Posted inBiologiya

Semizlik nima

Semizlik
Степени ожирения: силуэты людей с нормальной, избыточной массой тела и с ожирением
Semizlik darajalari: tana vazni meʼyorida, ortiqcha vaznli va semizlikka chalingan odamlar siluetlari
KXT-11 5B81
KXT-10 E66
KXT-10-KM E66.9
KXT-9 278
KXT-9-KM 278.00
OMIM 601665
DiseasesDB 9099
MedlinePlus 003101
eMedicine med/1653 
MeSH D009765
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Semizlik (lot. adipositas — «semizlik» va obesitas — «to‘lalik, semizlik, yaxshi boqilganlik») — meʼyoridan ortiq yog‘ to‘planishi natijasida yuzaga keladigan va salomatlikka zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan holat. Katta yoshdagilarda semizlik tana massasi indeksi (TMI) 30 ga teng yoki undan yuqori bo‘lganda aniqlanadi.

Semizlikdan tashqari, mutaxassislar katta yoshdagilarda TMI≥25 bo‘lganda yog‘ning meʼyordan ortiq to‘planishi natijasida yuzaga keladigan ortiqcha vaznni ham alohida ajratadilar. Bolalarda ortiqcha vazn va semizlik JSST qabul qilgan bolalar jismoniy rivojlanishining standart ko‘rsatkichlaridan og‘ishlarga qarab 0—5 yosh va 5—19 yosh guruhlari uchun alohida belgilanadi. Ortiqcha vazn va semizlik bilan bog‘liq kasalliklar katta iqtisodiy zarar keltiradi hamda mehnat unumdorligini kamaytiradigan omil hisoblanadi.

Tavsif

Vazni 182 kg, bo‘yi 185 sm va TMI ko‘rsatkichi 53,2 bo‘lgan erkakdagi og‘ir semizlik. Bunday vaznda teri cho‘zilish izlari va ko‘krak bezlarining kattalashishi

Hozirgi vaqtda semizlik har qanday yoshda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan surunkali modda almashinuvi kasalligi sifatida qaraladi. U asosan yog‘ to‘qimasining haddan tashqari to‘planishi hisobiga tana massasining ortishi bilan namoyon bo‘ladi va aholi orasida umumiy kasallanish va o‘lim ko‘rsatkichlarining ortishi bilan kechadi. Rivojlangan jamiyatda semizlikning tarqalishi irsiy omillarga bog‘liq bo‘lmagan holda o‘smoqda (genofondda o‘zgarishlar kuzatilmaydi).

Turli mamlakatlarda semizlik davlat budjetlari hamda fuqarolar uchun qo‘shimcha xarajatlar keltirib chiqaradi. 2019 yil holatiga ko‘ra, G20 mamlakatlari fuqarolarining ortiqcha vazni tufayli ko‘rayotgan yo‘qotishlari YaIMning 3,5 % ini tashkil etgan. Kelgusi 30 yil davomida OECD va G20 mamlakatlarining yo‘qotishlari 5,3 trln dollarga yetishi prognoz qilinmoqda; bu Germaniya yoki Yaponiyaning xuddi shunday o'ttiz yillik budjeti bilan taqqoslanadi. Prognozga ko‘ra, semizlikning ortishi Yevropa Ittifoqida soliqlarning 300 yevroga, AQShda esa 1350 $ ga oshishiga olib keladi.

1975 yildan 2016 yilgacha dunyoda semizlikka chalingan odamlar soni uch baravardan ko‘proqqa oshdi. 1996 yildan 2016 yilgacha esa 59 % ga ko‘paydi.

Rossiya va aksariyat Yevropa mamlakatlarida aholining qariyb 20 % i, AQShda esa 36,2 % i semizlikka chalingan. Rossiyada ortiqcha vazn aholining qariyb 60 % ida, AQShda esa 70 % ida uchraydi (Yevropa mamlakatlarida bu ko‘rsatkich pastroq). Semizlik eng kam tarqalgan mamlakatlar — Hindiston (3,9 %) va Yaponiya (4,3 %).

JSST hisob-kitoblariga ko‘ra, 2016 yilda qariyb 41 mln nafar 0—5 yoshli bolada ortiqcha vazn yoki semizlik bo‘lgan. 5—19 yoshdagi bolalar soni 340 mlnni (qizlarning 18 % i va o‘g‘il bolalarning 19 % i) tashkil etgan; bu ko‘rsatkich 4 % (1975 yilda) dan 18 % dan yuqori darajaga ko‘tarilgan. Shulardan 124 mln nafar bola semizlikka chalingan (qizlarning 6 % i va o‘g‘il bolalarning 8 % i), holbuki 1975 yilda 5—19 yoshdagi semiz bolalar ulushi 1 % dan kam edi.

Tana massasi indeksi oshishi bilan yuqumli bo‘lmagan kasalliklar xavfi ortadi: yurak-qon tomir kasalliklari (asosan yurak xastaliklari va insult) 2012 yilda o‘limning asosiy sababi bo‘lgan, shuningdek, qandli diabet, tayanch-harakat tizimi kasalliklari (ayniqsa osteoartrit), ayrim onkologik kasalliklar, jumladan endometriy, sut bezi, tuxumdon, prostata bezi, jigar, o‘t pufagi, buyrak va yo‘g‘on ichak saratoni xavfi oshadi. Bolalikdagi semizlik katta yoshda ham semizlik, muddatidan oldin o‘lim va nogironlik ehtimolini oshiradi. Semiz bolalarda hansirash kuzatiladi, suyak sinishi, gipertoniya, yurak-qon tomir kasalliklari va insulinrezistentlik xavfi yuqori bo‘ladi, shuningdek, ruhiy muammolar yuzaga kelishi mumkin.

To‘yib yoki to‘g‘ri ovqatlanmaslik ko‘pincha semizlik bilan birga uchraydi. Bu holat mamlakat miqyosida ham, ayrim oilalarda ham kuzatiladi va ko‘pincha daromadning pastligi bilan bog‘liq bo‘ladi.

Semizlik kognitiv funksiyalarning pasayishiga sabab bo‘ladi. Sichqonlar ustidagi tajribalarda olimlar semiz va ozg‘in sichqonlarning o‘rganish qobiliyatini o‘rganib, buning mexanizmini aniqlashgan. Semizlikda mikrogliya hujayralari dendrit tikanlarini (neyronning membranasidagi o‘simtalarni) «yutib yuboradi»; ulardan yangi sinapslar hosil bo‘lishi kerakligi sababli, yangi neyron aloqalari yetarli miqdorda shakllanmaydi. Agar mikrogliya hujayralarining dendrit tikanlariga tegishi «taqiqlansa», semiz hayvonlarning kognitiv funksiyalari ozg‘in hayvonlarnikiga tenglashadi.

Ortiqcha vaznli odamlar o‘z qomatining kengligini bo‘rttirib tasavvur qilishga moyil bo‘ladi, bu esa o‘z tanasi ko‘rinishidan subyektiv qoniqmaslikni kuchaytiradi.

Kelib chiqish sabablari

O‘rtacha ovqat kaloriyaliligi xaritasi, 1961 yilda kuniga bir kishiga to‘g‘ri keladigan kkal miqdorida
2001—2003 yillarda bir kishiga kuniga to‘g‘ri keladigan ovqatning o‘rtacha kaloriyaliligi (kkal) xaritasi

Semizlik va ortiqcha vaznning bevosita sababi — energetik nomutanosiblik: ovqatdan olinadigan energiya organizmning energiyaga bo‘lgan ehtiyojidan ortib ketadi.

Kundalik jismoniy faollik darajasi bilan ovqatlanishni (ishtahani) nazorat qilish o‘rtasida nochiziqli bog‘liqlik mavjud. Kamharakat turmush tarzidagi (kam energiya sarflaydigan) odamlar odatda ovqat kaloriyaliligini yaxshi nazorat qila olmaydi va o‘rtacha (mo‘tadil) jismoniy faollikka ega odamlar kabi ovqatlanadi. Mo‘tadil yoki o‘rtachadan yuqori jismoniy faollik bilan yashaydigan odamlar ko‘pincha energiya qabul qilish va sarflash o‘rtasidagi muvozanatni saqlaydi. Juda yuqori darajadagi jismoniy faollik bilan shug‘ullanuvchilar esa isteʼmol qilganidan ko‘proq energiya sarflaydi.

Ovqatlanish tartibi va jismoniy faollik ko‘pincha ekologik hamda ijtimoiy omillar taʼsirida o‘zgaradi.

Ayrim maʼlumotlarga ko‘ra, semizlikning asosiy va eng ko‘p uchraydigan sababi tashqi muhit, jumladan ijtimoiy (insonning turmush tarzi) omillaridir. Ularning semizlikka qo‘shgan hissasi genetik moyillikdan taxminan 6 baravar yuqori.

Semizlikka qarshi kurash usullari haqida turli fikrlar mavjud. Shifokorlar va boshqa mutaxassislar orasida semizlik ovqatdan keladigan energiya organizm sarflaydigan energiyadan ortib ketishi tufayli yuzaga kelgani uchun uni kamaytirishda sport (jismoniy tarbiya) bilan shug‘ullanib, energiya sarfini oshirish zarur degan qarash keng tarqalgan. Ayrim shifokorlarning fikricha esa, semizlik ko‘proq gormonal sabablarga bog‘liq bo‘lib, vaznni kamaytirish uchun maxsus parhez va davolash talab etiladi.

Organizmda tana massasini boshqarish energetik tizimni nazorat qiluvchi, o‘zaro bog‘liq murakkab tizimlar majmuasining hamkorligi orqali amalga oshadi. Semizlik rivojlanishiga ijobiy energiya balansi (gipodinamiya) va oson o‘zlashtiriladigan kaloriya manbalari yordam beradi; ularning ortiqchasi organizmda triglitseridlar shaklida yog‘ to‘qimasida to‘planib, zaxiralanadi. «O‘zlashtirilgan kaloriyalar = sarflangan kaloriyalar» degan keng tarqalgan faraz yog‘ to‘planishida gormonlar ishtirokini hisobga olmaydi, vaholanki bunga jiddiy ilmiy asoslar mavjud. Kortizol, leptin va insulin bilan bog‘liq gormonal muammolar yog‘ning to‘planishiga yordam beradi. Xususan, buyrak usti bezlari kortizolni subklinik yuqori darajada ajratadigan (Kushing sindromi) odamlarda TMI yuqori bo‘ladi.

Energiya muvozanatini saqlash uchun organizm gormonlar darajasini tartibga solishi, energiya sarfini kamaytirishi, oziq moddalarning o‘zlashtirilish samaradorligini oshirishi, ovqatlanish xulq-atvorini o‘zgartirishi (ishtahani pasaytirishi) va yetishmayotgan energiyani yog‘ zaxiralaridan olishi kerak. Bu jarayonlarning har biri muayyan genlar tomonidan boshqariladi.

Semizlikka genetik moyillik semiz odamlar oilalarida yaqqol ko‘rinadi. Tana massasini boshqarishga masʼul genlar insoniyatning kelib chiqishi va rivojlanishi davomida evolyutsiyalashgan. Biroq oziq moddalarni isteʼmol qilishni belgilaydigan va odatiy jismoniy faollikni kamaytirgan tashqi muhit omillari ancha tez o‘zgargan.

Shunday qilib, XIX asr oxiridan boshlab oziq-ovqat sanoati o‘simlik moylari, transyog‘lar va tez hazm bo‘ladigan uglevodlarga boy mahsulotlarni ko‘p miqdorda ishlab chiqara boshladi[manba 2496 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Semizlik isteʼmol qilingan oziq-ovqat bilan sarflangan energiya o‘rtasidagi muvozanat buzilishi, yaʼni quyidagi omillar bilan birga ovqat isteʼmolining ortishi va energiya sarfining kamayishi natijasida rivojlanishi mumkin:

  • qonda insulin darajasining yuqoriligi;
  • tizimlari faoliyatining buzilishi: oshqozon osti bezi, jigar, ingichka va yo‘g‘on ichak (endokrin bo‘lmagan patologiyalar bilan bog‘liq semizlik);
  • genetik buzilishlar.

Semizlik rivojlanishining ehtimoliy sabablaridan biri odamni ko‘proq ovqat yeyishga «majburlaydigan» mikrogliya hujayralarining faolligidir.

Semizlik rivojlanishidagi muhim omillardan biri — shakarni meʼyordan ortiq isteʼmol qilish. XIX asr o‘rtalaridan boshlab kaloriyasi kamroq, ammo shirin taʼmga ega shakar o‘rnini bosuvchi mahsulotlar izlanmoqda. Biroq sintetik shakar o‘rnini bosuvchilarning aksariyati saxarozaning taʼm xususiyatlarini aynan takrorlay olmaydi, yoqimsiz taʼm qoldiradi va jiddiy nojo‘ya taʼsirlarga ega.

Shakar va sintetik shirinlashtirgichlarning xavfsiz, kam kaloriyali muqobili — shirin oqsillar: shirin taʼmga ega tabiiy o‘simlik oqsillari guruhi. Ular asosan Afrika va Osiyoda o‘sadigan tropik o‘simliklarning urug‘lari va mevalaridan ajratib olinadi.

Kaloriyasi pastligi tufayli shirin oqsillar semizlikka sabab bo‘lmaydi va insulin ishlab chiqarilishiga taʼsir etmaydi. Bundan tashqari, shakardan farqli ravishda, shirin oqsillar tish va og‘iz bo‘shlig‘iga zararli taʼsir ko‘rsatmaydi.

Oqsil asosidagi shirinlashtirgichlar diabet va semizlikda tavsiya etiladigan parhezbop mahsulotlar ishlab chiqarishda ishlatiladi.

Shirin oqsillardan shirinlashtirgich va taʼmni yaxshilovchi sifatida AQSh, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari, Yaponiya va Rossiyada foydalanishga ruxsat berilgan. Ular mustaqil holda yoki boshqa tabiiy va sintetik shakar o‘rnini bosuvchilar bilan birgalikda qo‘llaniladi.

Shirin oqsillarni sunʼiy shirinlashtirgichlar bilan birga qo‘llash saxarozaning taʼm xususiyatlarini qayta yaratish va g‘ayritabiiy taʼmning qolishini bartaraf etish imkonini beradi.

Semizlikka moyillikni oshiruvchi omillar

Inson organizmi evolyutsiya jarayonida oziq-ovqat mo‘l bo‘lganda oziq moddalar zaxirasini to‘plashga va ovqat bo‘lmagan yoki cheklangan davrlarda undan foydalanishga moslashgan. Bu yashab qolishga yordam bergan evolyutsion ustunlik edi. Qadimda to‘lalik farovonlik, mo‘l-ko‘llik, serpushtlik va sog‘liq belgisi hisoblangan. Bunga «Villendorf Venerasi» (Venus of Willendorf) haykali misol bo‘la oladi. U miloddan avvalgi 22-ming yillikka mansub (ehtimol, semizlikning eng qadimgi maʼlum tasviridir). JSST maʼlumotlariga ko‘ra, bugun Yer aholisining uchdan bir qismi ortiqcha vazndan aziyat chekadi, o‘limga olib keladigan kasalliklarning 47 % i (ateroskleroz, insult, infarkt, diabet va saraton kabi) aynan shu turdagi metabolik buzilishlar bilan bog‘liq.[manba 1621 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Semizlik tasnifi

Qorin sohasida yog‘ning ortiqcha to‘planishi markaziy semizlik deyiladi. U semizlikning eng xavfli turi hisoblanadi va statistik maʼlumotlarga ko‘ra yurak kasalliklari, yuqori qon bosimi va qandli diabet xavfining ortishi bilan bog‘liq. Markaziy semizlik («pivo qorni») pivo isteʼmoli bilan bog‘liq degan keng tarqalgan fikr tasdiqlanmagan: tana massasi indeksi ham, bel aylanasining son aylanasiga nisbati ham pivo ichish bilan bog‘liq emas. Agar bel aylanasining son aylanasiga nisbati ayollarda 0,8 dan, erkaklarda 0,95 dan oshsa, bemorda markaziy semizlik bor deb hisoblanadi.

Semizlikning patologik turlari odatda insonning endokrin tizimidagi yog‘ almashinuvi buzilishlariga olib keladigan o‘zgarishlar bilan bog‘liq.

Semizlik darajalarga (yog‘ to‘qimasi miqdoriga ko‘ra) va turlarga (rivojlanish sabablariga ko‘ra) bo‘linadi. Semizlik qandli diabet, gipertoniya kasalligi va ortiqcha vazn bilan bog‘liq boshqa xastaliklar xavfini oshiradi. JSST tasnifiga ko‘ra, erkaklarda bel aylanasi 94 sm dan, ayollarda esa 80 sm dan oshganda semizlik bilan bog‘liq kasalliklarning rivojlanish xavfi ortadi. Ortiqcha vazn sabablari yog‘ to‘qimasining tanada taqsimlanishiga, uning xususiyatlariga (yumshoqligi, elastikligi, suyuqlik foizi) hamda terida o‘zgarishlar (cho‘zilish izlari, kengaygan g‘ovaklar va «sellulit» deb ataladigan holat) bor-yo‘qligiga ham taʼsir qiladi.

Gormonal buzilishlar belgisiga ko‘ra semizlik ikki turga ajratiladi: modda almashinuvida gormonal o‘zgarishlar kechadigan «standart» va bunday o‘zgarishlar bo‘lmaydigan «nostandart», yaʼni «metabolik jihatdan sog‘lom» semizlik. «Standart» semizlikdagi gormonal buzilishlar turli kasalliklarga, jumladan insulinrezistentlikka olib kelishi mumkin. «Metabolik jihatdan sog‘lom» semizlik esa bachadon tanasining xavfli o‘smasi rivojlanishi uchun xavf omilidir.

Bundan tashqari, yog‘ to‘qimasi ikki xil: «oq yog‘» va «qo‘ng‘ir yog‘» bo‘ladi. Ular adipotsitlardagi yog‘ tarkibi bilan farqlanadi.

Tarqalishi

BMT 2013 yilda Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti orqali semizlik muammolari haqida hisobot eʼlon qildi. Uni tayyorlashda BMT 2008 yil.

Quyida 210 ta mamlakat aholisining semizlikka chalingan ulushi (foizlarda) 2019 yil holatiga ko‘ra keltirilgan:

№ Mamlakatlar Semizlikka chalingan odamlar ulushi TMIning o‘rtacha qiymati 2019 yildagi aholi soni
1 Amerika Samoasi 74,6 % 34,9 55 312
2 Tokelau 74,4 % 1340
3 Nauru 61 % 32,5 10 756
4 Kuk orollari 55,9 % 33 17 548
5 Palau 55,3 % 29,4 18 008
6 Marshall orollari 52,9 % 29,2 58 791
7 Tuvalu 51,6 % 29,3 11 646
8 Niue 50 % 1615
9 Tonga 48,2 % 31,9 104 494
10 Samoa 47,3 % 31,7 197 097
11 Kiribati 46 % 29,6 117 606
12 Mikroneziya 45,8 % 29,4 113 815
13 Aruba 38,2 % 106 314
14 Quvayt 37,9 % 30 4 207 083
15 Kayman orollari 36,6 % 64 948
16 AQSh 36,2 % 28,8 329 064 917
17 Britaniya Virgin orollari 35,5 % 30 030
18 Iordaniya 35,5 % 28,9 10 101 694
19 Saudiya Arabistoni 35,4 % 28,5 34 268 528
20 Qatar 35,1 % 29,2 2 832 067
21 Bermud orollari 34,4 % 62 506
22 Guam 34,3 % 167 294
23 Fransuz Polineziyasi 33,1 % 279 287
24 Puerto-Riko 32,9 % 2 933 408
25 AQSh Virgin orollari 32,5 % 104 578
26 Liviya 32,5 % 27,7 6 777 452
27 Turkiya 32,1 % 27,8 83 429 615
28 Livan 32 % 27,8 6 855 713
29 Misr 32 % 29,2 100 388 073
30 Birlashgan Arab Amirliklari 31,7 % 28,8 9 770 529
31 Bagama orollari 31,6 % 28,4 389 482
32 Yangi Kaledoniya 31,5 % 282 750
33 Yangi Zelandiya 30,8 % 27,9 4 783 063
34 Iroq 30,4 % 28 39 309 783
35 Fiji 30,2 % 27,2 889 953
36 Makao 30 % 640 445
37 Gonkong 29,9 % 7 436 154
38 Bahrayn 29,8 % 28,2 1 641 172
39 Kanada 29,4 % 27,2 37 411 047
40 Shimoliy Mariana orollari 29,2 % 57 216
41 Avstraliya 29 % 27,2 25 203 198
42 Malta 28,9 % 27,2 440 372
43 Meksika 28,9 % 28,1 127 575 529
44 Argentina 28,3 % 27,7 44 780 677
45 Janubiy Afrika Respublikasi 28,3 % 27,3 58 558 270
46 Chili 28 % 27,8 18 952 038
47 Dominika 27,9 % 27 71 808
48 Urugvay 27,9 % 26,8 3 461 734
49 Suriya 27,8 % 28,1 17 070 135
50 Buyuk Britaniya 27,8 % 27,3 67 530 172
51 Dominikan Respublikasi 27,6 % 26,7 10 738 958
52 Jazoir 27,4 % 26,2 43 053 054
53 Ummon 27 % 26,9 4 974 986
54 Tunis 26,9 % 26,8 11 694 719
55 Falastin 26,8 % 27,6 4 981 420
56 Surinam 26,4 % 27,4 581 372
57 Vengriya 26,4 % 26,3 9 684 679
58 Litva 26,3 % 26,6 2 759 627
59 Isroil 26,1 % 26,3 8 519 377
60 Marokash 26,1 % 25,6 36 471 769
61 Chexiya Respublikasi 26 % 26,9 10 689 209
62 Eron 25,8 % 26,2 82 913 906
63 Kosta-Rika 25,7 % 26,9 5 047 561
64 Andorra 25,6 % 27,5 77 142
65 Venesuela 25,6 % 27,2 28 515 829
66 Irlandiya 25,3 % 27,5 4 882 495
67 Vanuatu 25,2 % 26,2 299 882
68 Bolgariya 25 % 26 7 000 119
69 Gretsiya 24,9 % 27,3 10 473 455
70 Yamayka 24,7 % 27,4 2 948 279
71 Salvador 24,6 % 27,4 6 453 553
72 Kuba 24,6 % 26,2 11 333 483
73 Belarus 24,5 % 26,6 9 452 411
74 Xorvatiya 24,4 % 25,5 4 130 304
75 Beliz 24,1 % 28,9 390 353
76 Ukraina 24,1 % 26 43 993 638
77 Gibraltar 24 % 27,5 33 701
78 Ispaniya 23,8 % 26,7 46 736 776
79 Sent-Vinsent va Grenadinlar 23,7 % 27,3 110 589
80 Nikaragua 23,7 % 26,9 6 545 502
81 Latviya 23,6 % 25,8 1 906 743
82 Chernogoriya 23,3 % 26 627 987
83 Barbados 23,1 % 28,7 287 025
84 Norvegiya 23,1 % 26 5 378 857
85 Polsha 23,1 % 26,4 37 887 768
86 Rossiya 23,1 % 26,5 145 872 256
87 Sent-Kits va Nevis 22,9 % 29,7 52 823
88 Gvadelupa 22,9 % 400 056
89 Panama 22,7 % 27,1 4 246 439
90 Gaiti 22,7 % 24,1 11 263 077
91 Lyuksemburg 22,6 % 26,5 615 729
92 Solomon orollari 22,5 % 25,5 669 823
93 Ruminiya 22,5 % 25,3 19 364 557
94 Kolumbiya 22,3 % 25,9 50 339 443
95 Germaniya 22,3 % 26,3 83 517 045
96 Finlyandiya 22,2 % 25,9 5 532 156
97 Belgiya 22,1 % 25,5 11 539 328
98 Braziliya 22,1 % 25,9 211 049 527
99 Grenlandiya 22 % 56 672
100 Tayvan 22 % 24 23 773 876
101 Islandiya 21,9 % 25,9 339 031
102 Kipr 21,8 % 27 1 198 575
103 Albaniya 21,7 % 26,1 2 880 917
104 Gruziya 21,7 % 27,2 3 996 765
105 Fransiya 21,6 % 25,3 65 129 728
106 Serbiya 21,5 % 25,8 8 772 235
107 Gonduras 21,4 % 26,4 9 746 117
108 Grenada 21,3 % 27 112 003
109 Papua — Yangi Gvineya 21,3 % 25,3 8 776 109
110 Estoniya 21,2 % 25,5 1 325 648
111 Gvatemala 21,2 % 26,5 17 581 472
112 Qozog‘iston 21 % 27,4 18 551 427
113 Portugaliya 20,8 % 26,2 10 226 187
114 Mongoliya 20,6 % 26 3 225 167
115 Shvetsiya 20,6 % 25,8 10 036 379
116 Slovakiya 20,5 % 26,5 5 457 013
117 Niderlandiya 20,4 % 25,4 17 097 130
118 Paragvay 20,3 % 25,8 7 044 636
119 Gayana 20,2 % 26,3 782 766
120 Sloveniya 20,2 % 26,9 2 078 654
121 Armaniston 20,2 % 26,7 2 957 731
122 Boliviya 20,2 % 25,9 11 513 100
123 Avstriya 20,1 % 25,4 8 955 102
124 Men oroli 20 % 84 584
125 Ozarbayjon 19,9 % 27,4 10 047 718
126 Ekvador 19,9 % 27 17 373 662
127 Italiya 19,9 % 26 60 550 075
128 Sent-Lyusiya 19,7 % 29,6 182 790
129 Daniya 19,7 % 25,3 5 771 876
130 Peru 19,7 % 26,3 32 510 453
131 Shveysariya 19,5 % 25,3 8 591 365
132 Antigua va Barbuda 18,9 % 28,1 97 118
133 Botsvana 18,9 % 24,7 2 303 697
134 Moldova 18,9 % 26,7 4 043 263
135 Trinidad va Tobago 18,6 % 28,7 1 394 973
136 Turkmaniston 18,6 % 26,4 5 942 089
137 Fransuz Gvianasi 17,9 % 290 832
138 Bosniya va Gersegovina 17,9 % 26,1 3 301 000
139 Namibiya 17,2 % 24,3 2 494 530
140 Yaman 17,1 % 25,8 29 161 922
141 Lesoto 16,6 % 24,9 2 125 268
142 Qirg‘iziston 16,6 % 26,2 6 415 850
143 O‘zbekiston 16,6 % 26,1 32 981 716
144 Malayziya 15,6 % 25,3 31 949 777
145 Zimbabve 15,5 % 23,4 14 645 468
146 Gabon 15 % 25,5 2 172 579
147 Tojikiston 14,2 % 25,4 9 321 018
148 Bruney 14,1 % 26,2 433 285
149 Seyshel orollari 14 % 26,8 97 739
150 Jibuti 13,5 % 23,3 973 560
151 Mavritaniya 12,7 % 24,8 4 525 696
152 San-Tome va Prinsipi 12,4 % 24,8 215 056
153 Kabo-Verde 11,8 % 24,7 549 935
154 Kamerun 11,4 % 24,4 25 876 380
155 Gana 10,9 % 24,2 30 417 856
156 Mavrikiy 10,8 % 25,6 1 269 668
157 Gambiya 10,3 % 24 2 347 706
158 Kot-d’Ivuar 10,3 % 23,6 25 716 544
159 Tailand 10 % 24,1 69 625 582
160 Liberiya 9,9 % 24 4 937 374
161 Kongo Demokratik Respublikasi 9,6 % 23,3 5 380 508
162 Benin 9,6 % 23,4 11 801 151
163 Nigeriya 8,9 % 23,4 200 963 599
164 Senegal 8,8 % 23 16 296 364
165 Syerra-Leone 8,7 % 22,8 7 813 215
166 Maldiv orollari 8,6 % 25,1 530 953
167 Mali 8,6 % 22,8 19 658 031
168 Pokiston 8,6 % 23,8 216 565 318
169 Togo 8,4 % 23,2 8 082 366
170 Tanzaniya 8,4 % 23,1 58 005 463
171 Somali 8,3 % 21,9 15 442 905
172 Angola 8,2 % 24,1 31 825 295
173 Zambiya 8,1 % 22,6 17 861 030
174 Ekvatorial Gvineya 8 % 25,6 1 355 986
175 Komor orollari 7,8 % 24,1 850 886
176 Gvineya 7,7 % 22,7 12 771 246
177 Markaziy Afrika Respublikasi 7,5 % 22,4 4 745 185
178 Martinika 7,2 % 375 554
179 Mozambik 7,2 % 22,3 30 366 036
180 Keniya 7,1 % 23 52 573 973
181 Indoneziya 6,9 % 22,9 270 625 568
182 Shimoliy Koreya 6,8 % 21,8 25 666 161
183 Kongo Respublikasi 6,7 % 22,2 86 790 567
184 Janubiy Sudan 6,6 % 25,2 11 062 113
185 Sudan 6,6 % 25,2 42 813 238
186 Butan 6,4 % 23,8 763 092
187 Filippin 6,4 % 23,2 108 116 615
188 Xitoy 6,2 % 23,9 1 433 783 686
189 Singapur 6,1 % 23,7 5 804 337
190 Chad 6,1 % 22,3 15 946 876
191 Ruanda 5,8 % 22 12 626 950
192 Malavi 5,8 % 22,8 18 628 747
193 Myanma 5,8 % 22,6 54 045 420
194 Burkina-Faso 5,6 % 22,1 20 321 378
195 Niger 5,5 % 21,7 23 310 715
196 Afg‘oniston 5,5 % 21,6 38 041 754
197 Burundi 5,4 % 20,9 11 530 580
198 Laos 5,3 % 22,6 7 169 455
199 Madagaskar 5,3 % 21,1 26 969 307
200 Uganda 5,3 % 22 44 269 594
201 Shri-Lanka 5,2 % 23 21 323 733
202 Eritreya 5 % 20,5 3 497 117
203 Koreya Respublikasi 4,7 % 23,9 51 225 308
204 Efiopiya 4,5 % 20,6 112 078 730
205 Yaponiya 4,3 % 22,6 126 860 301
206 Nepal 4,1 % 22,2 28 608 710
207 Kambodja 3,9 % 21,9 16 486 542
208 Hindiston 3,9 % 21,9 1 366 417 754
209 Bangladesh 3,6 % 21 163 046 161
210 Vyetnam 2,1 % 21,6 96 462 106

Rossiya Tibbiyot fanlari akademiyasining Ovqatlanish ilmiy-tadqiqot instituti direktori Viktor Tutelyan 2005 yilda shunday degan: «Bizda, Rossiyada ayollarning 60 % i va erkaklarning 50 % i — o‘rtacha 57,5 % (RFda o‘rtacha har 8 erkakka 9 ayol to‘g‘ri keladi) ortiqcha vazndan aziyat chekadi. Mamlakatimizdagi o‘limlarning 57,5 % i yurak-qon tomir kasalliklari sababli yuz beradi. Bu kasalliklar ko‘pincha ortiqcha vazn tufayli kelib chiqadi». Rosstat rahbari Aleksandr Surinov Rossiyaning mehnatga layoqatli katta yoshdagi aholisining 40 foizdan ko‘prog‘i va nafaqaxo‘rlarning aksariyati ortiqcha vaznga ega ekanini maʼlum qilgan[manba 2260 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Rossiya Federatsiyasi Sog‘liqni saqlash vazirligi statistikasiga ko‘ra, 2017 yilda Rossiya Federatsiyasida semizlik tashxisi qo‘yilgan aholi soni 2 mln kishiga yetgan (+1,3 %). Yahudiy avtonom viloyatida semizlikka chalingan barcha bemorlarning yarmidan ko‘prog‘i 17 yoshgacha bo‘lgan bolalar va o‘smirlardir. Yana o‘n to‘rtta hududda bolalar va o‘smirlar semizlikka chalingan bemorlarning uchdan biridan ko‘prog‘ini tashkil etgan.

Meksikada 2008 yilda odamlarning qariyb 70 % i ortiqcha vaznga, shu jumladan 32,8 % i semizlikka chalingan edi (2009 yilda bu ko‘rsatkich 30 % gacha kamaygan).

2016 yilda «The Lancet» jurnali 2025 yilga kelib Yer aholisining qariyb 20 % i semizlikka chalinishini ko‘rsatuvchi tadqiqotni eʼlon qildi. 2016 yilda dunyodagi katta yoshli aholining qariyb 39 % ida TMI 25 yoki undan yuqori bo‘lib, ortiqcha vazn kuzatilgan. Ortiqcha vaznli 1,9 mlrd odamning 650 millioni semizlikka chalingan. Semizlikka chalingan aholi ulushi bo‘yicha JSST reytingining yuqori o‘rinlarini Tinch okeanidagi orol davlatlari egallagan. Rossiya 2016 yilda 55-o‘rinda bo‘lgan.

Klinik manzara

Semizlikning klinik belgilari tananing turli qismlarida yog‘ to‘planishi bilan namoyon bo‘ladi. Bunga ortiqcha kaloriyaning ovqat bilan qabul qilinishi va energiya sarfining kamayishi sabab bo‘ladi.

Tashxislash

Amaliy tibbiyotda semizlikni tashxislash uchun ko‘pincha tana massasi indeksi (TMI) qo‘llaniladi. Bundan tashqari, TMIdan farqli ravishda inson gavda tuzilishini ham hisobga oladigan Borngardt indeksidan foydalaniladi.

Tana massasi indeksi

Ortiqcha vaznni aniqlash ko‘rsatkichi — tana massasi indeksi (TMI) bo‘lib, u odamning kilogrammdagi vaznini metrlardagi bo‘yi kvadratiga bo‘lish orqali hisoblanadi.

Aynan 2000 yilda JSST ortiqcha vazn va semizlik mezonlarini quyidagi odamlar uchun pasaytirishni taklif qildi: mongoloid irqiga mansub kishilar uchun birinchisini 25 dan 23 ga, ikkinchisini esa 30 dan 25 ga. Bunga epidemiologik tadqiqotlarda mongoloid irqiga mansub kishilarda semizlik bilan bog‘liq muammolar TMI pastroq bo‘lganda ham boshlanishi aniqlangani sabab bo‘lgan. Shu bilan birga, ayrim tadqiqotchilar negroid irqi hamda Polineziya kelib chiqishiga ega odamlar uchun ortiqcha vazn chegarasini 25 dan 26 ga, semizlik chegarasini esa 30 dan 32 ga ko‘tarishni taklif qilmoqda.

TMI 40 yoki undan yuqori bo‘lgan holatlarda, hatto semizlik asoratlari bo‘lmasa ham, morbid (kasallik darajasidagi) semizlik haqida gapiriladi. 2-tur qandli diabet, arterial gipertoniya, dislipidemiya va oyoq bo‘g‘imlari kasalliklari kabi asoratlar mavjud bo‘lsa, TMI 35 yoki undan yuqori bo‘lgandayoq semizlik morbid turga kiritiladi.

Tana massasi indeksi yog‘ va mushaklar nisbati hamda yog‘ning tanada qanday taqsimlanishini hisobga olmagani uchun tanqid qilinadi. Masalan, mushak massasi kam bo‘lgan keksa odam ideal vaznli sifatida baholanishi mumkin, mushaklari yaxshi rivojlangan sportchi esa ortiqcha vaznli yoki semiz deb tasniflanishi mumkin. Shunga qaramay, tana massasi indeksi ortiqcha vaznni baholash uchun xalqaro miqyosda tan olingan yagona mezon bo‘lib qolmoqda.

Magnit-rezonans tomografiya

Organizmdagi yog‘ to‘qimasi miqdorini aniqlashning eng aniq usuli — magnit-rezonans tomografiya.

Bioimpedansometriya

Kundalik hayotda inson organizmidagi yog‘ to‘qimasi miqdori odatda tana to‘qimalarining elektr qarshiligini o‘lchashga asoslangan, tana tarkibini tahlil qiluvchi maishiy tarozilar yordamida aniqlanadi (bu bioimpedansometriya).

Semizlikni davolash

Kam kaloriyali parhez

Semizlikni davolashda amaliy samaraga energiya miqdori kam bo‘lgan ovqatlanish tartibiga (parhezga) rioya qilish, boshqacha aytganda ratsion kaloriyaliligini cheklash orqali erishiladi.

Isteʼmol qilingan ovqatning kaloriyasini hisoblashda buni kechiktirmasdan, darhol bajarish muhim. Ovqatning kaloriyasini bir oz vaqt o‘tgach hisoblagan odamlar hisob-kitobda xatoga yo‘l qo‘ygan. Natijada ular belgilangan meʼyordan ko‘proq ovqat yegan, organizm ortiqcha energiya olgan va vazn kamayishi kutilgan darajada bo‘lmagan yoki umuman kuzatilmagan. Tadqiqotlarga ko‘ra, ovqat kaloriyasini darhol hisoblamagan odamlar amalda isteʼmol qilgan kaloriya miqdorini kamroq ko‘rsatgan. Ovqatlanishdan keyin qancha ko‘p vaqt o‘tsa, hisob-kitob xatosi (haqiqiy va qayd etilgan kaloriya orasidagi tafovut) shuncha katta bo‘lgan.

Har qanday yangi ovqatlanish tartibiga o‘tish malakali shifokor nazorati ostida amalga oshirilishi kerak. Yangi ratsionni boshlashdan oldin qon tahlillarini topshirish va keyinchalik zarur ko‘rsatkichlarni laboratoriya tahlillari bilan muntazam kuzatib borish lozim. Masalan, tarkibida temir ko‘p bo‘lgan go‘shtli keto-karnivor parhezini tanlashda qondagi temir ko‘rsatkichlarini (qondagi temir ionlari, gemoglobin, ferritin, transferrin).

Psixoterapiya

Semizlikka chalingan odamlar bilan ishlashda psixologiyadagi eng samarali yondashuvlardan biri — kognitiv-xulq-atvor terapiyasi bo‘lib, u odamni ortiqcha ovqat yeyishga undaydigan sabablarga samarali taʼsir qiladi. Bundan tashqari, bemorlarning hayot sifatiga taʼsir qiladigan ayrim jihatlarni o‘zgartirib, ularning turmush sifatini yaxshilash imkonini beradi. Semizlikni psixoterapiya yordamida davolashni turli darajalarda (oila, maktab, jamiyat) amalga oshirish maqsadga muvofiq.

Semizlikni davolashda qo‘llanadigan xulq-atvor terapiyasi usullari o‘zini nazorat qilishni rivojlantirish, ovqatlanishga munosabat va u bilan bog‘liq odatlarni o‘zgartirish, jismoniy yuklamalarni asta-sekin oshirish hamda ishonchli ijtimoiy yordamni shakllantirishga qaratilgan. Nazorat ostidagi sinovlar shuni ko‘rsatdiki, ushbu usullar qo‘llangan bemorlar boshqa davolash turlarini olganlarga qaraganda keyinchalik avvalgi tana vazniga kamroq qaytgan.:39.

Kanadalik olimlar ota-onalar bilan salbiy munosabatlar semizlik rivojlanishiga taʼsir qilishi mumkinligini aniqlashgan. Aksincha, yaxshi munosabatlar, xususan ota bilan yaqin munosabat, meʼyoriy vaznni saqlashga ijobiy taʼsir ko‘rsatadi.

Kaloriya cheklangan yoki uglevodlari ko‘p bo‘lgan parhezlarga rioya qilganda odam doimiy noqulaylik sezadi, qondagi insulin darajasi yuqoriligi sababli semizlikka qarshi kurashda ko‘pincha muvaffaqiyatsizlikka uchraydi va psixoterapevtik davolash foyda bermaydi degan xulosaga kelishi mumkin.

Semizlikni dori vositalari bilan davolash

Dori vositalari odatda faqat qisqa muddatli yaxshilanishga erishish imkonini beradi, biroq barqaror, uzoq muddatli samara bermaydi:39. Agar dori bilan davolash kursi tugagach, bemor turmush tarzini o‘zgartirmasa va parhezga oid tavsiyalarga rioya qilmasa, tana vazni yana ortadi. Ehtimol, bunga ortiqcha vaznning gipotalamusda qaytmas yallig‘lanish jarayonlarini keltirib chiqarishi va ular yog‘ to‘qimasini boshqarish tizimini izdan chiqarishi sabab bo‘lar. Ovqatlanish bilan bog‘liq semizlikni davolashda ishtahani pasaytiruvchi vositalar qo‘llanishi mumkin. Har bir preparat shifokor tomonidan alohida tanlanadi.

Semizlikni davolash vositalari ko‘p bo‘lsa-da, ularning deyarli barchasi AQSh Oziq-ovqat va dori vositalari sifatini nazorat qilish boshqarmasi tomonidan jiddiy nojo‘ya taʼsirlari sababli taqiqlangan. 2016 yil holatiga ko‘ra, ulardan beshtasi tasdiqlangan: orlistat, lorkaserin[ingl.], fentermin-topiramat, bupropion-naltrekson va liraglutid[ingl.].

O‘simliklardan olinadigan preparatlar

Parhez va dori bilan davolash qatorida choy yoki boshqa dorivor vositalar ko‘rinishidagi o‘simlik preparatlari ham qo‘llanishi mumkin, biroq ularning tarkibini yaxshi bilish zarur.

Morbid semizlikni jarrohlik yo‘li bilan davolash

Ayrim semizlik holatlarida oshqozon hajmini kichraytirish — bariatrik operatsiya qo‘llanadi. Uni turli usullar bilan bajarish mumkin.

  • Eng uzoq tarixga ega usul — oshqozonni shuntlash. Bu operatsiya 1960-yillarda qo‘llana boshlangan. Unda oshqozon bir-biriga tutashmaydigan ikkita — kichik va katta qismga ajratiladi. «Kichik oshqozon»ga ingichka ichak ulanadi, natijada ovqat qisqaroq yo‘ldan o‘tadi. Operatsiya ikki xil taʼsir ko‘rsatadi: kichik oshqozon hajmi taxminan 50 ml bo‘lgani uchun bemor avvalgidek ko‘p ovqat yeya olmaydi; ovqatning qisqargan yo‘l orqali o‘tishi tufayli oziq moddalarning so‘rilishi kamayadi;
  • Oshqozonga bandaj qo‘yish. Operatsiyada qizilo‘ngach bilan oshqozon chegarasiga silikon halqa (oshqozon bandaji) o‘rnatiladi. Bandaj ovqatning o‘tishini cheklab, to‘yinishning refleksogen zonasini rag‘batlantiradi. Zamonaviy bandajlarning barchasi sozlanadi, yaʼni teshigi kengligini bemorning individual holatiga qarab boshqarish mumkin. Bandajning zamonaviy konstruksiyasini amerikalik jarroh Lyubomir Kuzmak taklif qilgan;
  • Yengsimon gastroplastika (oshqozonning yengsimon rezeksiyasi yoki inglizcha sleeve — «yeng» deb ham ataladi). Operatsiyada oshqozonning bir qismi olib tashlanib, u ingichka va uzun naycha — «yeng» shakliga keltiriladi. Bunda oshqozon sig‘imi taxminan 80 % ga (150—200 ml gacha) kamayadi. Yengsimon gastroplastikaning vaznni kamaytirish mexanizmlariga tor «yeng» tufayli ovqat o‘tishining cheklanishi, farnezoid X-retseptorlarning[ingl.] faollashuvining kuchayishi (o‘t kislotalari miqdori ortishi hisobiga) va grelin ishlab chiqaradigan sohani olib tashlash haqidagi taxminiy mexanizm (grelin — ochlik gormoni). Yengsimon gastroplastika mustaqil bariatrik operatsiya sifatida 2004 yildan beri qo‘llanadi.

Taʼriflangan uchta standart operatsiyadan tashqari, kamroq qo‘llanadigan ko‘plab boshqa operatsiyalar ham taklif qilingan.

Hozirgi paytda bariatrik operatsiyalarning aksariyati laparoskopik usulda, yaʼni optik tizim nazorati ostida kichik teshiklar orqali bajariladi. Biroq 7-10 sm uzunlikdagi kesma orqali «mini-kirish» bilan amalga oshiriladigan shuntlash usullari ham mavjud.

Quyidagi plastik jarrohlik operatsiyalari — liposaksiya va abdominoplastika semizlikka qarshi kurashish uchun emas, balki mahalliy kosmetik nuqsonlarni jarrohlik yo‘li bilan tuzatish uchun mo‘ljallangan. Liposaksiyadan keyin yog‘ miqdori va tana vazni biroz kamayishi mumkin, ammo yaqinda britaniyalik shifokorlar o‘tkazgan tadqiqotga ko‘ra, bunday operatsiya sog‘liq uchun foydasiz. Ko‘rinishidan, sog‘liqqa zarar yetkazadigan yog‘ teri ostidagi yog‘ emas, balki visseral yog‘ bo‘lib, u charvida va qorin bo‘shlig‘idagi ichki aʼzolar atrofida joylashadi. Ilgari vazn kamaytirish maqsadida liposaksiya (10 kg gacha yog‘ni olib tashlash bilan bajariladigan megaliposaksiya) qilishga ayrim urinishlar bo‘lgan. Hozir esa bu usul o‘ta zararli va xavfli, ko‘plab og‘ir asoratlarga hamda tana yuzasining notekislanishi kabi jiddiy kosmetik muammolarga olib keluvchi amaliyot sifatida qo‘llanmaydi. Bundan tashqari, teri osti liposaksiyasi (masalan, qorin sohasida) sog‘liq uchun zararli visseral yog‘ning kompensator ravishda ortishiga olib kelishi haqida maʼlumotlar bor. Shunday qilib, semizlikka qarshi kurashda plastik jarrohlik emas, balki bariatrik jarrohlik qo‘llanadi.

Semizlikni operatsiya bilan davolashning qatʼiy ko‘rsatmalari bor; u o‘zini shunchaki ortiqcha vaznli deb hisoblaydigan kishilarga mo‘ljallanmagan. Odatda TMI ≥ 40 bo‘lganda semizlikni jarrohlik yo‘li bilan davolash ko‘rsatmasi paydo bo‘ladi. Ammo bemorda 2-tur qandli diabet, gipertoniya kasalligi, venalarning varikoz kengayishi va oyoq bo‘g‘imlari bilan bog‘liq muammolar bo‘lsa, TMI ≥ 35 bo‘lgandayoq operatsiya tavsiya qilinishi mumkin. So‘nggi paytlarda xalqaro ilmiy adabiyotda oshqozon bandajini qo‘yish amaliyotining TMI 30 yoki undan yuqori bo‘lgan bemorlardagi samaradorligini o‘rgangan ishlar paydo bo‘lmoqda. Bundan tashqari, 2011 yil fevralida AQShning ruxsat beruvchi organi — FDA TMI ≥ 30 dan boshlab oshqozonga bandaj qo‘yishga ruxsat berishga qaror qildi. Biroq bu ruxsat faqat LapBand nomli bitta bandaj modeliga tegishli.

Tana massasi indeksi 35 dan yuqori bo‘lgan va semizlik bilan birga boshqa kasalliklarga chalingan ayrim kishilarga tana vaznini 30 % yoki undan ko‘proq kamaytirish zarur bo‘lsa, bariatrik operatsiya ko‘rsatiladi. Jarrohlik aralashuvi qatʼiy individual tarzda belgilanadi.

Aynan Rossiya Federatsiyasida bariatrik operatsiya xarajatlari majburiy tibbiy sug‘urta mablag‘lari hisobidan, yuqori texnologiyali tibbiy yordam uchun hududiy kvota asosida qoplanadi yoki tijorat klinikasida amalga oshiriladi (2024 yil holatiga ko‘ra operatsiya narxi 130 ming rubldan boshlanadi). Kvota asosida operatsiya qilish huquqi TMI 40 yoki undan yuqori va albatta 2-tur qandli diabetga chalingan kishilarga beriladi.

Semizlik asoratlari

  • Semizlik umrni qisqartiradi — muddatidan oldin o‘lim xavfi 11 % ga oshadi, bunda bel aylanasining har 10 sm ga ortishi hisobga olinadi.
  • Metabolik sindrom — yurak-qon tomir kasalliklari rivojlanishining xavf omillari bo‘lgan modda almashinuvi, gormonal va klinik buzilishlar majmuasi. Metabolik sindromning asosida to‘qimalarning insulinga sezgirligining pasayishi yotadi.
  • Gastroezofageal reflyuks kasalligi — oshqozon-ichak tizimining eng ko‘p tarqalgan kasalliklaridan bo‘lib, uchrash chastotasiga ko‘ra yara va o‘t-tosh kasalliklariga tenglashadi. Unda oshqozondagi kislotali suyuqlik qizilo‘ngachning pastki uchdan bir qismiga qaytadi. Taxminan 10 % holatda kislotali reflyuks ishqoriy reflyuks bilan birga kuzatiladi, yaʼni qizilo‘ngachga oshqozon tarkibi bilan birga o‘n ikki barmoq ichak tarkibi ham qaytadi. Reflyuks semiz kishilarda, ko‘p ovqat yeyishni, ayniqsa kechasi ovqatlanishni yoqtiradiganlarda, spirtli ichimlik va qahvani meʼyordan ortiq isteʼmol qiladiganlarda hamda ashaddiy chekuvchilarda rivojlanadi.
  • 2-tur qandli diabet — insulinrezistentlik (hujayralarning gormon taʼsiriga sezgir emasligi) va oshqozon osti bezi hujayralaridan insulin ajralishining buzilishi bilan tavsiflanadi.
  • Yurakning ishemik kasalligi (YIK) — stenokardiya, miokard infarkti va aterosklerotik kardiosklerozni birlashtiruvchi kasallik. YIK yurak toj arteriyalari bo‘shlig‘i torayishi oqibatida yurakka qon yetib kelishining kamayishi tufayli rivojlanadi.
  • Miokard infarkti — maʼlum sohada qon aylanishi o‘tkir buzilishi sababli yurak mushagining bir qismi nobud bo‘lishi.
  • Insult — miyada qon aylanishining o‘tkir buzilishi.
  • Arterial gipertenziya — qon bosimi ko‘tarilishi bilan tavsiflanadigan yurak-qon tomir tizimining eng keng tarqalgan kasalligi.
  • Surunkali vena yetishmovchiligi — venoz qon oqimining buzilishi bilan tavsiflanadigan, mahalliy mikrotsirkulyatsiya tizimi izdan chiqishiga olib keluvchi sindrom.
  • Xolesistit — o‘t pufagining yallig‘lanishi.
  • O‘t-tosh kasalligi — o‘t pufagida yoki o‘t yo‘llarida toshlar hosil bo‘ladigan kasallik.
  • Artritlar — bo‘g‘imlarda surunkali yallig‘lanishni keltirib chiqaradigan autoimmun kasallik. Bundan tashqari, bo‘g‘im atrofi va boshqa ayrim to‘qimalar, aʼzolar hamda organizm tizimlari ham zararlanadi. Shu sababli revmatoid artrit tizimli kasalliklarga kiritiladi.
  • Deformatsiyalovchi osteoartroz — bo‘g‘imlarning (bo‘g‘im tog‘aylarining) surunkali, yallig‘lanishsiz kechadigan kasalligi.
  • Umurtqalararo disk churrasi — umurtqa tanasini disk tomondan qoplab turuvchi juda yupqa tog‘ay plastinkada yoriq paydo bo‘ladi. Natijada qon disk moddasiga quyilib, churraning tez rivojlanishiga yordam beradi.
  • Tuxumdonlarning polikistoz sindromi — tuxumdonlar kattalashib, ichida suyuqlik bilan to‘lgan ko‘plab mayda pufakchalar bo‘ladigan endokrin kasallik.
  • Onkologik kasalliklar — organizm aʼzo va to‘qimalaridagi epiteliy hujayralaridan rivojlanadigan xavfli o‘smalar. Epiteliy hujayralari tez bo‘linish va ko‘payish xususiyatiga ega. Onkologik kasalliklar oddiy hujayralar o‘sma hujayralariga aylanganda rivojlanadi.
  • Pankreatit — oshqozon osti bezining yallig‘lanishi.
  • Jigarning yog‘li distrofiyasi — jigar hujayralarida yog‘ to‘planishi.
  • Alveolyar gipoventilyatsiya bilan kechadigan o‘ta og‘ir semizlik — o‘ta og‘ir semizlikka chalingan odamlarda alveolyar gipoventilyatsiya (yetarlicha chuqur va tez nafas ololmaslik) kuzatiladigan holat. Buning natijasida qondagi kislorod miqdori kamayib, karbonat angidrid miqdori ortadi.
  • Erektil disfunksiya — erkaklarda ereksiyaga erisha olmaslik yoki uni saqlab turolmaslik. Bu semizlik bilan bog‘liq gormonal buzilishlar va testosteron miqdorining kamayishi tufayli yuzaga keladi hamda androgen yetishmovchiligiga olib boradi.

Prognoz

Prognoz ko‘p jihatdan semizlikning shakli, og‘irlik darajasi, asoratlari va hamroh kasalliklar mavjudligiga bog‘liq. Ortiqcha vaznli odamda modda almashinuvi buzilishlari kuzatilmagan taqdirda ham, ortiqcha vazn «sog‘lom» holat hisoblanmaydi: vaqt o‘tishi bilan kuchayadigan boshqa xavf omillari bor. Ortiqcha vazn doimo u yoki bu yurak-qon tomir kasalliklari yuzaga kelishiga olib keladi.

Adabiyotlar

  • Yefimov, A. S. Endokrinolog shifokorning kichik ensiklopediyasi  / A. S. Yefimov, N. A. Zuyeva, N. D. Tronko … [va boshqalar]. — Kiyev : «DGS LTD» MChJ : Medkniga, 2007. — B. 255—260. — 360 b. — (Amaliyotchi shifokor kutubxonasi). — [2005-yildagi ikki qismli nashrning bir jildda qayta bosmasi (1-kitob: 120 b.; 2-kitob: 140 b.)]. — 5000 nusxa. — UDK 616.43(03)(G). — ISBN 966-7013-23-5.
  • Semizlik va ortiqcha vazn : [arxiv. 19-oktabr 2019-yil] = Semizlik va ortiqcha vazn (ingl.). JSST (16-fevral 2018-yil). Arxivlangan 6-noyabr 2019-yil. :[ingliz tilidan tarjima ingl.]. — JSST, 2018. — 16-fevral. — (Axborot byulletenlari).
  • Bershteyn, Lev. Semizlik va saraton : ekzosomalar nimalardan «so‘zlaydi»?  / Lev Bershteyn, Anastasiya Malek // Priroda : jurnal. — 2018. — № 6.
  • Jayedi, Ahmad. Markaziy semizlik va barcha sabablarga ko‘ra o‘lim xavfi : 72 ta istiqbolli kohort tadqiqotning tizimli sharhi va doza–javob munosabatlari bo‘yicha metatahlili : [ingl.] / Ahmad Jayedi, Sepideh Soltani, Mahdieh Sadat Zargar … [va boshqalar] // BMJ : jurnal. — 2020. — № 370. — M3324. — doi:10.1136/bmj.m3324. — PMID 32967840. — PMC 7509947.
  • «Pivo qorni» inson vaznidan qatʼi nazar, muddatidan oldin o‘lim xavfini oshiradi : metasharh // Republic. — 2020. — 6-oktabr.
  • Yog‘li tana tadqiqotlari bo‘yicha Routledge xalqaro qo‘llanmasi : [ingl.]  / Ket Pauze va Sonya Rene Teylor tahriri ostida. — Routledge, 2021. — 310 b. — ISBN 978-0-367-50292-8.

Havolalar