O‘tkir kechish ko‘proq virusli gepatitga, shuningdek, zaharlanish, jumladan, kuchli zaharlar ta’sirida yuzaga kelgan gepatitga xos. Gepatitning o‘tkir shaklida bemorning umumiy holati sezilarli yomonlashadi, organizmning umumiy zaharlanishi va jigar faoliyati buzilishi belgilari (tana haroratining ko‘tarilishi, ayrim hollarda sariqlik paydo bo‘lishi va boshqalar), shuningdek, transaminazalar va umumiy bilirubin miqdorining qonda oshishi kuzatiladi. O‘tkir gepatit odatda bemorning to‘liq sog‘ayishi bilan yakunlanadi, ammo ayrim hollarda kasallik o‘tkir shakldan surunkali shaklga o‘tadi.

Surunkali shakl mustaqil ravishda rivojlanishi (masalan, etil spirti bilan surunkali zaharlanishda) yoki o‘tkir gepatitning davomi bo‘lishi (B va D virusli gepatitlarida) mumkin. Surunkali gepatitning klinik belgilari kam namoyon bo‘ladi, kasallik uzoq vaqt alomatlarsiz kechadi. Jigarning doimiy kattalashishi, o‘ng qovurg‘a ostida simillovchi og‘riq, yog‘li ovqatni ko‘tara olmaslik va boshqalar xosdir. Surunkali gepatitda jigar hujayralari asta-sekin biriktiruvchi to‘qima bilan almashinadi. Shu sababli davolanmagan surunkali gepatit ko‘p hollarda jigar sirroziga olib keladi. Surunkali gepatit bilan og‘rigan bemorlarda birlamchi jigar saratoni rivojlanish xavfi yuqori. Surunkali virusli gepatitlarning B, C, D turlari ayrim hollarda virusga qarshi davolashga javob beradi. Davolashni tajribali infeksionist-gepatolog olib boradi.

Qon yoki kislorod yetarli kelmasligi natijasida yuzaga keladigan jigarning diffuz zararlanishi.

A gepatitini (Botkin kasalligi) RNK saqlovchi A gepatiti virusi keltirib chiqaradi. U Picornaviridae oilasiga mansub. Kasallik alimentar yo‘l bilan yuqadi. Virus inson organizmiga ifloslangan oziq-ovqat, suv va kundalik foydalaniladigan buyumlar orqali kiradi. Infeksiyaning asosiy manbai kasallikning sariqliksiz shakli bilan og‘rigan (ya’ni sariqlik kuzatilmaydigan) bemorlardir. Virus yashirin davrda va kasallikning boshlanishida bemor najasi bilan ajraladi.

Virus oshqozon-ichak yo‘liga tushgach, ichakning shilliq qavati orqali o‘tadi va qon oqimi bilan jigarga yetib boradi. U yerda jigar hujayralariga kirib, faol ko‘paya boshlaydi. Inkubatsiya davri o‘rtacha 15—30 kun, ayrim hollarda esa 7 kundan 50 kungacha davom etadi. Jigarning zararlanishi virusning gepatotsitlarga (jigar hujayralariga) bevosita yemiruvchi ta’siri bilan bog‘liq. A gepatiti virusining qobig‘i kislotalarga chidamli. Bu xususiyat ifloslangan oziq-ovqat va suv orqali tushgan virusning oshqozondagi kislotali himoya to‘sig‘idan o‘tishiga yordam beradi.

Klinik belgilarning yaqqolligi jigarning qay darajada zararlanganiga bog‘liq.

Quyidagi shakllar farqlanadi:

• o‘tkir (sariqlik bilan kechadigan) shakl;
• o‘tkir osti (sariqliksiz) shakl va
• subklinik shakl (klinik belgilar deyarli kuzatilmaydi).

Asosiy belgilar: umumiy holsizlik, isitma, mushaklar og‘rig‘i, qusish, ich ketishi, o‘ng qovurg‘a ostida simillovchi og‘riq, jigarning kattalashishi, siydikning to‘q tusga kirishi. Teri va shilliq qavatlar sarg‘ayishi ham mumkin, biroq bu har doim ham kuzatilavermaydi.

O‘tkir gepatit tashxisi qon zardobidagi IgM sinfidagi antitanalar asosida tasdiqlanadi. Kasallikdan so‘ng umrbod immunitet hosil bo‘ladi; bunga mas’ul antitanalar — IgG.

B gepatitini DNK saqlovchi B gepatiti virusi keltirib chiqaradi. U Hepadnaviridae oilasiga mansub bo‘lib, gepatitning ham o‘tkir, ham surunkali shakllariga sabab bo‘ladi. B gepatitini boshdan kechirgan katta yoshli bemorlarning 10 % ida surunkali gepatit rivojlanadi. B gepatiti virusiga qarshi samarali vaksina mavjud.

Infeksiya manbai — gepatitning o‘tkir va surunkali shakllari bilan og‘rigan bemorlar, shuningdek, virus tashuvchilardir. Virus parenteral yo‘l bilan tabiiy va sun’iy yo‘llar orqali yuqadi. Tabiiy yo‘llar orasida jinsiy aloqa orqali yuqish eng ko‘p uchraydi. Infeksiya tug‘ruq vaqtida kasal onadan bolaga, shuningdek, homiladorlik paytida yo‘ldosh orqali homilaga yuqishi mumkin. Sun’iy yuqish yo‘li zararlangan qonni yoki uning tarkibiy qismlarini quyish, sterilizatsiya qilinmagan jarrohlik yoki stomatologiya asboblari, shpritslar va shu kabilardan foydalanish bilan bog‘liq. Bunday yuqish uchun 0,0001 ml qon ham yetarli.

Qon oqimiga tushgan virus qon bilan jigarga yetib borib, gepatotsitlarga kiradi. Virus hujayra ichida ko‘payishi natijasida gepatotsitlar membranasiga virus oqsillari joylashadi. Ular immun tizim hujayralari tomonidan tanib olinib, immun javobni yuzaga keltiradi. Keyinchalik jigar hujayralari T-limfotsitlar (killer hujayralar) ta’sirida yemiriladi.

Inkubatsiya davri 50 kundan 180 kungacha davom etishi mumkin. B gepatitining klinik belgilari ko‘p jihatdan A gepatitinikiga o‘xshaydi. Ko‘pincha sariqlik bilan kechadigan shakl rivojlanadi. Bemorlar ovqat hazm qilishning buzilishi, bo‘g‘imlardagi og‘riq va holsizlikdan shikoyat qiladilar. Ayrim hollarda terida qichishuvchi toshmalar paydo bo‘ladi. Sariqlik kuchayishi bilan birga bemorning ahvoli ham yomonlashadi. Ko‘proq o‘rtacha og‘ir va og‘ir shakllar qayd etiladi. A gepatitiga qaraganda B gepatitida jigar faoliyatining buzilishi ko‘pincha ancha yaqqol namoyon bo‘ladi. Xolestatik sindrom, kasallikning zo‘rayishi, cho‘zilib ketishi, qaytalanishi va jigar komasi ko‘proq uchraydi. B gepatitining o‘tkir shakli bemorlarning taxminan 10 % ida surunkali faol yoki surunkali persistirlovchi shaklga o‘tadi. Bu vaqt o‘tishi bilan jigar sirroziga olib keladi. Kasallikni boshdan kechirgandan so‘ng uzoq davom etuvchi immunitet hosil bo‘ladi. Oldini olish uchun aholi reja asosida emlanadi.

B gepatitini aniqlashga mo‘ljallangan tezkor testlar mavjud bo‘lib, ular yordamida laboratoriyada yoki uy sharoitida test-tasmalardan foydalanib tekshiruv o‘tkazish mumkin. B gepatitiga qarshi antitanalarni aniqlaydigan immunoxromatografik tezkor test — 10—15 daqiqada kasallik mavjudligi yoki yo‘qligini aniqlash imkonini beradigan ishonchli va xavfsiz vosita. Tekshiruv uchun barmoqdan olingan qon ishlatiladi. Kasallik aniqlansa, test indikatorida 2 ta binafsha chiziq paydo bo‘ladi. Manfiy natijada nazorat qismida bitta chiziq ko‘rinadi. Test qismida faqat bitta chiziq paydo bo‘lsa yoki umuman chiziq ko‘rinmasa, tahlilni yangi indikator bilan qayta o‘tkazish zarur.

Zamonaviy virusga qarshi dorilar qo‘llanganda B gepatitidan butunlay tuzalish ehtimoli kichik bo‘lsa-da, mavjud. Pegillangan interferon surunkali B gepatiti bilan og‘rigan bemorlarni davolashda birinchi tanlov dori vositasi sifatida qaralishi mumkin.

Surunkali virusli gepatitlarni, xususan, B gepatitini interferon bilan davolash jarayonida depressiya, teri bilan bog‘liq muammolar va boshqa nojo‘ya ta’sirlar yuzaga kelishi mumkin. Shu sababli davolash tajribali infeksionist-gepatolog nazorati ostida olib borilishi kerak.

C gepatitini RNK saqlovchi C gepatiti virusi (HCV) keltirib chiqaradi. U Flaviviridae oilasiga mansub. Hozirgi vaqtda C gepatiti virusining 11 ta asosiy genotipi farqlanadi: 1a, 1b, 1c; 2a, 2b, 2c; 3a, 3b; 4a, 4b, 4c, 4d, 4e; 5a; 6a; 7a, 7b; 8a, 8b; 9a; 10a; 11a.

C gepatiti (ilgari «A ham emas, B ham emas gepatiti» deb atalgan, hozir esa tizimli HCV-infeksiyasi sifatida tavsiflanadi) zararlangan qon bilan aloqa orqali yuqadi. C gepatiti surunkali gepatit rivojlanishiga, keyinchalik esa jigar sirrozi va jigar saratoniga olib kelishi mumkin.

C gepatitiga qarshi vaksina mavjud emas.

C gepatiti bilan og‘rigan bemorlarga A yoki B gepatiti yuqsa, og‘ir gepatit rivojlanish xavfi ortadi. Shuning uchun C gepatiti bilan og‘rigan barcha bemorlar A va B gepatitiga qarshi emlanishi kerak. Odatda infeksiyalangan 100 kishidan 3—5 nafari vafot etadi. Xavf guruhlari, avvalo, qon va qon preparatlarini quyish, jarrohlik amaliyotlari, umumiy shpritslardan foydalanib giyohvand moddalarni inyeksiya qilish hamda tartibsiz jinsiy aloqalar bilan bog‘liq. Maishiy sharoitda epilyator, manikyur va soqol olish asboblaridan birgalikda foydalanish orqali ham infeksiya yuqishi mumkin, deb taxmin qilinadi (garchi buning ehtimoli past bo‘lsa ham).

C gepatiti virusini yuqtirganlarning 15—20 % i o‘z immun tizimi yordamida mustaqil sog‘ayadi, deb hisoblanadi. Qolgan bemorlarda kasallik surunkali tus oladi. Surunkali bemorlarning taxminan 20 % ida quyidagi asoratlar rivojlanishi xavfi mavjud: sirroz yoki jigar saratoni.

Surunkali C gepatitining klinik ko‘rinishida eng xos belgi — astenik sindrom: holsizlik, tez charchash, mehnat qobiliyatining tobora pasayishi va uyqu buzilishidir.

AQSHda C gepatitini bir kurs davolash narxi 70 ming dollargacha yetishi mumkin. Jeneriklar — zamonaviy dorilarning muqobil nusxalari — Hindiston va Misrda sotiladi hamda faqat aholisi daromadi past bo‘lgan ayrim mamlakatlarda sotishga mo‘ljallangan. U yerda bir kurs narxi taxminan 500 - 1000 dollarni tashkil qiladi. Davolashda import dorilar ham, ularning Rossiyada ishlab chiqarilgan muqobillari ham qo‘llanadi.

Davolash narxi va davomiyligi, shuningdek, tuzalish ehtimoli virus genotipi, bemorning yoshi va jinsi, kasallik davomiyligi hamda boshqa omillarga bog‘liq. Hozirgi vaqtda virusga qarshi davolash sofosbuvir bilan daklatasvir, ledipasvir yoki velpatasvir kombinatsiyasida olib boriladi. Bunday davolash 95-98 % bemorlarda umidbaxsh natija beradi. Eski davolash sxemalarida 3-genotip eng yaxshi davolanadigan tur hisoblangan. Hozir bu holat o‘zgargan. Zamonaviy dori vositalarining nojo‘ya ta’sirlari deyarli yo‘q.

Avvalo, virusning oldini olish va uni o‘z vaqtida aniqlash muhim. Hozir HCV-infeksiyasini tashxislashda qo‘llanadigan asosiy usullar — IFA va PZR (polimeraza zanjir reaksiyasi). Jigar holatini aniqlashtirish uchun fibroskanerlash va/yoki jigar biopsiyasi o‘tkaziladi.

D gepatiti (delta-gepatit) D gepatiti virusi ta’sirida rivojlanadi va jigarning katta qismi zararlanishi bilan o‘tkir boshlanishi xosdir. Delta-virus jigar hujayralarida faqat B gepatiti virusi mavjud bo‘lgandagina ko‘paya oladi, chunki delta-virus zarrachalari hujayradan chiqish uchun B gepatiti virusining oqsillaridan foydalanadi. D gepatiti butun dunyoda tarqalgan. Infeksiya manbai — kasal odam yoki virus tashuvchisi. D virusi bevosita qonga tushganda yuqadi. Yuqish yo‘llari B yoki C gepatitinikiga o‘xshaydi. Inkubatsiya davri 3 haftadan 7 haftagacha davom etadi. Klinik belgilari B virusli gepatitinikiga o‘xshaydi, ammo kasallik odatda og‘irroq kechadi. O‘tkir shakllar bemorning to‘liq sog‘ayishi bilan yakunlanishi mumkin. Biroq ayrim hollarda (B gepatiti bilan bir vaqtda yuqtirilganda 3 % bemorda va 90 % HBsAg tashuvchisida) jigar sirroziga olib keladigan surunkali gepatit rivojlanadi. B gepatitiga qarshi emlash D gepatitini yuqtirishdan ham himoya qiladi.

E gepatiti A gepatitiga o‘xshash alomatlarni keltirib chiqaradi, ammo ba’zan, ayniqsa, homilador ayollarda yashin tezligida og‘ir (fulminant) shaklda kechishi mumkin. Yuqish yo‘llari jihatidan E gepatiti A gepatitiga yaqin. U virus bilan ifloslangan suv va oziq-ovqat, shuningdek, qon orqali yuqishi mumkin.

O‘limga olib keladigan fulminant gepatit kabi og‘ir oqibatlar E gepatitida A gepatiti va o‘tkir B gepatitiga qaraganda ancha ko‘proq uchraydi.

E gepatiti eng ko‘p Markaziy Osiyo va Afrika mamlakatlarida uchraydi.

Virus XX asrning 80-yillari boshlarida Moskvadagi Poliomiyelit va virusli ensefalitlar institutida Mixail Balayan boshchiligidagi olimlar guruhi tomonidan kashf etilgan va tavsiflangan.

Bu insonlarda virusli gepatitning yana bir taxminiy turi bo‘lib, uning mavjudligi epidemiologik ma’lumotlar hamda qon quyishdan keyin gepatit bilan kasallangan bemorlardan ajratib olingan ayrim virus izolyatlarini maymunlarda dastlabki o‘rganish natijalariga asoslanadi. Qon quyishdan keyin gepatit bilan kasallangani aniq bo‘lgan ayrim bemorlarda odamlarda ma’lum barcha virusli gepatit markerlari bo‘yicha serologik natijalar manfiyligicha qolishi haqida ma’lumotlar mavjud; G‘arbning turli mamlakatlarida bunday bemorlar ulushi 15—20% ga yetadi. Bundan tashqari, qon quyishdan keyingi gepatitni yuqtirish xavfi yuqori bo‘lgan ayrim bemorlarni — masalan, giyohvand moddaga qaram shaxslar yoki gemofiliya bilan og‘riganlarni — uzoq muddat kuzatish ularning qayta-qayta sariqlik bilan kasallanganini ko‘rsatgan. Bunday holatlarning ayrimlari etiologik jihatdan A, B, C, D, E va G gepatiti viruslari bilan bog‘liq bo‘lmagan.

«F gepatiti» atamasi ostida, aftidan, qon quyishdan keyin yuzaga keladigan gepatitning ikkita turli virusi nazarda tutiladi. Ular ayrim xususiyatlari bilan B, C va G gepatiti viruslaridan farq qiladi. Ulardan biri donor qoni namunalarida aniqlangan; u yog‘ni erituvchi moddalarga chidamli bo‘lgan va gepatotsitlarda C gepatitiga xos ultrastrukturaviy o‘zgarishlarni (tubulyar tuzilmalar deb ataladigan tuzilmalarni) keltirib chiqarmagan. C gepatitiga qarshi immuniteti bor shimpanzelar bu virus bilan zararlanganda gepatitga o‘xshash kasallik rivojlangan; immuniteti bo‘lmagan shimpanzelarda esa zararlanishdan keyin C gepatiti virusiga qarshi antitanalar paydo bo‘lmagan. Boshqa virus qon quyishdan keyingi gepatit bilan kasallangan bemorning najasidan ajratilgan; u makaka-rezuslarga yuqtirilganda gepatitni keltirib chiqargan, bir qavatli hujayra kulturalarida ko‘paya olgan va morfologik xususiyatlari bilan adenovirusga o‘xshagan.

G gepatiti virusi (HGV, GBV-C) 1995-yilda «Abbott» kompaniyasining I. Mushahvar boshchiligidagi ilmiy guruhi tomonidan surunkali C gepatiti bilan og‘rigan bemordan, keyinchalik esa «A ham emas, E ham emas» gepatiti bilan og‘rigan bemorlardan ajratib olingan. Virusning kamida 3 ta genotipi va bir nechta kichik turi borligi taxmin qilinadi. Qon va jinsiy aloqa orqali yuqishi mumkin, biroq u mustaqil ravishda gepatitni keltirib chiqaradimi yoki boshqa etiologiyali gepatit bilan birga uchraydimi, hozircha to‘liq aniqlanmagan. Virusning jigarda dastlabki ko‘payishi ham hozirgacha isbotlanmagan.

G gepatiti virusi pegiviruslar guruhiga kiradi va bir zanjirli RNK saqlaydi. U tashqi muhitda chidamsiz bo‘lib, qaynatilganda darhol nobud bo‘ladi.

Dori vositalari ta’siridagi gepatitga eng ko‘p quyidagi preparatlar sabab bo‘lishi mumkin:

• Galotan
• Metildopa
• Izoniazid, Rifampitsin, Pirazinamid (va boshqa silga qarshi dorilar)
• Fenitoin, Natriy valproat
• Zidovudin
• Ketokonazol
• Antibiotiklarning tetratsiklinlar guruhi, Klaritromitsin
• Nifedipin
• Ibuprofen, Indometatsin
• Amiodaron
• Gormonal kontratseptivlar
• Allopurinol
• Azatioprin
• Melbek

Muayyan dori vositasiga sezuvchanlik har bir odamda turlicha bo‘ladi. Umuman olganda, deyarli har qanday dori jigarga zarar yetkazib, turli darajadagi og‘irlikda gepatitni keltirib chiqarishi mumkin.

Quyidagi moddalar bilan zaharlanganda gepatitning ayniqsa og‘ir shakllari rivojlanadi: amatoksinlar va fallotoksinlar — quyidagi turkumlarga mansub ayrim qo‘ziqorinlar meva tanasidagi zaharli moddalar: Amanita yoki muxomor (rangpar poganka, oq poganka va boshqalar), Galerina va Lepiota; oq fosfor, paratsetamol, uglerod tetraklorid, sanoat zaharlari va boshqalar.