Aqlli uy avtomatlashtirish

Uy avtomatlashtirish (ingl. home automation), yoki aqlli uy (ingl. smart house) — inson ishtirokisiz harakatlarni bajarish va muayyan kundalik vazifalarni hal qilishga qodir uy qurilmalari tizimi.

«Aqlli uy»dagi avtomatik amallarning eng keng tarqalgan namunalari — chiroqlarni avtomatik yoqish va o‘chirish, isitish tizimi yoki konditsioner ishini avtomatik sozlash, shuningdek, uyga ruxsatsiz kirish, yong‘in yoki suv sizib chiqishi haqida avtomatik xabar berishdir.

Uy avtomatlashtirish buyumlar internetiningxususiy ko‘rinishi hisoblanadi: u internet orqali boshqariladigan uy qurilmalarini qamrab oladi, buyumlar interneti esa, umuman olganda, internetga ulangan barcha turdagi qurilmalarni o‘z ichiga oladi.

Tarixi

Uy avtomatlashtirish yo‘lidagi ilk qadam oddiygina, ovqat tayyorlash va tozalash kabi sodda vazifalarni bajarishda elektr energiyasidan foydalanadigan dastlabki maishiy texnika vositalariningixtiro qilinishi bo‘ldi. Bunday jihozlar qatoriga quyidagilar kiradi: changyutgich (1901), toster (1909), uy muzlatkichi (1913), idish yuvish mashinasi (1913), dazmol (harorati sozlanadigan, 1927), oshxona chiqindilarini maydalagich (1927), kir yuvish mashinasi (1935), kiyim quritish mashinasi (1935), mikroto‘lqinli pech (1945), guruch pishirgich (1945), elektr qahva qaynatgich (1952).

XX asr o‘rtalarida uy avtomatlashtirishning hozirgi ma’nosidagi dastlabki yakka tajribalari paydo bo‘ldi. O‘sha davr uchun ular kelajakni eslatuvchi tajribalar va ixtirochilarning g‘ayrioddiy g‘oyalari bo‘lib ko‘ringan, ammo amaliyotda keng tarqalmagan. Eng mashhurlaridan biri amerikalik muhandis Emil Matiasning «Tugmali uyi» (Push-Button Manor, 1950) edi: uy bo‘ylab o‘rnatilgan tugmalar kundalik yumushlarning asosiy qismini avtomatlashtirgan. Yana bir mashhur ishlanma amerikalik muhandis Jeyms Sazerlendning Echo IV (1966) kompyuteri bo‘lib, u uydagi iqlimni boshqaruvchi texnikaning ishini sozlash, ayrim jihozlarni yoqish va o‘chirish hamda xaridlar ro‘yxatini chop etish imkonini bergan.

1975-yilda Shotlandiyaning Pico Electronics kompaniyasi uy qurilmalarini boshqarishga mo‘ljallangan birinchi ixtisoslashgan standart — X10ni ishlab chiqdi. Signallarni uzatish uchun odatiy elektr tarmog‘idan foydalanilgan. Bundan tashqari, yaratuvchilar 433 MGts (AQSHda — 310 MGts) radiochastotasi orqali simsiz boshqarishni ham nazarda tutgan. Yangi tizim qurilmalarni yoqish va o‘chirish, yorug‘lik ravshanligini o‘zgartirish, shuningdek, qurilmalarning joriy holati haqida ma’lumot olish imkonini bergan. X10 ni boshqarish uchun maxsus pultlar va kompyuter interfeysi ishlab chiqilgan. X10 asosidagi tizimlarning oson o‘rnatilishi va arzonligi ularning keng tarqalishiga yordam bergan.

1980-yillarda X10 ning asosiy bozori AQSH bo‘lgan, Yevropada esa X10 qurilmalaridan ancha kam foydalanilgan. Bunga, avvalo, qurilmalar imkoniyatlaridan to‘liq foydalanishga yo‘l qo‘ymagan davlat tartibga solish talablari sabab bo‘lgan. Shu bilan bir vaqtda Yevropa elektrotexnika kompaniyalari X10 ga muqobil o‘z standartlarini tayyorlay boshlagan. Ishlanmalarini samaraliroq ilgari surish uchun Siemens boshchiligidagi nemis kompaniyalari oxir-oqibat Yevropa o‘rnatish shinasi (EIB, 1990) deb atalgan yagona standartdan foydalanishga qaror qilgan. Fransiyaning Electricité de France kompaniyasi yetakchiligidagi guruh BatiBus[nem.]standartini yaratgan. Niderlandiyaning Philips, Germaniyaning Daimler Benz, Fransiyaning Thomson Consumer Electronics, British Telecom va yana bir qancha kompaniyalar Yevropa uy tizimlari assotsiatsiyasini (EHSA, 1991) hamda Yevropaning uchinchi standartini yaratgan. Bu standart — EHS.

1984-yilda AQSHning Uy qurilishi kompaniyalari milliy assotsiatsiyasi (National Association of Home Builders) avtomatlashtirishdan foydalaniladigan uylar uchun «aqlli uy» (smart house) atamasini joriy etgan, 1999-yilda esa Disney studiyasi aqlli uy g‘oyasini keng jamoatchilikka tanitgan «Smart House» filmini chiqargan.

1988-yilda Nippon Homes Corporation va turli yo‘nalishlarda faoliyat yurituvchi yana 15 ta yapon kompaniyasi kelajakning aqlli uyini qurish uchun birlashgan. Loyihaga umumiy rahbarlik, uning dizayni va me’moriy yechimlarini ishlab chiqish bilan o‘sha paytda Yaponiyada allaqachon mashhur bo‘lgan Ken Sakamura (坂村 健) shug‘ullangan. Loyiha TRON Intelligent House deb nomlangan va 1989-yil iyuliga kelib amalga oshirilgan.

1999-yilda Yevropaning uchta standarti asosida qurilmalar ishlab chiqaruvchi kompaniyalar birlashish va yagona KNXprotokolini yaratishga kelishib olgan. Protokol 2002-yilda taqdim etilgan hamda ochiq standartga aylangan.

Uy avtomatlashtirish texnologiyalarida katta burilish 2010-yillarda yuz berdi. Bunga iPhone (2007) va boshqa smartfonlarningpaydo bo‘lishi turtki bo‘ldi. Uy avtomatlashtirish bozorida bir vaqtning o‘zida bir nechta tub yangiliklar paydo bo‘ldi, ularning ortidan yuzlab yangi qurilmalar yaratildi. 2010-yilda Dropcam zamonaviy dizaynli, arzon (200 dollar) videokuzatuv kamerasini taqdim etdi. U smartfondan videoni internet orqali ko‘rish hamda yozuvlarni bulutli xotiradasaqlash imkonini bergan. 2011-yilda Nest kompaniyasi avvalgi qurilmalarning muammolarini hal qilish uchun dasturlanadigan termostatni taqdim etdi: eski termostatlar haddan tashqari murakkab bo‘lgani sababli foydalanuvchilar ularni o‘z xohishiga ko‘ra sozlay olmagan va energiyani tejashga erisha olmagan. Nest termostati esa ulardan farqli ravishda o‘zi o‘rganadigan bo‘lgan hamda smartfon orqali boshqarilgan. 2014-yilda har ikkala kompaniyani sotib olgan korporatsiya — Google.

2012-yilda yorug‘lik spektri va ravshanligi sozlanadigan lampalarga asoslangan aqlli uy yoritish tizimi bozorga Philips HUEsavdo belgisi ostida chiqarildi. Bu tizimdagi har bir lampaga o‘rnatilgan mikrokontrollerning radiointerfeysi — ZigBee.

2012-yilda Silikon vodiysidagi yana bir kompaniya — SmartThings — o‘sha paytdagi muqobillardan yuzlab baravar arzon bo‘lgan yangi uy avtomatlashtirish tizimini taqdim etdi: markaziy boshqaruv qurilmasi 100 dollar, sensorlar 30—40 dollar, rozetka va kalitlar esa har biri 50 dollar; shuningdek, boshqa bir qancha qurilmalar ham taklif etilgan. Bundan tashqari, SmartThings 100 mingdan ortiq uchinchi tomon qurilmalarini va 8 ming nafar mustaqil ishlab chiquvchining ilovalarini qo‘llab-quvvatlagan. 2014-yilda SmartThings kompaniyasini sotib olgan korporatsiya — Samsung.

2014-yilda ilk «aqlli karnay» — Amazon Echo — ichiga ovoz bilan boshqariladigan aqlli yordamchi Alexa o‘rnatilgan kichik qurilma bo‘lib, u oddiy kundalik savollarga javob olish va uy qurilmalarini boshqarish imkonini berardi. 2016-yilda Google Home deb nomlangan, kompaniyaning o‘z Google Assistantaqlli yordamchisiga asoslangan muqobil qurilma paydo bo‘ldi. Apple kompaniyasi 2017-yilda Apple HomePod nomli, Siriovozli yordamchisiga asoslangan aqlli karnayni chiqardi. Xitoyning Xiaomi kompaniyasi 2017-yilda o‘zining Xiaomi Mi Al Speaker aqlli karnayini taqdim etdi.

Rossiyada 2018-yilda Yandeks kompaniyasi o‘zining Yandeks.Stansiya qurilmasini shunga o‘xshash imkoniyatlar va Alisaovozli yordamchisi bilan bozorga chiqardi. Uning xorijiy muqobillardan farqi shundaki, 2019-yil holatiga ko‘ra, bu rus tilida ovozli boshqaruvni qo‘llab-quvvatlagan yagona aqlli uy platformasi edi. Platforma ochiq bo‘lib, ishlab chiqaruvchilar yoki dasturchilar unga o‘zlarining aqlli uy ekotizimlarini (masalan, Xiaomi Mi Home, Samsung SmartThings, Redmond Ready for Sky va boshqalarni) birlashtira olgan. Foydalanuvchi uchun ovozli interfeys o‘zgarmaydi va boshqaruv Alisa orqali amalga oshiriladi.

2025-yilda Yandeks kompaniyasi qurilish kompaniyalari bilan hamkorlikda kvartira xarid qilish chog‘ida tayyor aqlli uy yechimlarini taklif etish rejalarini e’lon qildi.

Texnologiyalar

Aqlli uy tizimi uch turdagi qurilmadan iborat:

  • Kontroller (xab) — tizimning barcha qismlarini bir-biriga ulovchi va uni tashqi dunyo bilan bog‘lovchi boshqaruv qurilmasi (masalan, aqlli karnaylar — Google Nest, Amazon Echo, Apple HomePod, Yandeks.Stansiya va boshqalar)
  • Datchiklar (sensorlar) — atrof-muhit sharoitlari haqida ma’lumot oladigan qurilmalar.
  • Aktuatorlar — berilgan buyruqlarni bevosita bajaradigan ijro qurilmalari. Bu eng ko‘p sonli guruh bo‘lib, unga aqlli (avtomatik) kalitlar, aqlli (avtomatik) rozetkalar, quvurlar uchun aqlli (avtomatik) klapanlar, sirenalar, iqlimni boshqarish qurilmalari va boshqalar kiradi.

Zamonaviy aqlli uylarning aksariyatida kontroller tizimning boshqa qurilmalari bilan radiosignallar orqali aloqa qiladi. Uy avtomatlashtirishda eng keng tarqalgan radioaloqa standartlari — Z-Wave (chastota mamlakatga qarab farqlanadi: Yevropada 868 MGts, Rossiyada 869 MGts) va ZigBee (868 MGts yoki 2,4 GGts), Wi-Fi (2,4 GGts), Bluetooth (2,4 GGts). Ularning deyarli barchasi ma’lumotlarniAES-128yordamida shifrlaydi. Wi-Fi tarmog‘ida esa quyidagi shifrlash usullaridan biri qo‘llanadi: WPA, WPA2 yoki WEP.

Tashqi dunyo bilan aloqa o‘rnatish uchun kontroller odatda internetga ulanadi.

Xavfsizlik tizimlari

Bu qurilmalar yordamida oddiydan tortib ancha murakkabgacha bo‘lgan, ehtiyojga mos xavfsizlik tizimini yaratish mumkin.

Asosiy ishlash algoritmlari quyidagilar:

  • ruxsatsiz kirishni aniqlash
  • egalariga xabar berish
  • sirenani ishga tushirish
  • videotasvirga olishni boshlash
  • kirish yoki xona ichidagi eshiklarni qulflash

Bundan tashqari, aqlli uy xavfsizlik tizimlari signal kelganda tezkor javob guruhlarini yuboradigan qo‘riqlash tizimlarigaulanadi. Ko‘plab mamlakatlarda qo‘riqlash tizimlari bozori anchadan beri mavjud, aqlli uy tizimlari esa faqat 2010-yillarda keng tarqala boshlagan. Ayrim qo‘riqlash xizmati yetkazib beruvchilari o‘z signalizatsiya tizimlarini foydalanuvchi mustaqil o‘rnatgan aqlli qurilmalar bilan birlashtirishga imkon beradi yoki bunday qurilmalardan kelgan xavf signali bo‘yicha tezkor javob guruhlarini yuborishga rozi bo‘ladi.

Elektron qulflar, videodomofonlar va videoko‘zchalar masofadan boshqarish, video yozib olish hamda boshqa imkoniyatlarga ega kirishni nazorat qilish tizimini tashkil etishga ham xizmat qiladi.

Yoritishni boshqarish

Bunday qurilmalar yorug‘likni boshqarishni avtomatlashtirish imkonini beradi. Ular ko‘pincha quyidagi maqsadlarda qo‘llanadi:

  • odamlar xonaga kirganda chiroqlarni avtomatik yoqish, chiqib ketganda esa o‘chirish
  • chiroqlarning ravshanligini hamda jalyuzi yoki pardalar holatini sozlash orqali yoritilganlikni doimiy darajada avtomatik saqlash
  • fasl, kun vaqti yoki oldindan belgilangan boshqa qoidalarga ko‘ra yoritishni avtomatik sozlash

Uydagi iqlimni boshqarish

  • Namlik datchiklari
  • Harorat datchiklari
  • Termostatlar — doimiy haroratni saqlash yoki uni avtomatik sozlash uchun
  • Termoregulyatorlar — isitish radiatorlarining quvvatini boshqarish uchun
  • Aqlli uy buyruqlarini odatiy masofadan boshqarish pultlari bilan ishlaydigan avvalgi avlod texnikasiga, eng avvalo konditsionerlarga uzatuvchi iqlim kontrollerlari
  • Gigrostatlar — namlikni doimiy darajada saqlash yoki uni sozlash uchun

Bu holatda aqlli uy qurilmalarining asosiy vazifasi — bir vaqtning o‘zida qulay mikroiqlimni ta’minlash va uni saqlash xarajatlarini kamaytiradigan tarzda iqlim tizimlari ishini avtomatik boshqarishdir. Bu yo‘nalishdagi eng keng tarqalgan aqlli uy funksiyalari:

  • odamlar bo‘lgan xonalarda qulay haroratni avtomatik saqlash
  • odamlar yo‘qligida va tunda radiatorlar hamda konditsionerlar quvvatini avtomatik pasaytirish
  • odamlar uchun qulay, xona hamda undagi jihoz va buyumlarga mos namlik darajasini avtomatik saqlash
  • havoni qulay sifatda ushlab turish uchun xonalarni avtomatik shamollatish va havoni tozalash

Muammolar

Uy avtomatlashtirishning asosiy muammolari — sohaning tarqoqligi hamda ma’lumotlar xavfsizligidir.

Ma’lumotlar xavfsizligi muammosining jiddiyligi qurilmaning qanday maqsadda ishlatilishiga bog‘liq. Ehtimoliy oqibatlar qanchalik og‘ir bo‘lsa, tizimga buzib kirilish xavfi ham shunchalik katta bo‘ladi. Sanoat yoki tibbiyot muassasalaridagi avtomatlashtirishda xatarlar nihoyatda yuqori bo‘lishi mumkin, ammo uyda chiroqlar yoki datchiklar tizimini boshqaradigan avtomatlashtirishda ular ancha past.

Ishlab chiqaruvchilar qurilmalarni o‘z dasturiy ta’minoti, mobil ilovalari va kontrollerlari asosida yaratadi. Bu turli ishlab chiqaruvchilarning qurilmalarini o‘zaro bog‘lash va ulardan yagona tarmoq tashkil etishni qiyinlashtiradi.

Buning eng keskin ko‘rinishi — yopiq mulkiy dasturiy ta’minotdan foydalanishdir. Dastlabki kodi yopiq bo‘lgan bunday dasturiy ta’minotda ishlovchi qurilmalarni ko‘pincha boshqa ishlab chiqaruvchilarning qurilmalariga umuman ulab bo‘lmaydi.

Ayrim protokollar, birinchi navbatda Z-Wave, aynan shu muammoni bartaraf etish va ishlab chiqaruvchilarga bir-biri bilan ishlay oladigan qurilmalar yaratish imkonini berish uchun ishlab chiqilgan. Bir-biri bilan erkin o‘zaro ishlash imkoniyatiga ega qurilmalarni ZigBeestandarti asosida ham ishlab chiqara boshlashdi. Ishlab chiqaruvchilarning bitta standart asosida qurilmalar yaratishga tayyorligi muammoni hal qilish yo‘llaridan biridir. Bunda ular yagona konsorsium (masalan, Z-Wave Alliance) doirasida kuchlarni birlashtirib, standartni birgalikda rivojlantiradi.

Ikkinchi yo‘l — turli standartlar bilan ishlay oladigan qurilmalarni yaratish. Ayrim ishlab chiqaruvchilar uy tarmog‘ining asosiy kontrolleriga bir nechta standart, masalan, Z-Wave, ZigBee, Bluetooth LE va KNX asosidagi qurilmalarni boshqarish imkoniyatini kiritadi. Bunday holatda qurilmalar hali ham bevosita bir-biri bilan aloqa qila olmaydi, biroq bir standartdagi signallarni boshqasiga o‘girib beradigan xab orqali birgalikda ishlashi mumkin.

Internetga doimiy ulangan ko‘plab «aqlli» maishiy texnika vositalari uchun axborot xavfsizliginita’minlash zarur. Masalan:

Rossiyada tartibga solish

Rossiya tartibga soluvchi organlari 433 MGts, 868 MGts va 2,4 GGts radiochastotalarida ishlaydigan qurilmalardan erkin foydalanishga ruxsat beradi.

Ro‘yxatdan o‘tkazilishi lozim bo‘lgan radioelektron vositalar va yuqori chastotali qurilmalar ro‘yxatiga ko‘ra, 868—868,2 MGts radiochastota diapazonida ishlovchi va uzatgichining ruxsat etilgan nurlanish quvvati 10 mVt dan oshmaydigan masofadan boshqarish, qo‘riqlash signalizatsiyasi va xabardor qilish qurilmalari, shuningdek, 433,075 — 434,790 MGts va 868,7 — 869,2 MGts diapazonlarida ishlovchi, uzatgichining ruxsat etilgan nurlanish quvvati 25 mVt dan oshmaydigan ixtisoslashmagan (istalgan maqsaddagi) qurilmalar ro‘yxatdan o‘tkazilmaydi hamda ularni erkin sotib olish va ishlatish mumkin.

Ruxsat etilmagan chastotalarda ishlaydigan qurilmalardan foydalanish jarima va qurilmalarni musodara qilish bilan jazolanadi.

Aqlli mebel va korporativ B2B yechimlari

Turar joylarda an’anaviy qo‘llanishidan tashqari, uy avtomatlashtirish standartlari tijorat ko‘chmas mulkiga ham keng tatbiq etildi. Zamonaviy korporativ ofislarda «aqlli mebel» (Smart Furniture) — biometrik datchiklar bilan jihozlangan ish stollari va kreslolar faol joriy qilinmoqda. Bu buyumlar interneti (IoT) qurilmalari insonga yo‘naltirilgan sun’iy intellekt (Human-Centered AI) yordamida boshqariladi. U xodimlarning ish joyida bor-yo‘qligini real vaqt rejimida tahlil qilib, ish joyi ergonomikasini avtomatik sozlaydi hamda qo‘lda aralashuvsiz butun binoning konditsionerlash (HLK) va yoritish xarajatlarini maqbullashtiradi.