.jpg)
.jpg)
Vaksinatsiya — organizmga antigenga xos tarkibiy qismlarni (jumladan, vaksinalar va anatoksinlar tarkibida) kiritish orqali faol himoya immunitetini muayyan infeksion qo‘zg‘atuvchiga yoki ular ishlab chiqaradigan ekzotoksinlarga qarshi shakllantirishga, kamroq hollarda esa ayrim kasalliklarni davolashga qaratilgan tadbirlar majmuasidir. Muvaffaqiyatli vaksinatsiya immunizatsiyaga olib keladi. «Vaksinatsiya» va «immunizatsiya» tushunchalari amalda ko‘pincha bir-birining o‘rnida ishlatiladi. Biroq vaksinatsiya faqat vaksina yuborish jarayonini anglatadi, immunizatsiya esa vaksina yuborilishi va undan keyin tegishli kasallikka qarshi immunitet shakllanishini ham qamrab oladi. Vaksinatsiya — infeksion kasalliklar qo‘zg‘atuvchilari bilan uchrashishdan oldin ulardan himoyalanishning oddiy, samarali va xavfsiz usuli. Uning ta’sir mexanizmi organizmning tabiiy himoya tizimlarini ishga solishga asoslanadi. Vaksinatsiya keng tarqalgan kasalliklarni nazorat qilish, tarqalishini cheklash, bartaraf etish va butunlay yo‘q qilish strategiyasidir. U sog‘liqni saqlashning eng tejamkor choralaridan biri ham hisoblanadi (emlash xarajatlari emlanmagan holda kasallikni davolash xarajatlaridan kamroq).
Vaksinatsiya deganda odatda infeksion kasalliklarning oldini olish va aholini immunizatsiya qilish maqsadida sog‘lom odamlar hamda hayvonlarga oldindan o‘tkaziladigan profilaktik emlash tushuniladi. Bunday emlash vaksina bilan profilaktika deb ataladi. So‘zlashuv tilida «vaksinatsiya» o‘rniga ba’zan «emlash» so‘zi ishlatiladi; bu so‘z vaksina yuborishning o‘zidan tashqari, vaksina va immunizatsiya tushunchalarini ham anglatishi mumkin. Profilaktik emlashdan tashqari, allaqachon orttirilgan ayrim kasalliklarni, jumladan, surunkali infeksion va onkologik kasalliklarni davolash uchun qo‘llanadigan davolovchi vaksinatsiya ham mavjud. U vaksinoterapiya deb ataladi. Vaksina bilan profilaktikaga nisbatan vaksinoterapiya hozirgacha tibbiyotning rivojlanishning dastlabki bosqichida turgan sohasi hisoblanadi.
Vaksinatsiya tibbiyot tarixidagi eng muhim yutuqlardan biridir. Vaksinalar hayot uchun xavfli infeksion kasalliklarni nazorat qilish va bartaraf etishda samarali, xavfsiz hamda tejamkor vosita ekani isbotlangan. Ular har yili taxminan 2 milliondan 3 milliongacha inson hayotini saqlab qoladi. Shu bilan birga, emlash orqali jamoaviy immunitetga erishish uchun aholining emlanganlik darajasi har bir kasallikka xos muayyan chegaradan yuqori bo‘lishi lozim. Vaksinatsiyaning muhim yutuqlaridan biri — 1958-yilda SSSR taklif etgan va 1979-yilda muvaffaqiyatli yakunlangan xalqaro dastur orqali chinchechakning butun dunyoda batamom tugatilishidir. Chinchechak asrlar davomida insoniyatga katta talafot yetkazgan, faqat XX asrning o‘zida 300 milliondan ortiq kishining hayotiga zomin bo‘lgan. Natijada dunyoning aksariyat mamlakatlarida emlash davlatning ustuvor vazifalaridan biriga aylandi.
Dunyoda qo‘llanadigan emlash siyosatlari bir-biridan sezilarli farq qiladi. Ayrim mamlakatlar tanlash erkinligini berib, aholini xabardor qilishga e’tibor qaratsa, boshqalari zarur emlash qamroviga erishish uchun majburiy vaksinatsiyani joriy etadi. Shu bilan birga, ko‘plab mamlakatlarda o‘zini yoki farzandlarini emlatishdan bosh tortuvchi guruhlar immunizatsiya dasturlariga to‘sqinlik qiladi. Emlashga ishonchsizlik Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti 2019-yilda e’tibor qaratgan sog‘liqni saqlashning o‘nta muammosi ro‘yxatiga kiritilgan. Vaksinalar mavjud bo‘lsa-da, odamlarning emlash dasturlarida ishtirok etishni istamasligi insoniyat kasalliklarga qarshi kurashda erishgan yutuqlarni ortga qaytarishi mumkin. Bunday vaziyatlarda majburiy emlash strategiyalari maqbul yechim bo‘lishi mumkin.
Tavsif
Profilaktik emlash vaqtida vaksina organizmga yuborilganda antigen taqdimoti sodir bo‘ladi: infeksiya qo‘zg‘atuvchisi antigeni immun tizimiga kasallikni keltirib chiqara olmaydigan xavfsiz shaklda (preparatga qarab, zaiflashtirilgan yoki o‘ldirilgan patogen yoki uning bir qismi ko‘rinishida) taqdim etiladi. Infeksion kasallikdagi kabi antigenga javoban immun javob ishlab chiqiladi va xotira B-hujayralari to‘plami emlash qaratilgan infeksiya qo‘zg‘atuvchisiga qarshi shakllanadi. Agar antigen tirik infeksiya qo‘zg‘atuvchisi shaklida yana kirsa, immun tizimi bu antigenni avvaldan tanigani uchun qo‘zg‘atuvchini aniqlash va birlamchi immun javobni shakllantirishga vaqt sarflamasdan ancha tez va faol javob qaytaradi. Ya’ni kasallik avj olishi va qo‘zg‘atuvchi organizmda sezilarli ko‘payishidan avval, dastlabki bosqichdayoq unga samarali qarshi kurasha boshlaydi. Shu tariqa kasallikning og‘ir kechishi va asoratlar xavfi sezilarli kamayadi, ko‘pincha esa kasallik belgilarsiz o‘tadi. Ommaviy emlash natijasida aholi orasida jamoaviy immunitet qatlami yuzaga keladi. Bu infeksiya qo‘zg‘atuvchisining zararlangan kishidan (bemor yoki tashuvchidan) kasallikka moyil organizmga o‘tishini qiyinlashtiradi va oxir-oqibat qo‘zg‘atuvchining eliminatsiyasiga, ya’ni unga moyil immunizatsiyalangan populyatsiyadan yo‘qolishiga olib kelishi mumkin.
Emlash tufayli qizamiqdan har yili vafot etuvchilar soni dunyo bo‘ylab 3—7 milliondan 100 mingdan kamroq darajagacha kamaygan (2015-yilda qizamiqdan 73 ming kishi vafot etgan), chinchechak (1979-yilda) va qoramol o‘lati (2010-yilda) tugatilgan.
Shu bilan birga, 1990-yillarda difteriya va boshqa «bolalar infeksiyalari»ga qarshi emlash qamrovining past bo‘lishi sobiq sovet hududida umumiy sanitariya madaniyati pasayishi fonida epidemiyalar avj olishiga hamda bolalar orasida ushbu kasalliklardan o‘lim darajasi oshishiga, shuningdek, kattalar orasida ham kasallanish holatlari yuzaga kelishiga sabab bo‘ldi. Masalan, Rossiyada faqat kasallanish darajasi difteriya bo‘yicha 1991—1994-yillarda 34 baravar oshdi. Vaholanki, SSSRda bu kasallikka qarshi ommaviy emlash olib borilgan va avvalgi yillarda uning og‘ir shakllari deyarli uchramagan.
Uzoq davom etadigan surunkali infeksiyalarda (masalan, brusellyoz, tulyaremiya, stafilokokk infeksiyalari va hokazo) davolovchi vaksinatsiya organizmning qo‘zg‘atuvchi antigeniga nisbatan desensibilizatsiyalanishiga, fagotsitoz va antitanalar hosil bo‘lishi rag‘batlantirilishiga yordam beradi.
Vaksinatsiya turlari
Vaksinatsiya quyidagi turlarga bo‘linadi:
- rejali (odatda moyilligi aholi (hayvonlar) orasida umumiy bo‘lgan, pandemiya tarzida tarqalishga moyil infeksiyalarga qarshi yoki qo‘zg‘atuvchisi hamma joyda uchraydigan, davolab bo‘lmaydigan va o‘limga olib keladigan kasalliklarga qarshi);
- epidemik ko‘rsatmalarga ko‘ra (hamma joyda tarqalmagan infeksiyalarga qarshi — ular uchraydigan hududlarda, epidemiya xavfi tug‘ilganda yoki epidemik o‘choq paydo bo‘lganda, jumladan, ayrim kasb egalari emlanganda yoki tabiiy o‘choqli infeksiyalar mavjud joylarga borishda va hokazo).
Vaksina preparatiga qarab emlash og‘iz orqali (tomchi, tabletka), skarifikatsiya yo‘li bilan (teri yuzasiga), inyeksiya orqali (teri ichiga, teri ostiga, mushak ichiga, shu jumladan, ignasiz inyektor), teri orqali yoki intranazal yo‘l bilan (burunga tomizish, sprey ko‘rinishida yoki emlash uchun xona havosiga aerozol purkash) va boshqa usullarda amalga oshirilishi mumkin.
Infeksiya va vaksina turiga qarab barqaror immunitetni (immun javobning kuchini) shakllantirish va saqlab turish uchun vaksinatsiya (V) hamda qayta vaksinatsiya (RV) kurslarini o‘z ichiga olgan ma’lum jadval asosida vaksina yuborish talab etiladi. Vaksina ishlab chiqilayotganda belgilangan emlash va qayta emlash soni hamda muddatlariga amal qilinmasa, immun javob yetarli darajada shakllanmasligi yoki vaqt o‘tishi bilan susayishi mumkin. Emlash samaradorligiga vaksinalarni saqlash qoidalariga (ayniqsa, sovuq zanjirga) va emlash texnikasiga rioya qilinishi, shuningdek, emlash paytidagi organizm holati ham ta’sir qiladi (masalan, OIV, immunodepressantlar qabul qilinganda samaradorlik pastroq bo‘lishi, tirik zaiflashtirilgan vaksinalar esa mumkin bo‘lmasligi mumkin).
Tarix
XIX asrgacha Yevropa shifokorlari keng tarqalgan va takrorlanib turadigan yirik epidemiyalar qarshisida ojiz edilar. Shunday infeksion kasalliklardan biri chinchechak edi: u har yili dunyo bo‘ylab millionlab odamlarga yuqardi, zararlanganlarning 20–30 %i vafot etardi, tuzalganlar esa ko‘pincha nogiron bo‘lib qolardi. XVIII asrda Yevropa mamlakatlaridagi barcha o‘limlarning 8—20 %iga chinchechak sabab bo‘lgan. Shu bois aynan bu kasallikning oldini olish usullariga ehtiyoj katta edi.
Qadimdan chinchechak bilan kasallanib tuzalgan kishilar bu kasallikka qayta chalinmasligi kuzatilgan. Shu sababli keyinchalik og‘ir shaklning oldini olish uchun kasallikning yengil shaklini ataylab yuzaga keltirishga urinishlar bo‘lgan.
Hindistonda va Xitoyda inokulyatsiya — chinchechakning yengil shakli bilan kasallangan kishilar pufakchalaridagi suyuqlikni sog‘lom odamlarga yuborish amaliyoti qo‘llangan. Chinchechakning bunday inokulyatsiyasining kamchiligi shundaki, virusning patogenligi pastroq bo‘lishiga qaramay (lot. Variola minor), u ba’zida o‘limga ham olib kelgan. Bundan tashqari, ayrim hollarda xatolik tufayli yuqori patogen virus yuborilgan.
Mintaqalar va mamlakatlar bo‘yicha
Hindiston
Emlash an’anasi Hindistonda 1000-yilda paydo bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Variolyatsiya haqidagi ma’lumot ayurvedaga oid Sact’eya Grantham matnida borligini fransuz olimi Anri Mari Gusson frans. Dictionaire des sciences médicales jurnalida qayd etgan. Biroq inokulyatsiya Hindistonda paydo bo‘lgan degan qarash shubha ostiga olingan, chunki qadimgi sanskrit tibbiy matnlarining juda oz qismida inokulyatsiya jarayoni tasvirlangan.
Xitoy
Xitoyda chinchechakka qarshi inokulyatsiya amaliyoti haqidagi eng qadimgi ma’lumotlar X asrga borib taqaladi. Variolyatsiyaning eng qadimgi hujjatlashtirilgan qo‘llanishi ham Xitoyga tegishli: XV asrda «burun orqali insufflyatsiya», ya’ni chinchechakdan olingan kukunsimon materialni (odatda qotgan yarachalar qobig‘ini). XVI va XVII asrlarda Xitoyda insufflyatsiyaning turli usullari qo‘llangan:60. 1700-yilda London Qirollik jamiyatiga Xitoydagi emlash amaliyoti haqida ikkita ma’ruza taqdim etilgan. Ularni Xitoyda faoliyat yuritgan Ost-Indiya kompaniyasi xodimining hisobotini olgan doktor Martin Lister va doktor Klopton Gavers taqdim etgan. Xitoyda chinchechakka qarshi emlash qaydlari X asr oxiridan saqlangan va manbalarga ko‘ra, ular Lunsin imperatori (1567—1572) hukmronligi davrida, Min sulolasi (1368—1644).
Yevropa
Yunon shifokori Emmanuel Timonis (1669—1720) Xios orolidan, Yakov Pilarinos (1659—1718) esa Kefaloniya orolidan bo‘lib, ular chinchechakka qarshi emlashni Konstantinopolda XVIII asr boshlarida chinchechakka qarshi emlashni qo‘llab, 1714-yilda «Qirollik jamiyatining falsafiy ishlari» jurnalida o‘z ishlarini e’lon qilgan. Inokulyatsiyaning bu va variolyatsiyaning boshqa shakllarini Angliyaga ledi Montegyu — mashhur ingliz yozuvchisi va sayohatchisi, ingliz elchisining rafiqasi — olib kirgan. U Istanbulda 1716–1718-yillarda yashagan; yoshligida chinchechak bilan og‘ir kasallanib, o‘limdan zo‘rg‘a qutulgan va kasallikdan jiddiy aziyat chekkan edi. Ma’lumotli va faol ledi Meri Konstantinopolda yosh cherkas qizi bilan tanishib, undan bu usul haqida eshitadi. Ledi Meri olti yashar o‘g‘lini ham emlatadi va keyinchalik cherkaslarning ushbu usulini vataniga olib keladi. Avvaliga usulni qabul qilishmagan, ammo keyin unga ruxsat berishgan, hatto Britaniya monarxi oilasini ham emlashgan. Dastlab shifokorlar qarshi bo‘lgan. Biroq emlashdagi o‘lim 2 % bo‘lib, ilgari 20—40 % bo‘lgan ko‘rsatkichdan ancha pastligi shubhalanuvchilarni ishontirgan va butun Yevropada emlash ommalashgan. Bu usul Angliya hamda Amerikada mashhur Jennerning 1796-yilgi vaksinasi paydo bo‘lishidan qariyb yarim asr avval qabul qilingan. Biroq usulda o‘lim darajasi taxminan 2 % bo‘lgani sababli u asosan xavfli epidemiyalar paytida qo‘llangan va bahsli bo‘lib qolgan.
1711-yilda Shvetsiya qiroli Karl XII ning fransuz vakili Abri de la Motre Kavkazga tashrif buyurgan. U xotiralarida Degliad qishlog‘ida kasal adigey qiziga chinchechakka qarshi emlash o‘tkazilganiga guvoh bo‘lgani va jarayonni batafsil tasvirlagan. «Tog‘lar oralab yurganimiz sari cherkaslar menga tobora chiroyliroq ko‘rinardi, — deb yozgan Motre. — Chunki men chinchechak izlari qolgan hech kimni uchratmagan edim. Shunda go‘zallikning bu dushmani ko‘plab xalqlarga yetkazadigan vayronagarchilikdan o‘zlarini himoya qilishning biron siri bormi, deb so‘rashga qaror qildim». Ular fransuz mehmonidan sirni yashirmaganlar. U shunday yozadi: «Ular savolimga ijobiy javob berib, bu vosita kasallikni odamga emlash yoki yuqtirishdan iboratligini aytishdi: zararlangan kishining yiringini olib, igna bilan qilingan teshik orqali qonga aralashtirishar ekan».
Motre jarayonni o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan: «…Degliad degan qishloqda, biz o‘tib ketayotganimizda, to‘rt yoki besh yashar qizchani emlashayotganini bildim… Qizni uch yashar, shu kasallikka chalingan, chechak donachalari va toshmalari yiringlay boshlagan bolaning oldiga olib borishdi. Keksa ayol bir-biriga bog‘langan uchta ignani olib, qizchaning avval qorin yuqori qismiga, keyin chap ko‘kragining yurak ro‘parasiga, uchinchi marta kindigiga, to‘rtinchi marta o‘ng kaftiga, beshinchi marta chap oyog‘i to‘pig‘iga qon chiqquncha sanchdi. So‘ng qon bilan kasal bolaning chechak donachalaridan olingan yiringni aralashtirdi».
XVIII asrda yengilroq kechadigan sigir chechagini boshdan kechirgan odamlar chinchechakka chalinmasligi aniqlandi. Bu g‘oyaning qayd etilgan ilk qo‘llanishini fermer Benjamin Jesti (Benjamin Jesty) Yetminster[ingl.], Dorset grafligidagi qishloqda amalga oshirgan. U 1774-yilda o‘zi kasallanib, kasallikni oilasiga ham yuqtirgan; keyinchalik uning o‘g‘illari 1789-yilda o‘rtacha og‘irlikdagi chinchechak bilan inokulyatsiya qilinganda ham kasallanmagan. 1791-yilda Piter Plett (Peter Plett) Kildan Golshteyn-Glyukshtadt gersogligidan (hozirgi Germaniya) bo‘lgan Piter Plett (Peter Plett) uch bolaga inokulyatsiya qilgan.
14-may 1796-yilda Edvard Jenner o‘z farazini tekshirish uchun Jeyms Fippsni — bog‘bonining sakkiz yoshli o‘g‘lini emlagan. O‘sha davr uchun bu inqilobiy tajriba bo‘lgan: Jenner bolaga sigir chechagini yuqtirib, u chinchechakka nisbatan immunitetga ega bo‘lganini isbotlagan. Keyinchalik bolaga odam chechagini (yigirmadan ortiq marta) yuqtirishga urinishlar natija bermagan. Jenner Blossom ismli sigirdan sigir chechagini yuqtirib olgan sog‘uvchi Sara Nelmsning qo‘lidagi chechak pufakchalaridan yiringni qirib olib, sog‘lom bolaning qo‘lidagi ikkita tirnalgan joyga surtgan. O‘sha sigirning terisi hozir ham Avliyo Georgiy tibbiyot maktabi devorida (hozirda Londonning janubiy qismidagi Tutingda) osilgan. Fipps Jennerning emlash haqidagi ilk maqolasida keltirilgan 17-holat edi. Jenner tajribani o‘zida o‘tkaza olmagan, chunki o‘zi anchadan buyon chinchechakka immunitetga ega ekanini bilgan.
1798-yilda Jenner «Sigir chechagining sabablari va oqibatlari haqida tadqiqot (An Inquiry Into the Causes and Effects of the Variolæ Vaccinæ, Or Cow-Pox)» maqolasini chop etib, unda birinchi marta «vaksinatsiya» atamasini qo‘llagan va katta qiziqish uyg‘otgan. U «haqiqiy» va «soxta» sigir chechagini (ikkinchisi kutilgan samara bermagan) farqlab, emlangan kishining chechak pufakchasidan vaksinani boshqalarga o‘tkazish uchun «qo‘ldan qo‘lga» usulini ishlab chiqqan. Vaksinatsiya samarasini dastlabki tekshirishga chinchechak yuqtirish holatlari xalal bergan, biroq tibbiy doiralardagi qarama-qarshiliklar va hayvonlardan olingan materiallarga diniy e’tirozlarga qaramay, 1801-yilga kelib uning hisoboti olti tilga tarjima qilingan va 100 000 dan ortiq kishi emlangan edi.
Emlashni qabul qilmaslik sababli ommaviy vaksinatsiya faqat 1840—1843-yillardagi, taxminan 500 ming yevropalikning hayotiga zomin bo‘lgan chinchechak epidemiyasidan keyin boshlangan.
Vaksinalarning ikkinchi avlodi 1880-yillarda Lui Paster tomonidan joriy etilgan; u tovuq vabosi va kuydirgi kasalliklariga qarshi zaiflashtirilgan mikroorganizmlar yordamida yangi usulda vaksinalar ishlab chiqqan. XIX asr oxirida vaksinalar milliy nufuz masalasiga aylangan. Majburiy emlash to‘g‘risidagi qonunlar paydo bo‘lgan.
Shundan so‘ng vaksinatsiya kampaniyalari butun dunyoga tarqalgan, ba’zan ular qonun yoki qoidalar bilan belgilangan (Buyuk Britaniyadagi «Emlash to‘g‘risidagi qonunlar», 1840—1907-yillar). Vaksinalar turli kasalliklarga qarshi qo‘llana boshlagan. Lui Paster XIX asr davomida kuydirgi va quturish qo‘zg‘atuvchilarini zaiflashtirish uchun o‘z usulini rivojlantirgan. Paster qo‘llagan usul mikroorganizmlarni zararlab, ularning infeksiya yuqtirish qobiliyatini yo‘qotardi. Bunday emlash kasallikdan to‘liq himoya qilmasa ham, kasallik yuqqanida uning yengil kechishini ta’minlagan. Paster kashfiyotchi Edvard Jenner xotirasiga hurmat bajo keltirib, o‘zi topgan infeksion kasallikning oldini olish usulini ham «vaksinatsiya» deb atagan, garchi zaiflashtirilgan bakteriyalarning sigir chechagiga hech qanday aloqasi bo‘lmasa ham.
6-iyul 1885-yilda Lui Paster laboratoriyasiga 9 yoshli bola — Yozef Mayster — olib kelingan. Uni quturgan it qattiq tishlagan va bola tuzalmas deb hisoblangan. Paster o‘sha paytda quturishga qarshi vaksina yaratishni yakunlayotgan edi, bu esa bola uchun ham, vaksina sinovi uchun ham imkoniyat bo‘ldi. Emlash jamoatchilik va matbuot nazorati ostida o‘tkazilgan. O‘limi muqarrar deb hisoblangan bola tuzalgan, shundan so‘ng Yevropaning turli mamlakatlaridan (jumladan, Rossiyadan) quturgan hayvonlar hujumidan zarar ko‘rgan kishilar Paster laboratoriyasiga kela boshlagan.
Rossiya
Rossiyada ilk vaksinadan imperatritsa Yekaterina II foydalangan: 1768-yilda u inokulyatsiya usuli bilan chinchechakka qarshi emlangan. Vaksina materiali kasal bola Aleksandr Markovdan olingan. Imperatritsa unga dvoryanlik unvonini berib, ikkinchi familiya sifatida Ospenniy nomini bergan. Yekaterina II ning chinchechakka qarshi emlanishi xotirasiga uning tasviri va «O‘zim namuna ko‘rsatdim» yozuvi tushirilgan 12 ta medal zarb qilingan. Shundan so‘ng Rossiyada majburiy chinchechakka qarshi emlash joriy etilgan; imperatritsa bu fikrni ancha vaqt davomida, jumladan, Volter bilan yozishmalarida muhokama qilib kelgan.
1826-yil fevralda Nikolay I o‘z farmoni bilan Vazirlar qo‘mitasining «Chinchechakka qarshi emlaganlik uchun» medalini ta’sis etish haqidagi qarorini tasdiqlagan. Guberniyalarda chinchechak emlashida eng yaxshi natija ko‘rsatganlar yoqasidagi yashil tasmaga taqiladigan oltin va kumush medallar bilan mukofotlangan (ro‘yxatlarni imperator shaxsan tasdiqlagan).
RSFSRda majburiy ommaviy chinchechak emlashi 1919-yilda joriy etilgan.
Mamlakatdagi tavsiya etilgan emlashlarning birinchi ro‘yxati 1958-yilda tuzilgan; unga chinchechak, sil, ko‘kyo‘tal, difteriya va poliomiyelit kiritilgan.
1966-yilda qoqsholga qarshi emlash (7 marta yuborish, 5 oylikdan boshlab), ittifoqdosh respublikalar sog‘liqni saqlash vazirliklari qarori bilan esa ich terlama, tulyaremiya, brusellyoz, leptospiroz va kana ensefalitiga qarshi emlash qo‘shilgan.
1973-yildan 10 oylik bolalar va qizamiq bilan kasallanmagan 14 yoshgacha bo‘lgan barcha bolalar uchun qizamiqqa qarshi bir martalik emlash joriy etilgan.
1980-yilda chinchechakka qarshi immunizatsiya bekor qilingan; tepki (qizamiqqa qarshi emlash bilan bir vaqtda, 15—18 oyligida)ga qarshi emlash qo‘shilgan. Kattalarga har 10 yilda qoqsholga qarshi qayta emlanish tavsiya etilgan. 1 yoshdan boshlab har yili grippga qarshi emlash joriy etilgan.
1997-yildan qizilchaga qarshi emlash (qizamiq va tepki bilan birga, 12—15 oylikda) joriy etilgan. Alohida buyruq bilan bolalarning turli guruhlarida B gepatitga qarshi immunoprofilaktikani bosqichma-bosqich joriy qilish tavsiya etilgan.
2001-yilda profilaktik emlashlar taqvimi milliy maqom va federal budjetdan kafolatli moliyalashtirishga ega bo‘ldi. Unga bolalarni B gepatitiga qarshi emlash kiritildi; qizamiq, qizilcha va tepki kasalliklariga qarshi emlash ikki martalik (12 oylikda va 6 yoshda) bo‘ldi; qizilchaga qarshi ikki martadan kam emlangan 13 yoshli qizlarga qizilcha emlashi tavsiya etildi. Kattalar uchun har 10 yilda difteriya va qoqsholga qarshi qayta emlash belgilandi. Qo‘shimcha ravishda hududiy budjetlar hisobidan epidemik ko‘rsatmalarga asoslangan profilaktik emlashlar taqvimi joriy etildi.
2006—2007-yillarda B gepatitiga qarshi emlash kattalarga ham tatbiq etildi; 25 yoshgacha bo‘lgan (ikki martadan kam emlangan) ayollarga qizilchaga qarshi emlash imkoniyati yaratildi; immuniteti yetarli bo‘lmagan va go‘daklar uylarida yashovchi bolalar uchun birinchi marta inaktivatsiyalangan (ya’ni tirik bo‘lmagan) poliomiyelit vaksinasi joriy etildi (sog‘lig‘idan qat’i nazar).
2006-yildan 2025-yilgacha emlash tufayli o‘tkir gepatit bilan kasallanish 16,5 baravar, surunkali B gepatit bilan kasallanish 30% kamaydi. 17 yoshgacha bo‘lganlar orasida o‘tkir B gepatiti holatlari deyarli nolga tushdi.
2008-yildan hayotining birinchi yilidagi bolalarga poliomiyelitga qarshi dastlabki uchta emlash faqat inaktivatsiyalangan vaksina (IPV) bilan o‘tkazilmoqda. Bu hatto vaksina bilan bog‘liq poliomiyelitning juda kam uchraydigan holatlarini ham oldini olishga qaratilgan.
2011-yilda xavf guruhidagi bolalarga gemofil infeksiyaga qarshi to‘rt martalik emlash tavsiya etildi; bir yoshgacha bo‘lgan bolalar uchun inaktivatsiyalangan poliovaksina dozalari soni ikkigacha kamaytirildi: uchinchi dozadan boshlab tirik vaksina (OPV) qo‘llanadi, immuniteti yetarli bo‘lmagan va go‘daklar uyida yashovchi bolalar bundan mustasno.
2014-yildan emlash taqvimiga hayotining birinchi yilidagi bolalar va harbiy xizmatga chaqiriluvchilar uchun pnevmokokk infeksiyasiga qarshi emlash, 2016-yildan esa surunkali o‘pka kasalliklari bo‘lgan kattalar va keksalar uchun emlash qo‘shilgan. Homiladorlarga grippga qarshi vaksina tavsiya etilgan; 14 yoshdagi silga qarshi qayta emlash bekor qilinib, tug‘ruqxonadagi birlamchi emlash va 6 yoshdagi (tuberkulin sinamasi manfiy bo‘lsa) emlash qoldirilgan.
2020-yil dekabr oyidan Rossiyada COVID-19 ga qarshi emlash olib borilmoqda; u epidemik ko‘rsatmalar bo‘yicha profilaktik emlash taqvimiga kiritilgan.
2021-yil dekabridan gemofil infeksiyaga qarshi vaksina nafaqat xavf guruhidagi, balki barcha bolalar uchun kafolatlandi; poliomiyelitga qarshi emlash sxemasi (2 IPV + 4 OPV)dan (4 IPV + 2 OPV)ga o‘zgartirildi; oltinchi doza yuborish yoshi 14 yoshdan 6 yoshgacha tushirildi.
Vaksinatsiya yordamida kasalliklarni tugatish
Vaksinatsiya orqali yengilgan birinchi kasallik chinchechak bo‘lgan. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ushbu kasallikni dunyo miqyosida yo‘q qilish ishlarini muvofiqlashtirgan. Chinchechakning tabiiy yo‘l bilan yuqishining so‘nggi holati Somalida 1977-yilda qayd etilgan.
2011-yilda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) jahon hamjamiyati qoramol o‘lati ustidan g‘alaba qozonganini e’lon qildi. Sayyoramizda bu kasallikning so‘nggi holati 2001-yilda aniqlangan.
1988-yilda JSST rahbariyati poliomiyelitni 2000-yilgacha tugatishni rejalashtirgan. Bu maqsad belgilangan muddatda amalga oshmagan bo‘lsa-da, kasallikni butunlay yo‘q qilishga yaqinlashilgan: yovvoyi poliovirusning uchta shtammidan (1-tur, 2-tur va 3-tur) 2-tur poliovirus 1999-yilda tugatilgan, 3-tur yovvoyi poliovirus sababli yangi kasallanish holatlari esa 2012-yil noyabrda Nigeriyada qayd etilgan so‘nggi holatdan keyin kuzatilmagan. Ushbu kasallikni tugatish bo‘yicha global harakatlar natijasida 16 milliondan ortiq odam falajlikdan saqlab qolingan. Yovvoyi poliovirusning 1-turini tugatishni uning Afg‘oniston va Pokistonda tarqalishi qiyinlashtirmoqda.
Shaxsiy hissa
- Lui Paster vaksinatsiyaning ilmiy asoslarini yaratgan va vaksinalar ishlab chiqqan: kuydirgi, , tovuq vabosi va quturishga qarshi;
- Morris Xilleman (1919—2005) vaksina yaratish sohasidagi eng sermahsul olimlardan biri bo‘lgan. U quyidagi kasalliklarga qarshi samarali vaksinalar ishlab chiqqan: qizamiq, epidemik parotit, A gepatiti, B gepatiti, suvchechak, meningit, pnevmoniya va gemofil tayoqchasi;
- Jonas Solk — amerikalik virusolog, dastlabki vaksinalarni poliomiyelitga qarshi ishlab chiqqan olimlardan biri.
Xavfsizlik
Milliy immunizatsiya dasturlarida qo‘llanadigan vaksinalar xavfsiz, biroq barcha dori vositalari kabi ular ham ba’zan qo‘lda og‘riq yoki tana haroratining ko‘tarilishi kabi nojo‘ya ta’sirlarni keltirib chiqarishi mumkin. Vaksinalar zarar keltirmasligiga ishonch hosil qilish uchun sinchkovlik bilan tekshiriladi. Vaksina qo‘llanishiga ruxsat berilguncha yillar davomida sinov va tekshiruvlardan o‘tishi mumkin.
Vaksinalar kasalliklarning oldini olishda eng samarali vositalardan biri ekanini ko‘rsatgan. Biroq ular oldini oladigan kasalliklar kam uchray boshlagani uchun odamlarda vaksinalar bilan bog‘liq xavotir kuchaygan: xavfli kasalliklarning oqibatlari endi ko‘zga tashlanmay qolgan. Jamoatchilik e’tibori nojo‘ya ta’sirlarga qaratilgan, bu esa emlash sur’atining pasayishi va kasallik epidemiyalarining qayta paydo bo‘lishiga ta’sir qiladi. Aslida emlash bilan bog‘liq juda kichik xavflar emlanmaslik oqibatida yuzaga keladigan kasalliklar xavfi oldida juda arzimasdir.
Aholi orasida vaksinalar xavfsizligi haqida ayrim noto‘g‘ri tasavvurlar ham bor. Vaksinalar autizmni keltirib chiqarmaydi, immun tizimini ortiqcha zo‘riqtirmaydi yoki zaiflashtirmaydi, allergiya va boshqa buzilishlarni yuzaga keltirmaydi, simob (tiomersal) hamda oz miqdorda ham zarar keltira oladigan moddalarni o‘z ichiga olmaydi. Yuzaga keladigan har qanday nojo‘ya ta’sir sinchiklab nazorat qilinadi. Biroq emlashga tibbiy ko‘rsatmalarga asoslangan qarshi ko‘rsatmalar mavjud bo‘lishi mumkin, masalan, vaksina tarkibiy qismlariga allergiya yoki oldingi emlashdan keyin kuchli allergik reaksiya kuzatilgan bo‘lsa.
Vaksinalarni sinovdan o‘tkazish
Vaksinalar milliy nazorat organlaridan qo‘llashga ruxsat olishdan oldin bir qator tekshiruv va sinovlardan o‘tadi. Avval vaksina laboratoriya sharoitida va kompyuter modellarida tekshiriladi. Keyin immun tizimi insonnikiga o‘xshash hayvonlarda sinovdan o‘tkazilib, jiddiy nojo‘ya ta’sirlari yo‘qligi va odamlarda sinash mumkinligi aniqlanadi. So‘ng odamlarda klinik sinovlar boshlanadi; dastlab vaksina kattalarda tekshiriladi.
Qo‘llashga ruxsat olish uchun zarur klinik sinovlar uch bosqichdan iborat. Birinchi bosqichda 20—100 kishi ishtirok etadi va vaksinaning xavfsizligi, ta’sir qilishi hamda jiddiy nojo‘ya ta’sirlar keltirib chiqarmasligi aniqlanadi. Ikkinchi bosqichda yuzlab ko‘ngillilar qatnashib, qisqa muddatli nojo‘ya ta’sirlar, doza va nojo‘ya ta’sirlar o‘rtasidagi bog‘liqlik hamda ishtirokchilar immun tizimining javobi o‘rganiladi. Uchinchi bosqichda yuzlab yoki minglab ko‘ngillilar ishtirokida samaradorlik, xavfsizlik va keng uchraydigan nojo‘ya ta’sirlar baholanadi.
Vaksinaning xavfsiz va samarali ekani isbotlangach, nazorat organlari uni qo‘llashga ruxsat beradi va vaksina tarqatila boshlaydi. Shundan keyin uni qo‘llash jarayonini kuzatish bosqichi boshlanadi.
Nojo‘ya ta’sirlar va asoratlar
Vaksinalar o‘z xususiyatlari va vazifasiga ko‘ra organizmda reaksiyalarni chaqirishi mumkin, ya’ni reaktogen hisoblanadi. Vaksinalarning reaktogenligi me’yorlar bilan cheklangan.
Emlashga javob reaksiyalari ikki turga bo‘linadi:
- Vaksinadan keyingi reaksiyalar (nojo‘ya reaksiyalar yoki nojo‘ya ta’sirlar) — vaksina yuborilganidan keyin paydo bo‘ladigan, sog‘liq uchun xavf tug‘dirmaydigan va tez orada o‘z-o‘zidan o‘tib ketadigan holat o‘zgarishlari.
- Vaksinadan keyingi asoratlar (postvaksinal sindrom) — emlashdan so‘ng yuzaga kelib, fiziologik me’yordan sezilarli chiqadigan va sog‘liq buzilishlariga olib keladigan uzoq davom etuvchi organizm o‘zgarishlari.
Mutaxassislar vaksina qo‘llanganda nojo‘ya reaksiyalar va asoratlar yuzaga kelishiga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan omillarning 4 guruhini ajratadi:
- Qo‘llashga qarshi ko‘rsatmalarga e’tibor bermaslik.
- Emlash tartibini buzish.
- Emlangan kishining organizmiga xos individual xususiyatlar.
- Vaksinalarni ishlab chiqarish sharoitlari, tashish va saqlash qoidalarining buzilishi, vaksina preparatining sifatsizligi.
Nojo‘ya ta’sirlar
Har qanday vaksina nojo‘ya ta’sir keltirib chiqarishi mumkin. Ko‘pincha bu haroratning biroz ko‘tarilishi yoki qo‘ldagi yallig‘lanish bo‘lib, bir necha kunda o‘tib ketadi. Emlashdan keyingi reaksiyalar odatda inyeksiya joyidagi og‘riq, qizarish va/yoki shish bilan cheklanadi. Bunday holatda isitma tushiruvchi vosita va inyeksiya joyiga sovuq kompress yetarli bo‘ladi. Og‘irroq holatda harorat 38 °C dan oshishi, asabiylik, umumiy holsizlik va teri toshmasi yuzaga kelishi mumkin. Bu belgilar odatda isitma tushiruvchi vositalar va ko‘p suyuqlik ichish orqali davolanadi.
Hamma uchun butunlay xavfsiz va har bir insonni to‘liq himoya qiladigan mukammal vaksina mavjud emas. Vaksinalar bilan oldini olish mumkin bo‘lgan infeksion kasalliklar kamayib borar ekan, odamlar vaksina bilan bog‘liq xavflardan ko‘proq xavotir olmoqda. Immunizatsiyadan keyin yuzaga keladigan ko‘plab noxush hodisalar vaksinaning o‘zi bilan bog‘liq bo‘lmay, tasodifiy bir vaqtda yuz berishi mumkin. Bunday holatlarga e’tiborsizlik vaksinalarga ishonchni pasaytirib, oxir-oqibat immunizatsiya qamrovi kamayishi sabab kasallanishning keskin ortishiga olib kelishi mumkin. Boshqa tomondan, vaksina bilan bog‘liq noxush hodisalar sog‘lom odamlarga ta’sir qilishi mumkin; shu bois ularni aniqlash, qo‘shimcha o‘rganish va vaksina xavfsizligini oshirish choralarini ko‘rish zarur.
Vaksinadan keyingi kam uchraydigan asoratlar
JSST hujjatlariga ko‘ra, vaksinadan keyingi asoratlar nihoyatda kam uchraydi — millionlab dozaga 1 holat yoki undan ham kam. Jumladan, poliomiyelitga qarshi tirik vaksina birinchi bo‘lib yuborilganda 2,7 million dozaga bir holatda vaksina bilan bog‘liq falaj poliomiyeliti (VAPP) rivojlanadi (emlanmaganlarda esa o‘rtacha 1 holat har 200 kasallangan kishiga to‘g‘ri keladi, bunday falajlik nogironlikka olib keladi; ularning 5—10 %i o‘lim bilan tugaydi, ya’ni 1 o‘lim har 2000—4000 kasallangan kishiga to‘g‘ri keladi). Birlamchi emlashda inaktivatsiyalangan vaksina, qayta emlashda esa tirik vaksina qo‘llanganda VAPP kuzatilmaydi. Milliy emlash taqvimlarida birlamchi immunizatsiya uchun inaktivatsiyalangan vaksina nazarda tutilishi kerak.
Vaksinadan keyingi asoratlar xavfi infeksion kasalliklar xavfidan yuz minglab baravar kam. Masalan, ko‘kyo‘talga qarshi emlashdan keyingi febril tirishishlar kasallikdagi tirishishlarga qaraganda 70 baravar kam uchraydi, qoqsholdan o‘lim esa emlashdan keyingi anafilaktik shokdan 300 000 baravar ko‘p uchraydi. Bolani emlatmaslik qarori uning va u bilan aloqada bo‘ladiganlarning o‘limga olib keluvchi kasallikka chalinish xavfini ham anglatadi.
Ayrim mamlakatlar, jumladan, Buyuk Britaniya, jiddiy noxush oqibatlardan zarar ko‘rganlarga emlashdan yetkazilgan zarar uchun kompensatsiya to‘laydi. Kamida 19 mamlakatda bunday kompensatsiya mavjud; Rossiyada ham bu «Infeksion kasalliklarning immunoprofilaktikasi to‘g‘risida»gi federal qonunning 19-moddasida ko‘zda tutilgan.
Inaktivatsiyalangan vaksinalar va anatoksinlarning xavfsizligi
Emlashga qarshi kishilar tarqatadigan, emlanganlar atrofdagilarga infeksiya yuqtirishi mumkinligi haqidagi fikr haqiqatga to‘g‘ri kelmaydi yoki xavf juda bo‘rttirilgan. Inaktivatsiyalangan vaksinalar va anatoksinlar tabiatan yuqumli bo‘la olmaydi. Nazariy jihatdan faqat tirik vaksina olgan odamdan yuqtirish mumkin. Ayrim vaksinalarga oid ma’lumotlar:
- qizamiq vaksinasidagi virus shtammining odamdan odamga yuqishi qayd etilmagan;
- qizilcha vaksinasidagi virus odamdan odamga o‘tmaydi va tashqi muhitga tarqalmaydi;
- tepki vaksinasidagi virusning emlangan kishidan yaqin aloqadagilarga o‘tishi kamdan-kam qayd etilgan, ammo bu ularning sog‘lig‘i uchun sezilarli xavf tug‘dirmaydi;
- BSJ vaksinasi atrofdagilar uchun yuqumli emas;
- rotavirusga qarshi tirik vaksina olgan kishining najasida virus bo‘lishi mumkin; najas bilan muomala qilganda gigiyenaga qat’iy rioya qilish vaksina rotavirusi shtammining boshqalarga yuqishini oldini oladi;
- suvchechak vaksinasining shtammi emlangan kishida suvchechakka o‘xshash o‘ziga xos toshma nojo‘ya ta’sir sifatida paydo bo‘lsa, odamdan odamga o‘tishi mumkin. Ammo yovvoyi suvchechak virusini yuqtirish xavfi ancha yuqori va oqibatlari og‘irroq. Bundan tashqari, yovvoyi virusning onadan bolaga o‘tish holatlari ko‘p bo‘lsa-da, vaksina virusining bunday yuqishi haqida faqat bitta klinik xabar mavjud; suvchechakka qarshi vaksina homilador va emizikli onalarga ko‘rsatilgan. Rossiyadagi Varilriks va Prioriks-Tetra vaksinalari yo‘riqnomasida homiladorlik va tug‘ruqdan keyingi 1—3 oy qarshi ko‘rsatma sifatida qayd etilgan.
Vaksinatsiya muammolari
Vaksinatsiyadagi asosiy muammo — emlashga qarshi harakat va turli tashkilotlarning emlashdan bosh tortishni targ‘ib qilishidir. XXI asrda emlashga qarshi harakat soxta tibbiy xizmatlar bozoridagi muvaffaqiyatli biznes loyihasiga aylandi. Bu harakat faollari muqobil tibbiyot vakillari bilan birlashib, aholini aldash hisobiga daromad topmoqda.
Emlashdan bosh tortish va emlashga qarshi harakat
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti mutaxassislarining xulosasiga ko‘ra, emlashga qarshilarning ko‘p dalillari ilmiy ma’lumotlar bilan tasdiqlanmagan va «xavotirli hamda xavfli yanglish qarash» deb baholangan. Vaksinatsiyaga ishonchsizlik JSST 2019-yilda shug‘ullanadigan sog‘liqni saqlashning o‘nta muammosi ro‘yxatiga kiritilgan.
Vaksinatsiya usullari ishlab chiqilganidan ko‘p o‘tmay, emlashning xavfsizligi va samaradorligini shubha ostiga qo‘yuvchi harakat ham paydo bo‘lgan. Ayrim diniy oqimlar o‘z a’zolariga diniy sabablarga ko‘ra emlashni taqiqlashi mumkin; ba’zi siyosiy guruhlar esa majburiy emlashni shaxsiy erkinlikka tajovuz deb hisoblaydi. Samarali vaksinatsiya kasallikni yengish va uning tarqalishiga yo‘l qo‘ymaslik imkonini bergan sharoitda jamoatchilik e’tibori kasallikning o‘zidan emlashning mumkin bo‘lgan nojo‘ya ta’sirlariga, jumladan, statistik jihatdan juda kam uchraydigan va vaksinatsiya bilan sabab-oqibat aloqasi isbotlanmagan hodisalarga ko‘chadi.
Vaksinalarda tiomersal nomli simob asosidagi konservantning qo‘llanishi ham shunga o‘xshash xavotirlarni keltirib chiqargan. Vaksina konservantlari odatdagi dozalarda qo‘llanganda butun organizmga toksik ta’sir ko‘rsatishini isbotlovchi dalillar yo‘q. Tiomersal bilan autizm rivojlanishi o‘rtasidagi taxminiy bog‘liqlik ham tasdiqlanmagan.
Chumakov nomidagi poliomiyelit va virusli ensefalitlar instituti mutaxassislari hisob-kitoblariga ko‘ra, rossiyalik ota-onalarning qariyb 11 %i har yili farzandlarini emlatishdan bosh tortadi.
Vaksina yordamida oldini olish mumkin bo‘lgan ayrim kasalliklarda (masalan, qizamiqda) emlanmaganlar sonining ko‘payishi jamoaviy immunitetni — butun jamiyatning muayyan kasallikka qarshi tura olish qobiliyatini susaytiradi. Emlanmaganlar ulushi nisbatan yuqori bo‘lgan jamiyatda hatto o‘z vaqtida emlanganlarning ham kasallik yuqtirish xavfi ortadi. Mutaxassislar emlash qamrovining besh foiz punktga pasayishi qizamiq bilan kasallanishni uch baravar ko‘paytirishi haqida ogohlantiradi. Kompyuter modellashtirishiga ko‘ra, AQSHda hozir qizamiqqa qarshi emlash qamrovi 93 % bo‘lgan 2—11 yoshli bolalar orasida yiliga o‘rtacha 50 holat kuzatiladi; qamrovning besh foiz punktga kamayishi qizamiq holatlarini uch baravar oshiradi. Emlashdan tibbiy bo‘lmagan sabablarga ko‘ra ozod qilishni to‘liq bekor etish esa qamrovni 95 %ga yetkazib, kasallanishni 20 %ga kamaytirishi mumkin.
Vaksinatsiyani autizmga sabab bo‘lishda ayblash
Ba’zi ota-onalar emlash autizmni keltirib chiqaradi deb hisoblaydi, ammo bu faraz ilmiy tasdiqlanmagan. Vaksinatsiya autizm spektri buzilishlarini:
keltirib chiqarmaydi. Vaksinatsiya va autizm spektri buzilishlari o‘rtasida qandaydir bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatuvchi dalillar yo‘q. Bu xulosa juda katta aholi guruhlari ishtirokidagi ko‘plab tadqiqotlar natijasida chiqarilgan.JSST
2000-yillar boshida britaniyalik shifokor Endryu Ueykfild 1998-yilda chop etgan, muayyan MMR vaksinasi (qizamiq, tepki va qizilchaga qarshi) bilan autizm spektri buzilishi o‘rtasida taxminiy bog‘liqlik borligi haqidagi tadqiqot matbuot va televideniyeda nihoyatda keng yoritilgan. Biroq boshqa olimlar Ueykfild natijalarini tasdiqlay olmagan.
- 2002-yilda yarim million bolaning kasallik tarixini o‘rgangan tadqiqotchilar autizm bilan emlash o‘rtasida bog‘liqlik topmagan.
- 2006-yilda e’lon qilingan tadqiqot aksincha, emlash qamrovi kamayganida autizm tashxislari soni oshganini ko‘rsatgan.
- 2015-yilda 95 mingdan ortiq bola, jumladan, xavf guruhidagilar va autizmga chalinganlar alohida o‘rganilgan tadqiqot e’lon qilindi. Tadqiqotchilar xulosasi shunday: «Biz autizmga aynan nima sabab bo‘lishini bilmaymiz, ammo bu, albatta, MMR emas».
- 2019-yilda ko‘p yillik kuzatuv asosida 657 mingdan ortiq daniyalik 1999–2010-yillarda tug‘ilgan bolalarni o‘rgangan tadqiqot e’lon qilindi. Unda autizmning na MMR vaksinasi, na umumiy vaksinatsiya bilan bog‘liqligi aniqlangan. Bir farzandi autizmga chalingan, boshqasi esa chalinmagan oilalardagi bolalarda ham bunday bog‘liqlik topilmagan, bu emlashning autizmga ta’sirini ishonchli tarzda inkor etadi.
2010-yilda Lancet jurnali Ueykfild maqolasini qaytarib oldi. Keyinchalik Ueykfildning jinoiy mojarolarga aralashgani aniqlandi. U firibgarlikda ayblanib, oxir-oqibat shifokorlik litsenziyasidan mahrum qilindi va Buyuk Britaniya shifokorlari reyestridan chiqarildi. Shunga qaramay, emlashning umuman autizm bilan bog‘liqligi haqidagi g‘oya ommaviy ongga singib qoldi. 2010-yilda AQSHda o‘tkazilgan so‘rovga ko‘ra, har to‘rt ota-onadan biri «ayrim vaksinalar sog‘lom bolalarda autizm keltirib chiqaradi» degan fikrga qo‘shilgan. Ba’zi mutaxassislar buni bolalarda autizmni «emlash yoshidan» oldin aniqlash qiyinligi bilan izohlaydi. Autizm tashxisi ko‘pincha emlashlar o‘tkaziladigan yoshda qo‘yilishi esa shunchaki vaqt jihatidan to‘g‘ri kelishdir; tasodifiy bog‘lanishlar muqarrar.
Ayrim mutaxassislar autizm spektri buzilishi bo‘lgan bolalarda immun javobning o‘ziga xosligi va allergik reaksiyalarga moyillik sababli kuchli immun javob ilgari yashirin bo‘lgan buzilishni namoyon qilishi mumkin, deb hisoblaydi. Shunday qilib, ayrim ASD bilan yashovchi bolalarda vaksina yashirin kasallikni yuzaga chiqaradigan nospetsifik omil bo‘lishi mumkin. Infeksiya ham shunday omil vazifasini bajarishi mumkin.
Emlash qamrovining yetarli emasligi va uning oqibatlari
- Yana qarang Emlashdan ommaviy bosh tortish oqibatlari
JSSTning ta’kidlashicha, «dunyo bo‘ylab immunizatsiya qamrovini yaxshilash orqali 1,5 million o‘limning oldini olish mumkin edi».
qizamiq bilan kasallanish holatlari dunyoda emlash qamrovidagi bo‘shliqlar tufayli keskin ortgan.
Emlashdan bosh tortish ko‘pincha vaksinalar orqali oldini olish mumkin bo‘lgan kasalliklar epidemiyalari va o‘limlarga olib keladi.
Hozirgi davrda vaksinatsiya
2013-yilda Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining Yevropa mintaqaviy byurosi ma’lumotlariga ko‘ra, rejali immunizatsiya poliomiyelit, qoqshol, difteriya, ko‘kyo‘tal, qizamiq va epidemik parotit («tepki»)ga qarshi har yili dunyoda 3 million bolaning hayoti va sog‘lig‘ini saqlab qoladi. Shuningdek, yaqin 5—10 yil ichida ishlab chiqilib, klinik amaliyotga joriy etiladigan yangi vaksinalar yordamida yiliga yana 8 million bolani saqlab qolish mumkinligi taxmin qilinadi.
Emlash keng tarqalgani sababli ko‘pchilik infeksiyalardan himoyalanganlikni tabiiy hol deb qabul qiladi. Biroq vaksinalar yordamida hali ham oldini olib bo‘lmaydigan ko‘plab muhim kasalliklar mavjud, jumladan, oddiy gerpes, bezgak, gonoreya, C gepatiti va OIV. Bundan tashqari, ayrim kasalliklar uchun hozirgacha etiotrop davolash usuli yo‘q va yagona himoya — emlashdir. Bunday kasalliklarga sariq isitma va quturish.
Rossiya
Emlash kuni bemorni shifokor yoki feldsher tekshiradi, bevosita emlashdan oldin tana harorati o‘lchanadi. Zarurat bo‘lsa, emlashdan oldin tibbiy ko‘rik o‘tkaziladi.
Rivojlangan mamlakatlarda silga qarshi emlash faqat epidemiologik vaziyati yomon hududlarda yashovchi yoki u yerlarga boruvchi odamlarga taklif etiladi. Rossiyaning ayrim mintaqalarida sil bilan kasallanish yuqori bo‘lgani uchun silga qarshi emlashni mamlakatning milliy emlash taqvimidan chiqarib bo‘lmaydi.
Yevropa Ittifoqi mamlakatlari, AQSH, Avstraliya va boshqa iqtisodiy rivojlangan davlatlarda 2002-yildan poliomiyelit holatlari qayd etilmagan. Shu sababli bu davlatlarda hozir faqat inaktivatsiyalangan (ya’ni tirik bo‘lmagan) poliomiyelit vaksinasi ishlatiladi. Bu vaksina bilan bog‘liq poliomiyelit holatlarining butunlay oldini olishga imkon berdi. Rossiyaga qo‘shni mamlakatlardan yovvoyi poliovirusning kirib kelish xavfi saqlanayotgani hamda mamlakatning o‘zida faqat og‘iz orqali beriladigan (tirik) vaksina ishlab chiqarilishi muntazam immunizatsiyada tirik va inaktivatsiyalangan poliovaksinalardan birgalikda foydalanishni taqozo qiladi.
Rivojlangan mamlakatlarning aksariyatida ko‘kyo‘talga qarshi atsellular (hujayrasiz) vaksina va uning poliomiyelit, B gepatit, gemofil infeksiyaga qarshi boshqa bolalar vaksinalari bilan turli kombinatsiyalari qo‘llanadi. Rossiyada esa faqat butun hujayrali AKDS vaksinasi ishlab chiqariladi. Bu emlash taqvimiga bolalar vaksinalarining turli kombinatsiyalarini (masalan, AaKDS+IPV, AaKDS+IPV+GepB va boshqalar) kiritishni qiyinlashtiradi, kombinatsiyalangan vaksinalarda inaktivatsiyalangan poliovaksinadan foydalanishni cheklaydi va maktab o‘quvchilari hamda kattalar uchun antigen miqdori kamaytirilgan AaKDS vaksinasining muntazam kuchaytiruvchi dozalarini joriy etishga to‘sqinlik qiladi. Bu muammolar monovalent inaktivatsiyalangan poliovaksinaning jahon miqyosidagi tanqisligi bilan ham bog‘liq.
2014-yilda zamonaviy immunobiologik preparatlar ishlab chiqarishning bir qismi mamlakat hududida yo‘lga qo‘yilgach, Rossiya emlash taqvimiga 13 valentli konjugatsiyalangan pnevmokokk vaksinasi hamda ko‘kyo‘tal, difteriya, qoqshol va Hibning oldini olish uchun 5 valentli vaksina kiritilishi mumkin bo‘ldi.
2020-yildan milliy profilaktik emlash taqvimiga rotavirus infeksiyasi va suvchechakka qarshi vaksinalarni kiritish rejalashtirilgan edi. Uzoq muddatda meningokokk infeksiyasiga qarshi vaksinani ham davlat kafolatlariga qo‘shish imkoniyati ko‘rib chiqilmoqda.
Rossiyaning ayrim mintaqalarida epidemiologik vaziyat va moliyaviy imkoniyatlarni hisobga olib, milliy emlash taqvimi mintaqaviy taqvim bilan to‘ldirilgan.
| Vaksinatsiya | Dastlabki kunlar | 1 oy | 2 oy | 3 oy | 4,5 oy | 6 oy | 12 oy |
15 oy | 18 oy | 20 oy | 6 yosh | 7 yosh | 14 yosh | 18 yoshdan boshlab |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Virusli B gepatiti | V1 | V2 | V3g | V3 | V4g | |||||||||
| Sil | V | R | ||||||||||||
| Pnevmokokk infeksiyasi | V1 | V2 | R | |||||||||||
| Difteriya | V1 | V2 | V3 | R1 | R2 | R3 | Har 10 yilda | |||||||
| Ko‘kyo‘tal | V1 | V2 | V3 | R1 | ||||||||||
| Qoqshol | V1 | V2 | V3 | R1 | R2 | R3 | Har 10 yilda | |||||||
| Poliomiyelit | V1i | V2i | V3i | R1i | R2j | R3j | ||||||||
| Gemofil infeksiya | V1 | V2 | V3 | R | ||||||||||
| Qizamiq | V | R | ||||||||||||
| Qizilcha | V | R | ||||||||||||
| Epidemik parotit | V | R | ||||||||||||
| COVID-19 | 1-, 2- va 3-darajali ustuvorlikdagi shaxslar ro‘yxatiga muvofiq | |||||||||||||
- Belgilar:
- V — vaksinatsiya;
- R — qayta vaksinatsiya;
- G — xavf guruhlari uchun;
- I — poliomiyelitga qarshi inaktivatsiyalangan vaksina;
- J — poliomiyelitga qarshi tirik vaksina. OIV bilan kasallangan onalardan tug‘ilgan bolalar, OIV bilan kasallangan va go‘daklar uyida yashovchi bolalar bundan mustasno. Ularga faqat inaktivatsiyalangan poliomiyelit vaksinasi tavsiya etiladi.
- Tirik vaksinalar qalin shrift bilan ajratib ko‘rsatilgan.
B virusli gepatitiga qarshi emlash ilgari emlanmagan 1 yoshdan 55 yoshgacha bo‘lgan barcha bolalar va kattalarga tavsiya etiladi.
Qizilchaga qarshi emlash va qayta emlash 1 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan erkaklarga va 1 yoshdan 25 yoshgacha bo‘lgan ayollarga, agar ular kasallanmagan, emlanmagan, qizilchaga qarshi faqat bir marta emlangan yoki emlash haqidagi ma’lumotlari bo‘lmasa, tavsiya etiladi.
Qizamiqqa qarshi emlash va qayta emlash 1 yoshdan 35 yoshgacha bo‘lgan barcha bolalar va kattalarga, agar ular kasallanmagan, emlanmagan, faqat bir marta emlangan yoki emlash haqida ma’lumot bo‘lmasa, tavsiya etiladi. 36—55 yoshdagi ayrim kasb egalariga ham xuddi shu shartlarda qizamiqqa qarshi emlash tavsiya etiladi.
Grippga qarshi emlash 6 oylikdan katta bolalar, maktab o‘quvchilari va talabalar, ayrim kasb va lavozimlarda ishlovchi kattalar, homilador ayollar, 60 yoshdan kattalar, harbiy xizmatga chaqiriluvchilar hamda surunkali o‘pka va yurak-qon tomir kasalliklari, moddalar almashinuvi buzilishlari yoki semizlik bilan yashovchilarga tavsiya etiladi.
Epidemik ko‘rsatmalar mavjud bo‘lganda rejali emlashdan tashqari quyidagilarga qarshi ham emlash o‘tkaziladi: gemofil infeksiya, suvchechak, pnevmokokk infeksiyasi, poliomiyelit, epidemik parotit, difteriya, virusli B gepatiti, qizamiq, meningokokk infeksiyasi, shigellyozlar, virusli A gepatiti, ich terlama, brusellyoz, vabo, sariq isitma, Ku isitmasi, kanali virusli ensefalit, leptospiroz, quturish, kuydirgi, o‘lat, tulyaremiya, COVID-19.
Soxta qarshi ko‘rsatmalar
2002-yilda Rossiya Sog‘liqni saqlash vazirligi emlashdan tibbiy ozod qilish masalalarini tushuntiruvchi MU 3.3.1.1095-02 uslubiy ko‘rsatmalarini chiqargan. Ularda perinatal ensefalopatiya, allergiya va anemiya emlashdan asossiz ozod qilishning asosiy sabablari sifatida qayd etilgan. Vazirlik pediatrning ushbu va boshqa soxta qarshi ko‘rsatmalardan foydalanishi «immunoprofilaktika masalalaridagi malakasizligining dalili sifatida baholanib, tegishli choralar ko‘rilishi kerak»ligini ta’kidlagan.[13.1-band].
Quyidagi holatlar emlash asoratlari xavfini oshirmaydi va emlashdan voz kechish uchun sabab bo‘lmasligi kerak:
- Bolalar serebral falaji, Daun sindromi, «perinatal ensefalopatiya» va boshqa barqaror nevrologik holatlar;
- Yengil anemiya, ya’ni ovqatlanish bilan bog‘liq kamqonlik (og‘ir anemiya sababini aniqlab, emlash muddatini shundan keyin hal qilishni talab qiladi);
- Disbakterioz (bunday tashxis keng ko‘lamli antibiotik davosi fonida ich kelishi buzilgan bemordagina asosli bo‘lishi mumkin; bunda tuzalguniga qadar emlash masalasi qo‘yilmaydi. Najasdagi mikroblar tarkibining «me’yor»dan miqdor yoki sifat jihatidan farq qilishi emlashni rad etish yoki kechiktirishga sabab bo‘la olmaydi);
- Rentgen tasvirida timus soyasining kattalashishi (bunday bolalar emlashni yaxshi o‘tkazadi, normal immun javob beradi va ularda vaksinadan keyingi reaksiyalar chastotasi boshqa bolalarnikidan farq qilmaydi);
- Allergik kasalliklar (bu bemorlarni emlash bilan himoyalash zarur, chunki infeksiyalar, masalan, ko‘kyo‘tal astma bilan kasallangan bemorlarda ayniqsa og‘ir kechadi);
- Tug‘ma rivojlanish nuqsonlari (mavjud buzilishlar kompensatsiya qilingach, ular emlashga tibbiy qarshi ko‘rsatma hisoblanmaydi);
- Surunkali kasallikni antibiotiklar, endokrin preparatlar, yurak dorilari, allergiyaga qarshi, gomeopatik vositalar va boshqalar bilan qo‘llab-quvvatlovchi davolash;
- Steroidlarni surtma, ko‘z tomchisi, sprey yoki ingalyatsiya tarzida mahalliy qo‘llash immunosupressiyaga olib kelmaydi va emlashga to‘sqinlik qilmaydi;
- Anamnezdagi og‘ir kasalliklar (hayotining dastlabki oylarida sepsis, gemolitik anemiya, pnevmoniya, gialin membranalar kasalligi va boshqalarni boshdan kechirib, tuzalgan bolalar odatdagi tartibda emlanadi);
- Og‘ir oilaviy anamnez (aka-uka yoki opa-singilning emlashdan keyingi davrda to‘satdan vafot etgani ham vaksinatsiyaga qarshi ko‘rsatma emas. Faqat oilada immunitet tanqisligi belgilari bo‘lgan bemor mavjudligi chaqaloqqa BSJ yuborishdan oldin uni tekshirish va tirik vaksinalar o‘rniga inaktivatsiyalanganlarini qo‘llashni talab etadi).
Buyuk Britaniya
Birlashgan Qirollikda bolalar emlash taqvimi Sog‘liqni saqlash departamenti va Milliy sog‘liqni saqlash xizmati tomonidan belgilanadi hamda mavjud bo‘lsa, kombinatsiyalangan vaksinalardan foydalanishni tavsiya etadi.
| Buyuk Britaniya emlash taqvimi: 2018-yil | ||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Yangi tug‘ilganlar | Oylar | Yillar | ||||||||||||||||
| 2 | 3 | 4 | 12 | 2 | 3 | 7 | 10 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17—25 | 45 | 65 | ≥ 70 | ||
| Sil | BCG | |||||||||||||||||
| Rotavirus infeksiyasi | ROTA | ROTA | ||||||||||||||||
| Difteriya | D | D | D | D | d | |||||||||||||
| Qoqshol | TT | TT | TT | TT | TT | |||||||||||||
| Ko‘kyo‘tal | acP | acP | acP | acP | acp | |||||||||||||
| Poliomiyelit | IPV | IPV | IPV | IPV | IPV | |||||||||||||
| Gemofil infeksiya (Hib) | Hib | Hib | Hib | Hib | ||||||||||||||
| B gepatiti | HepB | HepB | HepB | HepB | ||||||||||||||
| Pnevmokokk infeksiyasi | PCV13 | PCV13 | PCV13 | PPSV23 | ||||||||||||||
| Meningokokk infeksiyasi | MenB | MenB | MenB — MenC | MCV4 | MCV4 | |||||||||||||
| Qizamiq | MEAS | MEAS | MEAS | |||||||||||||||
| Epidemik parotit | MUMPS | MUMPS | MUMPS | |||||||||||||||
| Qizilcha | RUBE | RUBE | RUBE | |||||||||||||||
| Suvchechak (VZV) | VAR | |||||||||||||||||
| Papillomavirus | HPV | |||||||||||||||||
| Gripp | LAIV | IIV3 | IIV3 | |||||||||||||||
| O‘rab oluvchi temiratki (VZV) | ZOS | |||||||||||||||||
|
Barchaga tavsiya etiladigan vaksinalar. O‘tkazib yuborilgan emlashlarni to‘ldirish muddatlari. Muayyan guruhlar uchun vaksinalar. | ||||||||||||||||||
AQSH
AQSHda immunizatsiya bo‘yicha tavsiyalarni Immunizatsiya amaliyoti bo‘yicha maslahat qo‘mitasi (ingl. Advisory Committee on Immunization Practices, ACIP) Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari (CDC) huzurida ishlab chiqadi. Qo‘mita tibbiyot va jamoat salomatligi sohasi mutaxassislaridan iborat bo‘lib, ular AQSHning oddiy aholisi orasida vaksinalardan foydalanish bo‘yicha tavsiyalar tayyorlaydi. Bu tavsiyalar jamoat sog‘lig‘ini saqlash tizimi uchun vaksinalar va ular bilan bog‘liq biologik mahsulotlardan xavfsiz foydalanish qo‘llanmasi hisoblanadi.
AQSHning barcha shtatlarida va Kanadaning to‘rtta provinsiyasida farmatsevtlarga dorixonalarda shifokorning oldindan ko‘rigisiz mustaqil emlash o‘tkazishga ruxsat beruvchi qoidalar amal qiladi.
Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari (CDC), Amerika oilaviy shifokorlar akademiyasi (AAFP) va Amerika pediatriya akademiyasi (AAP) qo‘shma tavsiyalarida bolalar yengil isitma (101 °F yoki 38,3 °C dan past), shamollash, tumov, yo‘tal, quloq infeksiyasi (o‘rta otit) va yengil ich ketish bo‘lganda ham emlanishi mumkinligini bildiradi. Yengil kasallik sabab antibiotik qabul qilayotgan bolalarning emlashini kechiktirish kerak emas; faqat ayrim virusga qarshi dorilar bunga sabab bo‘lishi mumkin. Ushbu tashkilotlar emlashga to‘sqinlik qiluvchi og‘ir kasalliklar qatoriga saratonni yoki ayni vaqtdagi kimyoterapiya yoxud organ ko‘chirib o‘tkazilgandan ko‘p o‘tmay ayrim dorilar qabul qilinishi tufayli immunitetning zaiflashishini kiritadi. Isitma kabi vaksinaning odatiy reaksiyasi og‘ir kasallikni aniqlash va davolashni qiyinlashtirishi, kasallik alomatlari esa vaksina reaksiyasi bilan adashtirilishi mumkin.
| Vaksina | 0 | 1 oy | 2 oy | 4 oy | 6 oy | 9 oy | 12 oy | 15 oy | 18 oy | 19—23 oy | 2—3 yosh | 4—6 yosh | 7—10 yosh | 11—12 yosh | 13—18 yosh | 19—26 yosh | 27—59 yosh | 60—64 yosh | ≥65 yosh | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| B gepatiti (HepB) | V1 | V2 | V3 | 3 doza | |||||||||||||||||
| Rotavirus | V1 | V2 | |||||||||||||||||||
| Difteriya, Ko‘kyo‘tal, Qoqshol | DTaP | DTaP | DTaP | DTaP | DTaP | Tdap | Td (har 10 yilda) | ||||||||||||||
| Gemofil infeksiya (Hib) | V1 | V2 | V3 va V4 | 1 dozadan 3 dozagacha | |||||||||||||||||
| Pnevmokokk infeksiyasi | V1 | V2 | V3 | V4 | R | R | |||||||||||||||
| Poliomiyelit, inaktivatsiyalangan (IPV) | V1 | V2 | V3 | V4 | |||||||||||||||||
| Gripp | Har yili (faqat inaktivatsiyalangan) | Har yili (inaktivatsiyalangan yoki tirik) | |||||||||||||||||||
| Qizamiq, Qizilcha, Parotit (MMR) | V1 | V2 | R | R | |||||||||||||||||
| Suvchechak | V1 | V2 | Quyidagidan qo‘shimcha himoya: o‘rab oluvchi temiratki | ||||||||||||||||||
| A gepatiti | V1 + V2 | ||||||||||||||||||||
| Meningokokk infeksiyasi | MCV | V1 | 16 yoshda kuchaytiruvchi doza | 1 yoki undan ortiq doza | |||||||||||||||||
| Odam papillomaviruslari | 3 doza | 3 doza | |||||||||||||||||||
|
Barchaga tavsiya etiladigan vaksinalar. Xavf guruhidagi bemorlarga tavsiya etiladigan vaksinalar. Belgilangan muddatda olinmagan vaksinalar uchun «yetib olish» immunizatsiyasi muddatlari). CDC o‘tkazib yuborilgan emlashlarni to‘ldirish haqida batafsilroq ma’lumot beradi. | |||||||||||||||||||||
Germaniya
Germaniyada emlash masalalari bilan Robert Kox instituti (nem. Ständige Impfkommission am Robert-Koch-Institut, STIKO) huzuridagi doimiy emlash qo‘mitasi shug‘ullanadi. Ushbu ilmiy qo‘mita institutning 18 nafar a’zosidan iborat bo‘lib, emlash jadvallari bo‘yicha rasmiy tavsiyalarni taqdim etadi. Qo‘mita infeksion kasalliklarga qarshi emlash yuzasidan eng so‘nggi tadqiqotlarni ko‘rib chiqish uchun yiliga ikki marta yig‘iladi.
| Emlash taqvimi, Germaniya, 2018-yil | |||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Haftalar | Oylar | Yillar | |||||||||||||||
| 6 | 2 | 3 | 4 | 11 | 12—14 | 15 | 23 | 2 | 4 | 5—6 | 9 | 14 | 15 | 17 | 18 | ⩾60 | |
| Rotavirus infeksiyasi | ROTA | ROTA | ROTA | ||||||||||||||
| Difteriya | D | D | D | D | (D) | d | d | d | |||||||||
| Qoqshol | TT | TT | TT | TT | (TT) | TT | TT | TT | |||||||||
| Ko‘kyo‘tal | acP | acP | acP | acP | (acP) | acp | acp | acp | |||||||||
| Poliomiyelit | IPV | IPV | IPV | IPV | (IPV) | IPV | (IPV) | ||||||||||
| Gemofil infeksiya | Hib | Hib | Hib | Hib | (Hib) | ||||||||||||
| B gepatiti | HepB | HepB | HepB | HepB | (HepB) | ||||||||||||
| Pnevmokokk infeksiyasi | PCV | PCV | PCV | (PCV) | PPSV23 | ||||||||||||
| Meningokokk infeksiyasi | MenC | (MenC) | |||||||||||||||
| Qizamiq | MEAS | MEAS | (MEAS) | MEAS | |||||||||||||
| Parotit | MUMPS | MUMPS | (MUMPS) | ||||||||||||||
| Qizilcha | RUBE | RUBE | (RUBE) | ||||||||||||||
| Suvchechak | VAR | VAR | (VAR) | ||||||||||||||
| Papillomavirus | HPV | (HPV) | |||||||||||||||
| Gripp | IIV3 | ||||||||||||||||
|
Barchaga tavsiya etiladigan vaksinalar. O‘tkazib yuborilgan emlashlarni to‘ldirish muddatlari. | |||||||||||||||||
Soxta qarshi ko‘rsatmalar muammosi Germaniya uchun ham dolzarb. Qo‘mita emlashga qarshi ko‘rsatma deb xato hisoblanadigan holatlar ro‘yxatini keltiradi:
- oddiy infeksiyalar, hatto ular subfebril tana harorati bilan kechsa ham (38,5 °C gacha);
- emlanadigan kishining infeksiya bilan kasallangan odam bilan ehtimoliy aloqasi;
- oilaviy anamnezda tirishish xurujlari bo‘lishi;
- emlanadigan bolaning anamnezida febril tirishishlar: emlashga reaksiya sifatidagi isitma tirishishni qo‘zg‘atishi mumkinligi sababli bunday bolalarga isitma tushiruvchi dorilar berish masalasini ko‘rib chiqish lozim. Masalan, inaktivatsiyalangan vaksinalarda emlash vaqtida, undan 4 va 8 soat keyin, qizamiq, qizilcha va tepki emlashida esa harorat ko‘tarilsa, yettinchi va o‘n ikkinchi kunlar oralig‘ida;
- ekzema va boshqa dermatozlar, mahalliy teri infeksiyalari;
- antibiotiklar, kortikosteroidlarning kichik dozalari yoki mahalliy steroidli preparatlar bilan davolanish;
- emlanadigan bolaning onasi homilador bo‘lishi (suvchechakka qarshi emlash xavf baholangach o‘tkaziladi);
- inaktivatsiyalangan vaksinalar bilan emlashda — tug‘ma yoki orttirilgan immunitet tanqisligi;
- yangi tug‘ilganlar sariqligi;
- chala tug‘ilish: chala tug‘ilgan bolalar homiladorlik haftasi va joriy tana vaznidan qat’i nazar, emlash taqvimida tavsiya etilgan yoshda emlanishi kerak;
- emizikli onalar: ular sariq isitmaga qarshi vaksinadan tashqari barcha zarur emlashlarni olishlari mumkin;
- ona suti bilan oziqlanuvchi chaqaloqlar: faqat yoki qisman emizilayotgan chaqaloqlar, xuddi sut aralashmalari yoki boshqa bolalar ovqatini olayotgan chaqaloqlar kabi, Doimiy emlash qo‘mitasi tavsiyalariga muvofiq emlanishi mumkin.
Qo‘mita surunkali, shu jumladan nevrologik kasalliklari bor odamlar ham tavsiya etilgan emlashlarni olishi kerakligini eslatadi. Chunki bu kishilarda emlash bilan boshqariladigan infeksiyalarning og‘ir kechishi va asoratlari xavfi ayniqsa yuqori. Surunkali kasalligi bor bemorlarga vaksinatsiyaning foydasi kasallanish xavfi bilan taqqoslab tushuntirilishi kerak. Emlash davrida ro‘y berishi mumkin bo‘lgan kasallik qaytalanishini aynan vaksina keltirib chiqarishini tasdiqlovchi ishonchli ma’lumotlar mavjud emas.
Vaksinatsiya huquq nuqtayi nazaridan (huquq yoki majburiyat)
Turli mamlakatlarda vaksinatsiya huquqiy jihatdan ixtiyoriy yoki majburiy asosda tashkil qilinadi. Ko‘plab mamlakatlar o‘zini yoki farzandlarini emlatishdan bosh tortuvchi guruhlar paydo bo‘lishiga duch kelgan, shu sababli muammoga qarshi strategiyalar va yondashuvlar ishlab chiqish zarur bo‘lgan. Majburiy vaksinatsiya ayrim davlatlar qo‘llaydigan strategiya bo‘lib, aholi orasida emlash qamrovini oshirish, kasallanish va o‘limni kamaytirishga xizmat qiladi. Uning muqobili — aholiga tushuntirish ishlari olib borish, vaksinalarning samarali, xavfsiz va foydali ekanini tasdiqlovchi dalillarni taqdim etish.
AQSH va Avstraliyada emlash qamrovini oshirish hamda barqarorlashtirish maqsadida maktabga qabul qilinish uchun emlash majburiy talabdir. AQSHda Kaliforniya Senatining 277-sonli qonun loyihasi[ingl.] mavjud bo‘lib, u bolalar bog‘chasi yoki maktabga kirayotgan shaxslar uchun emlashga oid shaxsiy e’tiqodlarni majburiy emlashdan voz kechishning yetarli sababi sifatida tan olmaydi. Avstraliyada «No Jab, No Pay[ingl.]» («emlash bo‘lmasa — to‘lov ham yo‘q») siyosati amal qiladi. Kanadada emlash ixtiyoriy. Yevropa mamlakatlarida majburiy vaksinatsiya siyosati bir-biridan farq qiladi: ba’zilarida majburiy emlash bor, boshqalarida yo‘q; amalga oshirish tartibi va unga rioya qilmaganlar uchun oqibatlar ham turlicha. Italiya o‘nta kasallikka qarshi majburiy emlash haqidagi qonunni qabul qilgan va emlanmagan bolalarning maktabga qatnashini taqiqlagan. Farzandlarini emlatishdan bosh tortayotgan ota-onalarning bolalar manfaatini ko‘zlayotgani haqidagi dalillari mavjud tibbiy dalillarga mos kelmaydi; ular shu orqali bolalarini xavfli infeksion kasalliklarni yuqtirish xavfi ostiga qo‘yadi. Davlat hukumatlari esa yosh bolalarning sog‘lig‘ini himoya qilish uchun javobgar.
Majburiy emlash joriy etilgach, aholi tomonidan uni qo‘llab-quvvatlash odatda kuchayadi. Emlashga qarshi harakatlar yuzaga kelganiga qaramay, ko‘pchilik bunday siyosatga ijobiy munosabatda bo‘lishi mumkin. Majburiy emlashga o‘tgan mamlakatlarda jamoaviy immunitet shakllanishi uchun yetarli vaqt o‘tmagan bo‘lsa, kasalliklar epidemiyasi hanuz kuzatilishi mumkin. Umuman, majburiy vaksinatsiya emlash qamrovini oshiradi va, xususan, qizamiq holatlarining kamayishi bilan bog‘liq. Bolalarni majburiy emlash dasturlari tibbiy sabablarga ko‘ra emlana olmaydigan bolalarni ham himoya qilishga yordam beradi.
Emlash kampaniyalari muvaffaqiyatida ommaviy majburiy vaksinatsiyaning o‘rni
Majburiy emlashning eng yaxshi namunasi — chinchechakka qarshi emlashdir. Uning majburiy bo‘lishi muhim rol o‘ynab, oxir-oqibat kasallikning butunlay tugatilishiga olib kelgan.
XIX asr o‘rtalarida Yevropaning chinchechakka qarshi majburiy emlash joriy etilgan mintaqalarida kasallikdan o‘lim ixtiyoriy emlash bo‘lgan hududlarga nisbatan sezilarli kam edi. Angliyada majburiy emlash 1853-yilda, Germaniyada 1874-yilda joriy etilgan. Angliyada majburiy emlashdan oldin o‘lim darajasi emlash majburiy bo‘lgan Italiya va Shvetsiyaga qaraganda 10 baravardan ortiq yuqori edi. Germaniyada esa majburiy emlash qabul qilinganidan 5 yil o‘tgach, o‘lim darajasi taxminan 30 baravar kamayib, majburiy emlashgacha bo‘lgan 5 yillik davrdan ancha past bo‘ldi. Emlash ixtiyoriy bo‘lgan qo‘shni hududlarda esa o‘lim darajasi o‘zgarmagan.
10-aprel 1919-yilda RSFSR Xalq komissarlari kengashining «Chinchechakka qarshi majburiy emlash to‘g‘risida»gi umumiy xarakterga ega dekret qabul qilindi. 1924-yilda majburiy emlash va qayta emlash haqidagi yangi qonun chiqarildi. 1919-yilda mamlakatda 186 000 chinchechak bemori ro‘yxatga olingan bo‘lsa, 1925-yilda — 25 000, 1929-yilda — 6094, 1935-yilda — 3177 nafar bo‘lgan; 1936-yilga kelib SSSRda chinchechak batamom tugatildi.
Emlash va kambag‘allik
Udaypurda Seva Mandir ishonchli sayyor emlash punktlarini tashkil etgan bo‘lsa ham, bolalarning to‘liq emlanish darajasi atigi 5% edi. Savodsiz va kambag‘al aholi orasida emlash ko‘z tegishidan qo‘rqish va ortiqcha noqulayliklarni istamaslik tufayli qiyinchilikka duch kelgan. Tajribada har bir emlash uchun onaga 1 kg yasmiq (dal), to‘liq kurs uchun esa po‘lat likopchalar to‘plami berilgan. Buning xarajati bir dollardan kam edi. Natija hayratlanarli bo‘ldi: to‘liq emlanish 5% dan 38% gacha ko‘tarildi. Yasmiq pora emas, balki ishni ortga surish odatini yengishga yordam beradigan vosita bo‘ldi. Xulosa: kambag‘allik va mas’uliyatsizlik sharoitida boy mamlakatlar ko‘proq mas’uliyat va faol harakatni o‘z zimmasiga olishi kerak.
O‘simliklarni vaksinatsiya qilish
O‘simlik vaksinatsiyasi deganda, xavfliroq zararkunandalarga qarshilikni kuchaytirish uchun o‘simlikka nisbatan zararsiz organizm ta’sir ettirib, uning himoya mexanizmlarini faollashtirish tushuniladi. Shuningdek, bu atama praymingni (priming) — o‘simlikka qo‘zg‘atuvchi omillar ta’sir ettirilib, uning keyingi zararkunanda hujumlariga tezroq va kuchliroq javob beradigan holatga o‘tkazilishini ham anglatadi. Aslida «o‘simlik vaksinatsiyasi» iborasi majoziy ma’noda qo‘llanadi, chunki o‘simliklarda orttirilgan immunitet.
Adabiyotlar
- Banerji A., Dyuflo E. Kambag‘allar iqtisodiyoti. Jahon qashshoqligini yengish yo‘llarini tubdan qayta ko‘rib chiqish. — 2021. — ISBN 9785932556146.
- Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti. Vaksinatsiya va ishonch. JSSTning Yevropa mintaqaviy byurosi (2017). Murojaat sanasi: 11-avgust 2021-yil. Arxivlangan 11-iyul 2021-yilda.
- Vigodchikov G. V., Proxorov A. V. Asosiy immunitet (Grundimmunität) // Katta tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1977. — Jild 6 : Gipotireoz — Degeneratsiya. — 632 b. : rasmlar.
- Orlov S. M. Bezredka usuli // Katta tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1975. — Jild 2 : Antibiotiklar — Bekkerel. — 608 b. : rasmlar.
- Thérapeutique. Résultats de l'application de la méthode pour prévenir de la rage après morsure / M. Louis Pasteur // Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences : [frans.]. — Paris : Imprimerie de Gauthier-Villars, 1886. — Jild 112 : Janvier−June 1886, Séance du lundi 1er mars 1886. — P. 459–469. — Fransiya Fanlar akademiyasining 1-mart 1886-yil, dushanba kungi majlisi stenogrammasi. Lui Pasterning odamlarni hayvon tishlagandan keyin quturishdan himoya qilish usuli haqidagi ma’ruzasi. Manba: Fransiya Fanlar akademiyasi majlislarining haftalik hisobotlari. 112-jild, 1886-yil yanvar−iyun.
- Tatochenko, V. K. Immunoprofilaktika−2018 : ma’lumotnoma / V. K. Tatochenko, N. A. Ozeretskovskiy. — 13-nashr, kengaytirilgan. — Moskva : Borges, 2018. — 272 b. — ISBN 9785906332233. — ISBN 5906332235.
- Kotsin M. B. Profilaktik va davolovchi emlashlar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Keyju, Jon. Dunyoni o‘zgartirgan kashfiyotlar : Tibbiyotdagi eng buyuk 10 kashfiyot qanday qilib millionlab insonlarning hayotini saqlab qoldi va dunyoqarashimizni o‘zgartirdi. — Moskva : Mann, Ivanov va Ferber, 2015. — 368 b. — ISBN 5000578694.
- Popov E. A. Milliy emlash taqvimi doirasida emlangan bolalarning immunitet ko‘rsatkichlari : [arxiv 19-fevral 2018-yil] / Popov E. A., Zlakomanova O. N., Moskvichyova M. G. … [va boshqalar] // Rossiya immunologiya jurnali. — 2014. — Jild 8 (17), № 2−3 (1). — B. 132−134. — ISSN 1028−7221.
- «Bolalar salomatligi milliy ilmiy-amaliy markazi» federal davlat avtonom muassasasi. Vaksinatsiyaga qarshi ko‘rsatmalar : Uslubiy tavsiyalar poliklinikalarning bosh shifokorlari, pediatrlar, terapevtlar, umumiy amaliyot shifokorlari va vaksina bilan profilaktika o‘tkazishda ishtirok etuvchi mutaxassislar uchun mo‘ljallangan. Ular emlashdan keyingi asorat xavfi mavjudligiga shubha tug‘ilganda profilaktik emlashni amalga oshirish imkonini amalda hal qilish uchun xizmat qiladi. : pdf. — Moskva : Rossiya Federatsiyasi Sog‘liqni saqlash vazirligi, 2017.
- Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases : The Pink Book : Course Textbook : [ingl.] / Edited by: Jennifer Hamborsky, MPH, MCHES, Andrew Kroger, MD, MPH, Charles (Skip) Wolfe. — 13th edition. — NY : Centers for Disease Control and Prevention, 2015. — April.
Havolalar
- ; Pyotr Starokadomskiy, Anton Chugunov.: . Vaksinalar: savollar va javoblar. Biomolekula (25-may 2011-yil). Murojaat sanasi: 18-avgust 2019-yil. Arxivlangan 22-oktyabr 2017-yilda.
- WHO vaccine-preventable diseases: monitoring system. Global summary. WHO. JSST. — JSST saytida immunizatsiyani monitoring qilish. Murojaat sanasi: 22-sentyabr 2013-yil. Arxivlangan 20-sentyabr 2013-yilda.
- JSSTning vaksinalarga oid pozitsiyalari. WHO. JSST. — Hujjat sarlavhasi ingliz tilida ko‘rsatilsa, faqat inglizcha versiya mavjud bo‘ladi. Murojaat sanasi: 16-may 2019-yil. Arxivlangan 21-aprel 2019-yilda.
- Vaccine schedules in all countries of the European Union (ingl.). European Centre for Disease Prevention and Control. — Yevropa Ittifoqi mamlakatlarining emlash taqvimlari. Murojaat sanasi: 11-dekabr 2018-yil. Arxivlangan 2-sentyabr 2019-yilda.
- Vincent Iannelli, MD. Vaccines – Year in Review 2018 (ingl.). Vaxopedia (31-dekabr 2018-yil). — Vinsent Iannelli (tibbiyot doktori, pediatr). Vaksinalar — 2018-yil yakunlari bo‘yicha sharh. Murojaat sanasi: 1-yanvar 2018-yil. Arxivlangan 1-yanvar 2019-yilda.
- «Vaksinatsiya: pravoslav e’tiqodi nuqtayi nazaridan axloqiy jihatlar» mavzusidagi davra suhbatining yakuniy hujjati Arxiv nusxasi 21-may 2021-yil sanasidan Wayback Machine Sretenskiy diniy akademiyasida // Patriarxiya.ru, 20.05.2021.
- Jitov P.
Vaksinatsiya. Savollarga javoblar / Pavel Jitov (pediatr). — OLANT, 2022. — 20-sentyabr.
