bu qarash umumiy qabul qilinmagan: «Entropiyani tartibsizlik bilan aynanlashtirish nafaqat hech kim tomonidan hech qachon isbotlanmagan va prinsip jihatidan isbotlanishi mumkin emas, balki real kuzatiladigan faktlarga ham bevosita zid keladi…»; «…real tizimlarga nisbatan entropiya tartibsizlik o‘lchovi emas»; «…Koinot entropiyasi ortib borishi jarayonida uning umumiy murakkabligi ham ortadi, biroq Koinotni tashkil etuvchi real quyi tizimlar uchun entropiya tartibsizlik yoki murakkablik o‘lchovi hisoblanmaydi».
Entropiyani tartibsizlik o‘lchovi sifatida tushunishning qo‘llanish chegaralari
Termodinamik tizim tartibsizligini tizim konfiguratsiyasi imkoniyatlari soni sifatida ta’riflash amalda entropiyani berilgan makroskopik holatga mos keluvchi mikroskopik holatlar soni sifatida ta’riflash bilan so‘zma-so‘z mos keladi. Muammolar ikki holatda boshlanadi:
- tartibsizlikning turli talqinlari aralashtirila boshlaganda va entropiya umuman tartibsizlik o‘lchoviga aylantirilganda;
- entropiya tushunchasi termodinamik bo‘lmagan tizimlarga qo‘llanilganda.
Bu ikki holatda ham termodinamik entropiya tushunchasini qo‘llash mutlaqo asossizdir.
Keling, har ikkala bandni batafsilroq ko‘rib chiqamiz.
Termodinamik tizimga misol sifatida tortishish maydonidagi molekulalar taqsimotini ko‘rib chiqaylik. Bunday holda molekulalarning eng ehtimolli taqsimoti Boltsmanning barometrik formulasiga muvofiq bo‘ladi. Yana bir misol — ionlar o‘rtasidagi elektromagnit o‘zaro ta’sir kuchlarini hisobga olish. Bu holda erkin energiya minimumiga mos keladigan eng ehtimolli holat tartibli kristall holat bo‘ladi, «xaos» emas, garchi «xaos» holatida tizimning konfiguratsion entropiyasi qiymati pastroq bo‘lsa ham. («Xaos» atamasi bu yerda sodda ma’nodagi tartibsizlikni anglatadi. matematik ma’nodagi xaosga — kuchli beqaror nochiziqli tizimga — bu, albatta, aloqador emas.)
Kristall panjara holatini batafsilroq ko‘rib chiqaylik. Kristall panjara, har qanday termodinamik tizim singari, muvozanatli ham, muvozanatsiz ham holatda bo‘lishi mumkin. Masalan, o‘zaro ta’sirlashuvchi ossillyatorlar to‘plamidan iborat quyidagi modelni olaylik. Muvozanatsiz holatni ko‘rib chiqamiz: barcha ossillyatorlar muvozanat holatidan bir xil miqdorda og‘ishgan. Vaqt o‘tishi bilan bu tizim termodinamik muvozanat holatiga o‘tadi; bunda og‘ishlar (har bir vaqt momentida) qandaydir Maksvell turidagi taqsimotga bo‘ysunadi (faqat bu taqsimot og‘ishlar uchun bo‘ladi va ossillyatorlarning o‘zaro ta’sir turiga bog‘liq bo‘ladi). Bunday holda entropiyaning maksimumi haqiqatan ham konfiguratsiya imkoniyatlarining maksimumini, ya’ni yuqorida keltirilgan ta’rifga muvofiq tartibsizlikni yuzaga chiqaradi. Biroq bu «tartibsizlik» boshqa har qanday talqindagi, masalan, axborotga oid «tartibsizlik»ka umuman mos kelmaydi. O‘ta sovigan suyuqlikning kristallanishi misolida ham xuddi shunday holat yuz beradi: «xaotik» suyuqlikdan tuzilmalar hosil bo‘lishi entropiyaning ortishi bilan bir vaqtda kechadi.
Demak, o‘ta sovigan suyuqlikdan kristall hosil bo‘lganda harorat bir vaqtda ko‘tarilishi bilan entropiya ham ortadi. Agar kristallanish jarayonida tizimdan issiqlik chiqarib yuborilsa, bu paytda entropiya kamayadi.
Entropiyani bunday noto‘g‘ri tushunish axborot nazariyasining rivojlanishi davrida, «Maksvell iblisi» deb ataluvchi fikriy tajriba bilan bog‘liq termodinamika paradoksi sababli paydo bo‘lgan. Paradoksning mohiyati shundan iborat ediki, harorati turlicha bo‘lgan ikkita idish tor, berkitgichli naycha bilan tutashtirilgan va bu berkitgichlarni «iblis» boshqargan. «Iblis» uchib ketayotgan alohida molekulalarning tezligini o‘lchay olgan va shu tariqa tezroq molekulalarni yuqori haroratli idishga, sekinroq molekulalarni esa past haroratli idishga tanlab o‘tkazgan. Bu fikriy tajribadan termodinamikaning ikkinchi qonuniga ziddek ko‘ringan xulosa kelib chiqqan.
Paradoksni axborot nazariyasi yordamida hal qilish mumkin. Molekula tezligini o‘lchash uchun «iblis» uning tezligi haqida ma’lumot olishi kerak edi. Biroq har qanday axborot olish — entropiyaning ortishi bilan kechadigan moddiy jarayondir. Miqdoriy tahlil shuni ko‘rsatdiki, o‘lchash paytidagi entropiya ortishi mutlaq qiymati jihatidan «iblis» molekulalarni qayta taqsimlashi natijasida yuzaga keladigan entropiya kamayishidan kattaroq bo‘ladi.
Entropiyani o‘lchash
Haqiqiy tajribalarda tizim entropiyasini o‘lchash juda qiyin. O‘lchash usullari entropiyaning termodinamik ta’rifiga asoslanadi va nihoyatda aniq kalorimetriya.
talab qiladi. Soddalashtirish uchun termodinamik holatlari uning hajmi va bosimi orqali aniqlanadigan mexanik tizimni o‘rganamiz. Muayyan holat entropiyasini o‘lchash uchun, avvalo, dastlabki holatdan kerakli holatgacha bo‘lgan oraliq holatlar to‘plami uchun o‘zgarmas hajm va bosimdagi issiqlik sig‘imini (mos ravishda va bilan belgilanadi) o‘lchashimiz kerak. Issiqlik sig‘imlari entropiya va harorat bilan quyidagi formula orqali bog‘langan:
bu yerda quyi indeks hajm va bosimning o‘zgarmasligini anglatadi. Entropiya o‘zgarishini topish uchun integrallashimiz mumkin:
Shunday qilib, istalgan holatning entropiya qiymatini (, ) dastlabki holatga (, ) nisbatan aniqlashimiz mumkin. Aniq formula oraliq holatlarni qanday tanlashimizga bog‘liq. Masalan, dastlabki holat bosimi oxirgi holat bosimiga teng bo‘lsa, quyidagiga ega bo‘lamiz:
Bundan tashqari, agar birinchi va oxirgi holatlar orasidagi yo‘l istalgan birinchi tur faza o‘tishidan, yashirin issiqlik o‘tadigan bo‘lsa, o‘tish bilan bog‘liq yashirin issiqlikni ham hisobga olish kerak.
Dastlabki holat entropiyasi mustaqil ravishda aniqlanishi kerak. Ideal holda, dastlabki holat sifatida tizim gaz holatida mavjud bo‘ladigan nihoyatda yuqori haroratdagi holat tanlanadi. Bu holatdagi entropiya klassik ideal gaz entropiyasiga o‘xshash bo‘lib, unga molekulalarning aylanishi va tebranishidan keladigan hissa ham qo‘shiladi; bu hissani spektroskopik usulda.
Entropiya o‘zgarishining grafigini tuzish
Quyidagi tenglamadan entropiya o‘zgarishi grafigini diagrammada ideal gaz uchun:
tuzishda foydalanish mumkin. Bu yerda ikki jihatga e’tibor qaratish kerak:
- bu entropiyaning ta’rifi emas (biroq ideal gaz holati uchun shu ta’rifdan keltirib chiqarilgan);
- quyidagilar va o‘zgarmas deb faraz qilinadi, aslida esa bu har doim ham shunday emas.
«Entropiya nima?»

Bu savolga bir ma’noli javob yo‘q, chunki entropiya turlari ko‘p: entropiya haqidagi tasavvur turli ilmiy fanlarda — termodinamika, statistik fizika, axborot nazariyasi va boshqalarda — qo‘llanadi. Biroq sanab o‘tilgan fanlarning har birida ham yagona yondashuv yo‘q: axborot nazariyasida Shennon entropiyasi, Renyi entropiyasi, Chisar entropiyasi, Havrda — Charvat — Daroshi entropiyasi ham ko‘rib chiqiladi; statistik fizikada esa Boltsman, Gibbs, Tsallis entropiyalari qo‘llanadi; termodinamik entropiyaning turli ta’riflari mavjud. Muayyan entropiyaning mazmuniy ta’rifi undan foydalanadigan tizimni qurish yoki bayon etish aksiomatikasiga bog‘liq. Shu sababli termodinamik entropiyaning universal ta’rifi mavjud emas, chunki termodinamikaning turli aksiomatik tizimlarida sarlavhada qo‘yilgan savolga javob har xil bo‘ladi.
Termodinamikani o‘rganishni boshlagan talabalar entropiyani ko‘rgazmali tarzda tasavvur qilish qiyinligi sababli uning tushunarsizligidan tez-tez shikoyat qiladilar (rasmda odamlarning termodinamik tizimlarning ko‘rgazmaliligi, tushunarliligi va soddaligi haqidagi tasavvurlari nisbiy ekani ko‘rsatilgan).
Fizikada issiqlik hodisalarini tavsiflash uchun yangi, bir-birini to‘ldiruvchi fizik kattaliklar — harorat va entropiya — kiritiladi; mexanika va elektrodinamikada ularga mazmuniy ta’rif berilmaydi. Klauzius — Karateodori termodinamikasida entropiya izotermik tizimning keltirilgan ichki energiyasi sifatida kiritiladi, ya’ni entropiyalar farqi izotermik jarayonning keltirilgan issiqlik miqdoriga teng bo‘ladi.
Gibbs termodinamikasida va A. A. Guxman tizimida entropiya ta’riflanmaydigan asosiy tushuncha hisoblanadi — ushbu tizimlarda ko‘rib chiqilayotgan savolga beriladigan mazmuniy javob shunday. Termodinamik aksiomatikada A. A. Guxman hamda P. A. Jilin talqinidagi ratsional termodinamikada harorat ham, entropiya ham soddaroq tushunchalarga keltirib bo‘lmaydigan, ta’riflanmaydigan asosiy o‘zgaruvchilar sifatida kiritiladi. Guxman bo‘yicha entropiya ta’rifiga berilgan izohli qo‘shimchada entropiya holat koordinatasi ekani tushuntiriladi. Bu termik o‘zaro ta’sir (issiqlik almashinuvi) paytida yuz beradi; bunday jarayon entropiyaning bir obyektdan boshqasiga ko‘chishi bilan ifodalanadi.
Ratsional termodinamikada Trusdell maktabi talqiniga ko‘ra, asosiy issiqlik o‘zgaruvchisi sifatida harorat qo‘llanadi, ya’ni odatiy va shu sababli hammaga tushunarli fizik kattalikdan. Entropiya energiya va haroratning foydali yordamchi funksiyasi sifatida kiritiladi:
, biroq energiya va haroratning boshqa funksiyasi — issiqlik sig‘imidan farqli ravishda,
entropiya ta’rifini beruvchi formulaga hosila emas, integral kiradi. Izohli qo‘shimchada, termodinamikani bayon qilishning deyarli har qanday usuliga mos ravishda, entropiya termodinamikaning matematik apparatini qurish uchun zarurligi, demak, termodinamikani har qanday ilmiy yoki amaliy masalani hal qilishga jalb etish entropiyadan ochiq yoki yashirin tarzda foydalanishni nazarda tutishi aytiladi. Termodinamikaga murojaat qilish orqali odamlarga keltiriladigan foyda — entropiyani fan tushunchalari tizimiga kiritishdan olinadigan foydadir. Aytib o‘tilganlarga qo‘shimcha ravishda issiqlik sig‘imi bilan o‘xshashlik keltirish mumkin: agar muz, suyuq suv va suv bug‘ini qizdirishning izotermik bo‘lmagan jarayonlarida energiya sarfi issiqlik sig‘imining haroratlar farqiga ko‘paytmasiga teng bo‘lsa, erish va qaynashning izotermik jarayonlarida energiya sarfi haroratning entropiyalar farqiga ko‘paytmasiga teng bo‘ladi.
Entropiyani va uning termodinamika uchun ahamiyatini tushunish uchun bu kattalikning kelib chiqishini bilish, uning boshqa termodinamik o‘zgaruvchilar bilan bog‘liqligini anglash va entropiyani amalda qo‘llay olish zarur.
Sharhlar
- ↑ Наглядность, понятность, очевидность и простота есть суждения относительные, зависящее как от обыденности понятия, так и от уровня знаний человека. Крестьяне с детства знали лошадь, и она для них наглядна и понятна. Для теплотехников наглядна и понятна тепловая машина, а не лошадь. В. Томсон как-то на лекции спросил студентов: «Знаете ли вы, кто такой математик?» Написав на аудиторной доске: , Томсон повернулся к студентам и, указывая на эту формулу, сказал: «Математик — тот, для кого это так же очевидно, как для вас то, что дважды два — четыре».
- ↑ Описательная характеристика энтропии как термической (тепловой) координаты состояния не отменяет того факта, что в системе Гухмана энтропия входит в число основных неопределяемых понятий теории.
- ↑ Вот цитата из статьи К. Трусделла, демонстрирующая совпадение его взглядов с подходом П. А. Жилина: «Я повторяю в течение уже многих лет, пренебрегая насмешками людей, наделённых физической интуицией, что температура и энтропия являются наряду с массой, положением и временем первоначальными неопределяемыми переменными. Они описываются только такими свойствами, которые можно выразить языком математики». Эти воззрения на температуру и энтропию отличаются от тех, которые сейчас принято рассматривать как отличительную особенность «рациональной термодинамике в трактовке школы Трусделла».
- ↑ Чтобы дать содержательную дефиницию какому-либо понятию, нужно указать, частным случаем какого более общего понятия оно является. Если более фундаментального понятия не существует, то понятие в конце цепочки дефиниций является неопределяемым — базовым (первичным, исходным, начальным) понятием аксиоматической системы, несводимым к более простым. В любой науке имеются такие первичные понятия, те элементарные кирпичики, из которых строятся все остальные, производные понятия, и которым не даются содержательные дефиниции в самой научной дисциплине. Примерами неопределяемых базовых понятий служат: в математике — множество, в физике — пространство, время, масса, энергия и др. Невозможность дать понятию или переменной содержательной дефиниции без выхода за границы изучаемой дисциплины, во-первых, не означает запрета на использование для базового понятия/переменной описательных дефиниций, и, во-вторых, свойства базовых понятий/переменных описываются аксиомами рассматриваемой теории. Иными словами, набор базовых понятий/переменных научной дисциплины зависит от выбора системы изложения/построения этой дисциплины, а полный набор её аксиом образует систему содержательных дефиниций базовых понятий/переменных теории.
- ↑ Слово «почти» служит напоминанием о том, что любую систему построения/изложения термодинамики, в которой энтропия есть понятие вторичное (выводимое из понятий более общих), можно в принципе преобразовать в другую систему — «безэнтропийную термодинамику», — в которой энтропию как понятие необязательное уже не используют. В связи со сказанным упомянем, что автор третьего закона термодинамики Вальтер Нернст в своих работах не «пользовался понятием энтропии, которое он считал неясным и потому попросту не любил его» (Нернст использовал свободную энергию Гельмгольца, связанную с максимальной работой, то есть энтропию он заменял взятой со знаком «минус» производной от энергии Гельмгольца по температуре).
- ↑ В связи со сказанным представляют интерес воспоминания И. К. Кикоина, посещавшего в студенческие годы семинар В. А. Фока и рассказавшего историю про поиск решения сложной задачи по электростатике: «…в конце концов, получили длиннющее дифференциальное уравнение. Оно занимало всю доску. За математическими выкладками мы следили очень внимательно, так что с математикой всё было в порядке, а вот усмотреть физический смысл, скрытый за этой длинной формулой, мы не могли. Кто-то из студентов спросил Владимира Александровича: “А какой физический смысл имеет это уравнение?”. — Он на нас посмотрел с укором и сказал: “А физический смысл этого уравнения заключается в том, что оно имеет решение”».
Adabiyotlar
- Buchdahl H. A. The Concepts of Classical Thermodynamics. — Cambridge: Cambridge University Press, 1966. — XI + 223 p.
- Callen H. B. Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics. — 2nd ed. — N. Y. e. a.: John Wiley, 1985. — xvi + 493 p. — ISBN 0471862568, 9780471862567.
- Clausius R. Die mechanische Wärmetheorie. Band 1. — 3 Auflage. — Braunschweig: Druck und Verlag von Friedrich Vieweg und Sohn, 1887. — XVI + 403 p.
- Ehrenfest-Afanassjewa T. Zur Axiomatisierung des zweiten Hauptsatzes der Thermodynamik (нем.) // Zeitschrift für Physik. — 1925. — Vol. 33, Nr. 1. — P. 933–945.
- Ehrenfest-Afanassjewa T. Berichtigung zu der Arbeit: Zur Axiomatisierung des zweiten Hauptsatzes der Thermodynamik (нем.) // Zeitschrift für Physik. — 1925. — Vol. 34, Nr. 1. — P. 638.
- Ehrenfest-Afanassjewa T. Die Grundlagen der Thermodynamik. — Leiden: E.J. Brill, 1956. — XII + 131 с.
- Falk G., Jung H. Axiomatik der Thermodynamik (нем.) // Flügge S. (ed.). Encyclopedia of Physics / Flügge S. (Hrsg.). Handbuch der Physik. — Springer-Verlag, 1959. — Vol. III/2. Principles of Thermodynamics and Statistics / Band III/2. Prinzipien der Thermodynamik und Statistik, S. 119–175.
- Guggenheim E. A. Thermodynamics: An Advanced Treatment for Chemists and Physicists. — 7th ed. — Amsterdam: North-Holland, 1985. — xxiv + 390 p. — ISBN 0 444 86951 4.
- Lebon G., Jou D., Casas-Vázquez J. Understanding Non-equilibrium Thermodynamics: Foundations, Applications, Frontiers. — Berlin — Heidelberg: Springer, 2008. — xiii + 325 p. — ISBN 978-3-540-74251-7, 978-3-540-74252-4. — doi:10.1007/978-3-540-74252-4.
- Nernst Walther. Theoretische Chemie vom Standpunkte der avogadro’schen Regel und der Thermodynamik. — Dritte Auflage. — Stuttgart: Verlag von Ferdinand Enke, 1900. — xiv + 710 p.
- Noll W. The Foundations of Mechanics and Thermodynamics: Selected Papers. — Berlin — Heidelberg — New York: Springer-Verlag, 1974. — X + 324 p. — ISBN 978-3-642-65819-8.
- Reif F. Fundamentals of statistical and thermal physics. — McGraw-Hill, 1965.
- Tisza Laszlo. Generalized Thermodynamics. — Cambridge (Massachusetts) — London (England): The M.I.T. Press, 1966. — xi + 384 p.
- Truesdell C. The Tragicomical History of Thermodynamics, 1822–1854. — New York — Heidelberg — Berlin: Springer-Verlag, 1980. — xii + 372 p. — (Studies in the History of Mathematics and Physical Sciences. Vol. 4). — ISBN 978-1-4613-9446-4.
- Truesdell C., Bharatha S. The Concepts and Logic of Classical Thermodynamics as a Theory of Heat Engines. — New York — Heidelberg — Berlin: Springer-Verlag, 1977. — xvii + 154 p. — ISBN 3-540-07971-8.
- Truesdell C. Rational Thermodynamics. — New York—Berlin—Heidelberg—Tokyo: Springer-Verlag, 1984. — xviii + 578 p. — ISBN 0-387-90874-9.
- Wehrl Alfred. General properties of entropy (англ.) // Reviews of Modern Physics. — American Physical Society, 1978. — Vol. 50, no. 2. — P. 221–260. — doi:10.1103/RevModPhys.50.221.
- Алексеев Г. Н. Энергия и энтропия. — М.: Знание, 1978. — 192 с. — (Жизнь замечательных идей).
- Архаров А. М., Исаев С. И., Кожинов И. А. и др. Теплотехника / Под. общ. ред. В. И. Крутова. — М.: Машиностроение, 1986. — 432 с.
- Ауэрбах Ф. Царица мира и её тень. — 6-е изд. — Одесса: Матезис, 1913. — VIII + 50 с.
- Афанасьева-Эренфест Т. А. Необратимость, односторонность и второе начало термодинамики // Журнал прикладной физики. — 1928. — Vol. 5, № 3–4. — P. 3—30.
- Базаров И. П., Геворкян Э. В., Николаев П. Н. Термодинамика и статистическая физика. Теория равновесных систем. — М.: Издательство Московского университета, 1986. — 311 с.
- Базаров И. П. Термодинамика. — 5-е изд. — СПб.—М.—Краснодар: Лань, 2010. — 384 с. — (Учебники для вузов. Специальная литература). — ISBN 978-5-8114-1003-3.
- Белоконь Н. И. Термодинамика. — М.: Госэнергоиздат, 1954. — 416 с.
- Белоконь Н. И. Основные принципы термодинамики. — М.: Недра, 1968. — 112 с.
- Борн М. Критические замечания по поводу традиционного изложения термодинамики // Развитие современной физики. — М.: Наука, 1964. — С. 223—256.
- Бэр Г. Д. Техническая термодинамика. — М.: Мир, 1977. — 519 с.
- Волькенштейн М. В. Энтропия и информация. — М.: Наука, 1986. — 192 с. — (Проблемы науки и технического прогресса).
- Воронин Г. Ф. Основы термодинамики. — М.: Издательство Моск. университета, 1987. — 192 с.
- Гельфер Я. М. История и методология термодинамики и статистической физики. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Высшая школа, 1981. — 536 с.
- Герасимов Я. И., Древинг В. П., Ерёмин Е. Н. и др. Курс физической химии / Под общ. ред. Я. И. Герасимова. — 2-е изд. — М.: Химия, 1970. — Т. I. — 592 с.
- Гиббс Дж. В. Термодинамические работы / Пер. с англ. под ред. проф. В. К. Семенченко. — М. — Л.: Гостехтеориздат, 1950. — 492 с. — (Классики естествознания).
- Гиббс Дж. В. Термодинамика. Статистическая механика / Отв. ред. Д. Н. Зубарев. — М.: Наука, 1982. — 584 с. — (Классики науки).
- Глазов В. М. Основы физической химии. — М.: Высшая школа, 1981. — 456 с.
- Гленсдорф П., Пригожин И. Термодинамическая теория структуры, устойчивости и флуктуаций. — М.: Мир, 1973. — 280 с.
- Гухман А. А. Об основаниях термодинамики. — 2-е изд., испр. — М.: Издательство ЛКИ, 2010. — 384 с. — ISBN 978-5-382-01105-9.
- Де Гроот С., Мазур П. Неравновесная термодинамика. — М.: Мир, 1964. — 456 с.
- Жариков В. А. Основы физической геохимии. — М.: Наука; Издательство МГУ, 2005. — 656 с. — (Классический университетский учебник). — ISBN 5-211-04849-0, 5-02-035302-7.
- Жилин П. А. Рациональная механика сплошных сред. — 2-е изд. — СПб.: Издательство Политехн. университета, 2012. — 584 с. — ISBN 978-5-7422-3248-3.
- Жуковский В. С. Термодинамика / Под ред. А. А. Гухмана. — М.: Энергоатомиздат, 1983. — 304 с.
- Залевски К. Феноменологическая и статистическая термодинамика: Краткий курс лекций / Пер. с польск. под. ред. Л. А. Серафимова. — М.: Мир, 1973. — 168 с.
- Зарипов Р. Г. Новые меры и методы в теории информации. — Казань: Издательство Казан. гос. техн. университета, 2005. — 364 с.
- Зоммерфельд А. Термодинамика и статистическая физика / Пер. с нем.. — М.: Издательство иностр. литературы, 1955. — 480 с.
- Игнатович В. Н. Введение в диалектико-материалистическое естествознание. — Киев: Экмо, 2007. — 468 с. — ISBN 978-966-8555-78-7.
- Исаев С. И. Курс химической термодинамики. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Высшая школа, 1986. — 272 с.
- Квасников И. А. Молекулярная физика. — М.: Эдиториал УРСС, 2009. — 232 с. — ISBN 978-5-901006-37-2.
- Квасников И. А. Термодинамика и статистическая физика. Т. 1: Теория равновесных систем: Термодинамика. — 2-е изд., сущ. перераб. и доп. — М.: Едиториал УРСС, 2002. — 240 с. — ISBN 5-354-00077-7.
- Каратеодори К. Об основах термодинамики (1909) // Развитие современной физики — Отв. ред. Б. Г. Кузнецов. — М.: Наука, 1964. — 331 с. — С. 223—256.
- Кикоин И. К. Рассказы о физике и физиках. — Библиотечка «Квант». Выпуск 53. — М.: Наука, 1986. — 160 с.
- Клаузиус Р. Механическая теория тепла // Второе начало термодинамики. — М.—Л.: Гостехиздат, 1934. — С. 70—158.
- Кричевский И. Р. Понятия и основы термодинамики. — 2-е изд., пересмотр. и доп. — М.: Химия, 1970. — 440 с.
- Кричевский И. Р., Петрянов И. В. Термодинамика для многих. — М.: Педагогика, 1975. — 160 с. — (Библиотечка Детской энциклопедии «Учёные — школьнику»).
- Кубо Р. Термодинамика. — М.: Мир, 1970. — 304 с.
- Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Статистическая физика. Часть 1. — 5-е изд. — М.: Физматлит, 2002. — 616 с. — (Теоретическая физика в 10 томах. Том 5). — ISBN 5-9221-0054-8.
- Леонова В. Ф. Термодинамика. — М.: Высшая школа, 1968. — 159 с.
- Ляшков В. И. Теоретические основы теплотехники. — М.: Курс; Инфра-М, 2015. — 328 с. — ISBN 978-5-905554-85-8, 978-5-16-0І0639-7.
- Максимов Л. А., Михеенков А. В., Полищук И. Я. Лекции по статистической физике. — Долгопрудный: МФТИ, 2009. — 224 с.
- Морачевский А. Г., Смирнова Н. А., Пиотровская Е. М. и др. Термодинамика равновесия жидкость—пар / Под ред. А. Г. Морачевского. — Л.: Химия, 1989. — 344 с. — ISBN 5-7245-0363-8.
- Мюнстер А. Химическая термодинамика / Пер. с нем. под. ред. чл.-корр. АН СССР Я. И. Герасимова. — М.: Мир, 1971. — 296 с.
- Новиков И. И. Термодинамика. — М.: Машиностроение, 1984. — 592 с.
- Осипов А.И., Уваров А.В. Энтропия и её роль в науке // Сетевой образовательный журнал. — 2004. — Т. 8, № 1. — С. 70—79.
- Петров Н., Бранков Й. Современные проблемы термодинамики. — Пер. с болг. — М.: Мир, 1986. — 287 с.
- Полянин А. Д., Полянин В. Д., Попов В. А. и др. Краткий справочник для инженеров и студентов. — М.: Международная программа образования, 1996. — 432 с. — ISBN 5-7753-0001-7.
- Пригожин И., Кондепуди Д. Современная термодинамика. От тепловых двигателей до диссипативных структур / Пер. с англ. — М.: Мир, 2002. — 462 с.
- Пригожин И., Стенгерс И. Порядок из хаоса: Новый диалог человека с природой. — М.: Прогресс, 1986. — 461 с.
- Путилов К. А. Термодинамика / Отв. ред. М. Х. Карапетьянц. — М.: Наука, 1971. — 376 с.
- Радушкевич Л. В. Курс термодинамики. — М.: Просвещение, 1971. — 288 с.
- Развитие современной физики. Сборник статей / Отв. ред. Кузнецов Б. Г.. — М.: Наука, 1964. — 331 с.
- Свиридов В. В., Свиридов А. В. Физическая химия. — СПб.: Лань, 2016. — 597 с. — ISBN 978-5-8114-2262-3.
- Свиридонов М. Н. Развитие понятия энтропии в работах Т. А. Афанасьевой-Эренфест // История и методология естественных наук. Выпуск X. Физика. — Издательство МГУ, 1971. — P. 112—129.
- Сейдж Б. Х. Термодинамика многокомпонентных систем. — М.: Недра, 1969. — 304 с.
- Семенченко В. К. Избранные главы теоретической физики. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Просвещение, 1966. — 396 с. (недоступная ссылка)
- Сивухин Д. В. Общий курс физики. Т. II. Термодинамика и молекулярная физика. — 5-е изд., испр. — М.: ФИЗМАТЛИТ, 2005. — 544 с. — ISBN 5-9221-0601-5.
- Сорокин В. С. Макроскопическая необратимость и энтропия. Введение в термодинамику. — М.: ФИЗМАТЛИТ, 2004. — 174 с. — ISBN 5-9221-0507-8.
- Сычёв В. В. Дифференциальные уравнения термодинамики. — 2-е изд., перераб. — М.: Высшая школа, 1991. — 224 с. — ISBN 5-06-002071-1.
- Сычёв В. В. Дифференциальные уравнения термодинамики. — 3-е изд. — М.: Издательство МЭИ, 2010. — 256 с. — ISBN 978-5-383-00584-2.
- Сычёв В. В. Сложные термодинамические системы. — 5-е изд., перераб. и доп.. — М.: Издательский дом МЭИ, 2009. — 296 с. — ISBN 978-5-383-00418-0.
- Тамм М. Е., Третьяков Ю. Д. Неорганическая химия. Том 1. Физико-химические основы неорганической химии / Под. ред. акад. Ю. Д. Третьякова. — М.: Академия, 2004. — 240 с. — (Высшее профессиональное образование). — ISBN 5-7695-1446-9.
- Тер Хаар Д., Вергеланд Г. Элементарная термодинамика / Пер. с англ.. — М.: Мир, 1968. — 220 с..
- Термодинамика необратимых процессов. Лекции в летней международной школе физики им. Энрико Ферми / Под ред. Д. Н. Зубарева. — М.: Издательство иностранной литературы, 1962. — 427 с.
- Трайбус М. Термостатика и термодинамика. — М.: Энергия, 1971. — 503 с.
- Трусделл К. Термодинамика для начинающих // Механика. Периодический сборник переводов иностранных статей. — М.: Мир, 1970. — № 3 (121), с. 116—128.
- Трусделл К. Первоначальный курс рациональной механики сплошных сред / Пер. с англ. под. ред. П. А. Жилина и А. И. Лурье. — М.: Мир, 1975. — 592 с.
- Фен Дж. Машины, энергия, энтропия. — М.: Мир, 1986. — 335 с.
- Fermi, E., Thermodynamics, Prentice Hall (1937). — Русский перевод: Ферми, Энрико, Термодинамика, Харьков: Издательство Харьковского университета, 1969. — 140 с.
- Физическая энциклопедия / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — Т. 5. — 760 с. — ISBN 5-85270-101-7.
- Хаазе Р. Термодинамика необратимых процессов. — М.: Мир, 1967. — 544 с.
- Черноуцан А. И. Краткий курс физики. — М.: ФИЗМАТЛИТ, 2002. — 320 с. — ISBN 5-9921-0292-3.
- Хазен А. М. Разум природы и разум человека. — М.: РИО «Мособлполиграфиздата»; НТЦ «Университетский», 2000. — 600 с. — ISBN 5-7953-0044-6.
- Хайтун С. Д. Кризис науки как зеркальное отражение кризиса теории познания: Кризис теории познания. — М.: Ленанд, 2014. — 448 с. — ISBN 978-5-9710-1296-2.
- Цирлин А. М. Методы оптимизации в необратимой термодинамике и микроэкономике. — М.: Физматлит, 2003. — 416 с.
- Шамбадаль П. Развитие и приложение понятия энтропии / Пер. с франц. — М.: Наука, 1967. — 279 с.