Elektr doimiysi

Elektr doimiysi (ilgari dielektrik doimiysi deb ham atalgan) — fizik doimiy, skalyar kattalik bo‘lib, elektromagnetizmning ayrim qonunlari, jumladan Kulon qonuni, Xalqaro birliklar tizimiga (SI) mos ratsionallashtirilgan shaklda yozilganda, ularning ifodalariga kiradi. Elektr doimiysi vakuumdagi elektr maydon kuchlanganligini belgilaydi; bu kuchlanganlik vakuumda eng katta bo‘ladi, boshqa barcha moddiy muhitlarda esa kamayadi.

Ba’zan eskirgan terminologiyada uni vakuumning elektr (yoki dielektrik) singdiruvchanligi deb atashadi. SI tizimida u farad taqsim metr birligida o‘lchanadi. SGS (Gauss yoki SGSE) tizimida esa u birga teng deb olinadi.

Ta’rif

SI ta’rifiga ko‘ra, elektr doimiysi ε0 bilan yorug‘lik tezligi c va magnit doimiysi μ0 orasidagi bog‘lanish quyidagicha:

ε0=1μ0c2.

Son qiymati

Xalqaro birliklar tizimida

SI tizimidagi 2018—2019-yillardagi o‘zgarishlargacha

SI tizimida magnit doimiysi uchun aniq tenglik μ0=4π × 10−7 Гн/м, elektr doimiysi uchun esa quyidagi munosabat o‘rinli bo‘lgan:

ε0=14πc2⋅107м/Гн,

u ham aniq.

SI tizimida yorug‘lik tezligiga ta’rif bo‘yicha aniq qiymat — 299 792 458 м/с, oxirgi munosabatdan elektr doimiysining son qiymati ε0SI islohotidan oldingi tizimda quyidagicha bo‘ladi:

ε0=14π⋅ 2997924582×10−7 Ф/м ≈ 8,85418781762039 · 10−12 Ф·м−1.

Yoki shu qiymatni SI ning asosiy birliklari,

ε0 ≈ 8,85418781762039 · 10−12 м−3·кг−1·с4·А2.

2019-yildan boshlab SI tizimidagi o‘zgarishlar kuchga kirdi. Ular, jumladan, amper birligini elementar zaryadning son qiymatini belgilash orqali qayta ta’riflashni ham o‘z ichiga oldi. Natijada elektr doimiysi tajriba yo‘li bilan aniqlanadigan kattalikka aylandi, biroq uning son qiymati yuqori aniqlik bilan avvalgidek qoldi.

Elektr doimiysining qiymati CODATA tomonidan tavsiya etilgan:

ε0 = 8,8541878188(14) · 10−12 м−3·кг−1·с4·А2, yoki Ф·м−1.

SGS tizimida elektr doimiysini vakuumdagi elektr maydon kuchlanganligi va elektr induksiyasini o‘zaro bog‘lovchi koeffitsiyent sifatida ham kiritish mumkin. Bunda SGS tizimining turli variantlarida elektr doimiysi turlicha o‘lcham va qiymatga ega. Xususan, Gauss birliklar tizimi va SGSE tizimlari shunday tuzilganki, ularda elektr doimiysi o‘lchovsiz va 1 ga teng; SGSM tizimida esa u quyidagiga teng: ε0 = 1/c2 ≈ 1,11265005605362 · 10−21 с2·см−2.

Fizik ma’nosi

Elektr doimiysining son qiymati (faradlarda ifodalangan) yassi kondensatorning sig‘imiga teng; uning plastinalari yuzasi 1 м2, ular vakuumda bir-biridan 1 м masofada joylashgan.

SI tizimidagi elektrodinamikaning ayrim tenglamalari

Vakuumdagi moddiy tenglamalarda, elektr doimiysi orqali o‘zaro bog‘langan elektr induksiya vektori 𝐃 va elektr maydon kuchlanganligi vektori 𝐄:

𝐃=ε0 𝐄.

U, shuningdek, Kulon qonuni (vakuum uchun ham) ifodasiga kiradi:

𝐅12=14πε0⋅q1q2r122𝐫12r12,

Bu yerda 𝐅12 — kuch bo‘lib, u birinchi zaryadning ikkinchi zaryadga ta’sirini ifodalaydi; q1 va q2 esa bu zaryadlarning qiymatlari, 𝐫12 — radius-vektor esa birinchi zaryaddan ikkinchi zaryadga yo‘nalgan bo‘ladi.

SI tizimida elektr doimiysi bilan nisbiy dielektrik singdiruvchanlikning ko‘paytmasi mutlaq dielektrik singdiruvchanlik deb ataladi.