| Efiopiya Federativ Demokratik Respublikasi | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| amhar. የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ (ye’Ītiyoṗṗya Fēdēralawī Dēmokirasīyawī Rīpebilīk) Oromo Federaalawaa Dimokraatawaa Repabliikii Itoophiyaa Tigrinya ናይኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ (nayi’ītiyop’iya fēdēralawī dēmokirasīyawī rīpebilīki) afar. Itiyoppiya Federalih Demokrasih Ummuno Somali Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Federaalka Itoobiya | |||||
| |||||
|
Madhiya: «Olgʻa, aziz ona Efiopiya» |
|||||
|
Dunyo xaritasida Efiopiya |
|||||
| Rasmiy til | Amharcha, Oromo, Somalicha, Afar, Tigrinya | ||||
| Poytaxt | Addis-Abeba | ||||
| Eng yirik shaharlar | Addis-Abeba, Dire Dawa, Bahir Dar, Gondar, Avasa, Mekele | ||||
| Boshqaruv shakli |
demokratik parlament respublikasi |
||||
| Davlat tuzilishi shakli | federativ davlat | ||||
| Prezident | Taye Atske-Selassie | ||||
| Bosh vazir | Abiy Ahmad Ali | ||||
| Hudud | |||||
| • Jami | 1 129 819 km² (dunyoda 27-oʻrinda) | ||||
| • suv yuzasi ulushi, % | 0,7 | ||||
| Aholi soni | |||||
| • Baholash (2023) | 116 462 712 kishi (12-oʻrin) | ||||
| • Zichlik | 105,46 kishi/km² | ||||
| YaIM (XQP) | |||||
| • Jami (2023) | 460,247 milliard doll. (64-oʻrin) | ||||
| • Aholi jon boshiga | 2333 doll. (166-oʻrin) | ||||
| YaIM (nominal) | |||||
| • Jami (2023) | 200,133 milliard doll. (66-oʻrin) | ||||
| • Aholi jon boshiga | 853 doll. (170-oʻrin) | ||||
| Inson taraqqiyoti indeksi (2020) | ▲ 0,485 (past; 173-oʻrin oʻrin) | ||||
| Valyuta | Efiopiya birri (ETB, 230-kod) | ||||
| Internet domeni | .et[vd] | ||||
| ISO kodi | ET | ||||
| Telefon kodi | +251 | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+3 | ||||
| Avtomobil harakati yoʻnalishi | oʻng tomonlama | ||||
| | Ushbu sahifada kam uchraydigan yozuv tizimlariga mansub harflar yoki boshqa maxsus belgilar mavjud. Zarur shriftlar oʻrnatilmagan boʻlsa, ular aks etmasligi mumkin. Siz Noto shriftini oʻrnatishingiz yoki boshqa tavsiyalardan foydalanishingiz mumkin. |
Efiopiya (amhar. ኢትዮጵያ), rasmiy nomi: Efiopiya Federativ Demokratik Respublikasi (amhar. የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ), ilgari Habashiston nomi bilan ham atalgan. Bu Sharqiy Afrikada joylashgan, dengizga chiqish imkoniyati boʻlmagan davlat (Eritreya 1993-yilda ajralib chiqqanidan keyin).
Maydoni 1 129 819 km². Mamlakat Sharqiy Afrikada joylashgan. Shimolda Eritreya bilan chegaradosh, Jibuti shimoli-sharqda, Somali va qisman tan olingan Somaliland sharqda, Keniya janubda, Sudan shimoli-gʻarbda va Janubiy Sudan janubi-gʻarbda joylashgan. Eritreya bilan shimoli-sharqiy chegara boʻylab Qizil dengizgacha boʻlgan masofa atigi 50 km.
Aholisi 120 milliondan ortiq. Efiopiya Nigeriyadan keyin aholi soni boʻyicha Afrikadagi ikkinchi mamlakatdir. Dunyoda aholi soni boʻyicha 12-oʻrinni va hududi boʻyicha 28-oʻrinni egallaydi. Efiopiya — dengizga chiqish imkoniyati boʻlmagan, aholisi eng koʻp davlatdir.
Poytaxti — Addis-Abeba. Rasmiy tillari — Amharcha, Oromo, Somalicha, Afar, Tigrinya.
Mamlakat 14 ta maʼmuriy-hududiy birlikka boʻlingan, ulardan 12 tasi shtat va 2 tasi shtatlar bilan teng maqomdagi maxsus okrugdir.
Davlat tuzilishiga koʻra — federativ davlat, parlament respublikasi.
Mamlakat etnik va madaniy jihatdan nihoyatda xilma-xildir. Aholining taxminan 60 foizi xristianlikka eʼtiqod qiladi.
Efiopiya agrar mamlakatlar qatoriga kiradi. YaIM hajmining xarid qobiliyati pariteti boʻyicha 2019-yildagi qiymati 220 milliard AQSh dollarini tashkil etgan. Pul birligi — Efiopiya birri.
Mamlakat uzoq yillardan buyon bir qator xalqaro tashkilotlarga aʼzo: avval Millatlar Ligasiga aʼzo boʻlgan, keyinchalik esa BMTning dastlabki aʼzolaridan biriga aylangan. Shuningdek, Afrika Ittifoqining taʼsischi aʼzosi, AKT mamlakatlari guruhining va BRIKSning 1-yanvar 2024-yildan buyon aʼzosidir.
Etimologiya
Mamlakat nomining geez tilidagi ʾĪtyōṗṗyā (Efiopiya) shakli qadimgi yunoncha Αἰθιοπία soʻzidan, u esa qadimgi yunoncha Αἰθίοψ aythiops soʻzidan kelib chiqqan; u «quyoshda kuygan yoki qoraygan yuzli odam» degan maʼnoni bildiradi. Qadimgi yunon manbalarida Aἰθιοπία atamasi janubi-sharqdagi (Afrika va Osiyodagi) hamda janubi-gʻarbdagi (Afrikadagi) uzoq oʻlkalarni anglatishi mumkin edi. Jumladan, bu nom bilan koʻpincha Hindiston deb atashgan; oʻz navbatida, Arabiston va Efiopiya ham «Hindiston» deb atalgan.
Ayrim Aksum bitiklarida IV asrdayoq «Efiopiya» atamasi uchraydi.
Yevropa madaniyatida, shu jumladan rus tilida, Efiopiya uzoq vaqt davomida asosan Habashiston deb yuritilgan. Bu atama semit kelib chiqishiga ega boʻlib, arabcha epigrafik ḤBŚT (xabashat) soʻziga borib taqaladi va Aksum hukmdorining Aksumdan boʻlmagan fuqarolarini bildirgan. Keyinchalik bu nom arab tilida, asosan, semit tillarida soʻzlashuvchi Efiopiya xalqlariga (Amhara, tigre, Tigrinya; qarang: Xabesha) nisbatan qoʻllangan; ular tarixan mamlakat boshqaruv elitasida yetakchi mavqega ega boʻlgan.
Hozir ham «Habashiston»ga oʻxshash nomlar Efiopiyaga nisbatan turk tilida (turk. Habeşistan) va arab tilida (al-Habash) qoʻllanadi. Yaqin vaqtgacha shunga oʻxshash Xabash atamasi ivrit tilida ham ishlatilgan. Yevropada 1945-yildan keyin «Habashiston» atamasi asta-sekin isteʼmoldan chiqa boshladi.
Geografiya
Relyef


Efiopiya — Afrika qitʼasidagi eng baland togʻli mamlakat. Uning katta qismini Efiopiya yassitogʻligi egallaydi; u mamlakat boʻylab shimoldan janubga choʻzilgan. Yassitogʻlikning eng baland qismi shimolda joylashgan. Mamlakatning eng yuqori nuqtalari — Ras-Dashen (4620 m) va Talo (4413 m). Faol qalqon vulqonlari Xayli Gubbi va Erta Ale. Sharqda yassitogʻlik keskin pasayib, Afar botigʻiga tutashadi; u Afrikaning eng past joylaridan biridir.
Efiopiya togʻlarining gʻarbiy qismi yumshoqroq relyefga ega boʻlib, Efiopiya-Sudan chegarasiga qarab kichik qadamlar bilan pastga tushadi. Tekisliklar ham Efiopiya hududining katta qismini egallaydi. Eng katta tekislik mamlakat sharqida joylashgan. Ba'zi joylarda u balandligi 1000 metrdan oshiq platolarga oʻtadi. Bu Efiopiyaning eng qurgʻoqchil qismlaridan biridir. Mamlakatning shimoliy va gʻarbida togʻ tizmalari orasida joylashgan kichikroq tekisliklar joylashgan.
Iqlim
Efiopiyaning butun hududi ekvatorial va subekvatorial iqlim mintaqalarida joylashgan. Mamlakatning katta qismi Efiopiya yassitogʻligida boʻlgani uchun bu hududning iqlimi nisbatan yumshoq va nam. Harorat yil davomida +25 °C dan +30 °C gacha boʻlib, yogʻingarchilik koʻp.
Efiopiyaning sharqiy hududlarida esa buning aksi: bu yerda jazirama va quruq choʻl iqlimi hukm suradi. Umuman, mamlakatda haroratning mavsumiy oʻzgarishi katta emas, biroq sutkalik oʻzgarishlar sezilarli boʻlib, farq qariyb 15 °C ga yetishi mumkin.
Suv resurslari
Gʻarbiy Efiopiya daryolarining aksariyati Nil havzasiga kiradi. Ularning eng yirigi — Abbay yoki Koʻk Nil. Shu yerda mamlakatdagi eng katta koʻl — Tana.
Sharqda iqlim quruqroq boʻlgani uchun daryolar kamroq suvli. Eng yirik daryo — Jubba. Efiopiyaning Buyuk Rift vodiysida kichik koʻllar ham uchraydi.
Flora va fauna


1926-yil dekabridan 1927-yil apreliga qadar Habashiston va Eritreyaga sayohat qilgan Nikolay Vavilov, mahalliy oʻsimliklardan toʻplangan koʻplab madaniy turlar namunalarini oʻrganib, Efiopiyani alohida Habashiston madaniy oʻsimliklar kelib chiqish markazi sifatida ajratgan:14. Vavilov «Besh qitʼa» kitobida bu markazdan teff, nug, enseta kelib chiqqanini koʻrsatadi. Shuningdek, u ayrim bugʻdoy navlarining Efiopiyaga xosligini taʼkidlaydi: masalan, binafsha donli bugʻdoy, qiltiqsiz qattiq bugʻdoy va Yevropa navlariga xos koʻplab kasalliklarga chidamli habash arpasini alohida qayd etadi.:119.
XVIII asrda mamlakat hududining qariyb yarmini oʻrmonlar egallagan. 1900-yillarning boshida deyarli 45 % hudud oʻrmon bilan qoplangan. Aholi soni oshib, qishloq xoʻjaligi yerlariga talab kuchayishi natijasida 90 % dan ortiq ulkan tropik oʻrmonlar yoʻq qilingan. Hozirda mamlakatda keng maydonli bokira oʻrmonlar qolmagan. Asosan mamlakat shimolida tarqalgan oʻn minglab kichik daraxtzorlar saqlanib qolgan. Mamlakat janubi va janubi-sharqida savannalar keng tarqalgan. Efiopiya yassitogʻligida balandlik mintaqasiga qarab doim yashil oʻrmonlar (jumladan, qahva daraxtlari), ignabargli oʻrmonlar, togʻ savannalari va dashtlar bir-birini almashtirib turadi.
Oʻrmon maydonining qisqarishi bilan hayvonlar soni ham kamaygan, ammo hozir ham Efiopiyada fillar, gepardlar va sherlarni uchratish mumkin. Shuningdek, tulkilar, timsohlar, jirafalar, begemotlar va maymunlar populyatsiyalari saqlangan.
Efiopiyaning shimoliy hududlarida kamyob hayvonlar, jumladan nyala antilopasi va Efiopiya togʻ echkisi yashaydi. Qushlardan tuyaqushlar, nektarqushlar, karkidonqushlar, toʻqimachi qushlar uchraydi.
Tarix
Qadimgi tarix
Miloddan avvalgi VI—V asrlarda Tigre platosiga turli hududlardan, jumladan Janubiy Arabistondan va Saba podsholigidan kelganlar joylashgan. Ular oʻzlari bilan yozuv, semit tilini, quruq tosh terish usulidagi tosh qurilish texnikasi va boshqa yangiliklarni olib kelgan. Mahalliy aholi bilan aralashib, qadimgi efiop etnosini shakllantirgan.
Miloddan avvalgi V asrda Tigre platosida mustaqil Daamat podsholigi vujudga kelgan; u miloddan avvalgi IV asrda parchalanib ketgan.
Milodiy dastlabki asrlarda hozirgi Efiopiya shimolida Aksum podsholigi vujudga kelgan. Uning asosiy porti Adulis — Misrdan Hindistonga va Sharqiy Afrika qirgʻoqlariga boradigan savdo yoʻlidagi eng muhim markaz edi.
Aksum podsholigi gullagan IV—VI asrlarda uning hukmronligi Nubiyaga, Janubiy Arabistonga, shuningdek Sharqiy Sudanning keng hududlari, Efiopiya yassitogʻligi va Afrika Shoxining shimoliy qismlariga ham yoyilgan.
IV asrdan boshlab Aksum podsholigida xristianlik tarqala boshlagan.
VII asrda Arab xalifaligining yuksalishi Aksum podsholigining VIII—IX asrlarda tanazzulga uchrashiga olib kelgan.
Oʻrta asrlar
IX asrdan boshlab Efiopiya yassitogʻligining shimoliy chekkalarida islom dini yoyila boshlagan. Vujudga kelgan musulmon knyazliklari tashqi savdoni oʻz nazoratiga olgan.
XI asrning birinchi yarmida Aksum podsholigi parchalanib ketgan. Hozirgi Efiopiya hududida musulmon, xristian, yahudiy va mahalliy diniy eʼtiqodlarga amal qiluvchi koʻplab knyazliklar paydo boʻlgan.
XII asrda xristian knyazliklari Lasta hukmronligi ostida birlashgan. Bu podsholik Misr va Yaman bilan aloqalar oʻrnatgan. Iqtisodiyot va madaniyat taraqqiy etgan. 1268-yilda (yoki 1270-yilda) hokimiyat tepasiga Sulaymon sulolasi kelgan; sulola oʻz kelib chiqishini Injilda tilga olingan qadimgi Isroil podshohi Sulaymonga bogʻlagan. Sulolaning asoschisi Yekuno Amlak (1268—1285) boʻlgan. Imperator Amde-Tsiyon I (1314-1344) Efiopiya togʻlarining nasroniy, yahudiy, butparast va musulmon knyazliklarini boʻysundirdi va ulkan imperiya yaratdi.
Imperator Yishoq (1414—1429) Efiopiya yassitogʻligidagi musulmon davlatlar va janubdagi mahalliy diniy eʼtiqodga amal qiluvchi podsholiklardan oʻlpon olgan. Imperator Zera-Yaikob (1434–1468) Zara Ya'qob hukmronligi davrida markaziy hokimiyatni mustahkamlash uchun kurashdi, barcha vassal knyazlarni olib tashladi va ularning o'rniga qizlari va o'g'illarini imperator noiblari etib tayinladi, keyinchalik ularning o'rniga amaldorlar tayinladi. 1445-yilda Zara Ya'qob Yifat sultonligini va boshqa bir qancha musulmon knyazliklarini mag'lub etib, Shimoliy-Sharqiy Afrikaning bu qismida gegemonlikni o'rnatdi. Misr va Yaman bilan aloqalar mustahkamlandi va G'arbiy Yevropa bilan aloqalar o'rnatildi.
Taxminan 1487-yilda, asosan pravoslav diniga mansub nasroniylarning ko'pligi sababli, portugaliyalik ekspeditsiya Efiopiyani afsonaviy Prester Jon qirolligi sifatida tan oldi, bu haqda mish-mishlar butun Yevropa bo'ylab XII asrdan beri tarqalmoqda.
XVI asr boshlarida Efiopiyaning sharqiy qoʻshnisi va eski raqibi boʻlgan Adal sultonligi Efiopiya imperiyasiga qarshi shiddatli urush boshlagan. Imom Ahmad ibn Ibrohim Gran (Chapaqay) laqabi bilan jihod eʼlon qilgan va 1529—1540-yillar orasida imperiyaning deyarli butun hududini egallagan. Imperator Lebne-Dingil vafotidan keyin uning oʻgʻli, imperator Gelavdevos (1540-1559) yirik Efiopiya feodallarining kuchlarini birlashtirishga va musulmonlarni quvib chiqarishga muvaffaq bo'ldi. Efiopiyaliklar portugallardan ham yordam oldilar. Ahmad Gran jangda halok bo'ldi va Adal Sultonligi yo'q bo'lib ketdi. 1557-yilda Usmonli turklari quyidagilarni egallagan: Massava va Qizil dengiz qirgʻogʻidagi boshqa portlar. Oʻsha davrda kushit tilida soʻzlashuvchi oromo qabilalari ham zaiflashgan Efiopiyaga yurish boshlagan.
Shu davrda Efiopiyaga iyezuitlar kirib kelgan. Ularning kirib kelishi va imperatorlarning Yevropa namunasida mutlaq monarxiya barpo etishga intilishi diniy urushlarga olib kelgan, ayniqsa imperator Susenyos (1607—1632) katoliklikni qabul qilganida. Bu urushlar imperator Fasilides (1632—1667) taxtga chiqqach tugagan. U iyezuitlarni Efiopiyadan quvib chiqargan va portugallar bilan aloqani uzgan.
Imperator Iyasu I Buyuk (1682—1706) isyonkor vassal knyazlarni yana boʻysundirgan, boshqaruvni isloh qilishga urinib, savdoni rivojlantirish uchun bojxonalar va bojlar tizimini tartibga solgan.
Biroq XVIII asr oxiridan Efiopiyada yana feodal tarqoqlik kuchaygan. Har bir yirik, hatto oʻrtacha feodal oʻz qoʻshiniga ega boʻlib, soliqlarni dehqonlardan olgan; dehqonlar jamoaviy hayot kechirgan. Hunarmandlar eng quyi tabaqa sanalgan, savdogarlar — asosan arablar va turklar — yuqori feodal qatlamiga homiylik va qaramlik munosabatlari orqali bogʻlangan. Oʻrta qatlamga harbiy koʻchmanchilar, cherkov ruhoniylari, badavlat shaharliklar kirgan. Zodagonlar qullarni xizmatkor sifatida saqlagan; koʻchmanchilar jamoalarida ham qullik keng tarqalgan.
XIX asr
XIX asr oʻrtalarida Quaralik mayda feodal Kassa Xaylu Efiopiyani birlashtirish uchun kurash boshlagan. Mayda yer egalariga tayanib, 1853-yilda markaziy viloyatlar hukmdori ras Alini, keyin esa qattiq janglardan soʻng Tigre viloyati hukmdori ras Uybani magʻlub etgan. 1855-yilda Kassa oʻzini imperator deb eʼlon qilib, Tevodros II nomini olgan.
Tevodros II feodal ayirmachilikka qarshi keskin kurash boshlagan. Muntazam qoʻshin tuzilgan, soliq tizimi qayta tashkil etilgan, qul savdosi taqiqlangan, cherkovning ayrim yerlari tortib olingan, qolgan mulkiga soliq solingan. Ichki bojxonalar soni qisqartirilgan, harbiy-strategik yoʻllar qurilishi boshlangan va Efiopiyaga yevropalik mutaxassislar taklif etilgan.
Biroq ruhoniylardan soliq olinishi cherkov bilan ziddiyatga olib keldi. Cherkov feodallarni imperatorga qarshi kurashga chorladi. 1867-yilga kelib Tevodros II hokimiyati mamlakatning kichik bir qismigagina yoyilgan edi. Oʻsha yili Efiopiyada bir necha Britaniya fuqarosining hibsga olinishi Buyuk Britaniya bilan mojaroga sabab boʻldi. 1867-yil oktabrida Efiopiyaga hind yordamchi xodimlari ham boʻlgan 30 mingdan ortiq kishilik Britaniya qoʻshinlari kelib tushdi. Tevodros II qoʻshini oʻsha vaqtda 15 ming kishidan oshmagan.
Efiopiyaliklar va britaniyaliklar oʻrtasidagi ochiq maydondagi yagona jang 10-aprel 1868-yilda boʻlib oʻtgan: intizom va qurollanishdagi ustunligi tufayli 2 ming britaniyalik 5 ming efiopiyalikni yenggan. Shundan keyin Tevodros II tutqunlarni ozod qilgan va britaniyaliklarga koʻplab chorva mollarini sovgʻa qilib, sulhga erishmoqchi boʻlgan. Biroq britaniyaliklar taklifni rad etib, Maqdala qalʼasiga hujum boshlagan; imperator shu yerda edi. Asir tushishni istamagan Tevodros II oʻz joniga qasd qilgan. Britaniyaliklar Maqdalani egallab, Efiopiya artilleriyasini yoʻq qilgan, imperator tojini oʻlja sifatida olgan va 1868-yil iyunida mamlakatni tark etgan.
Tevodros II halok boʻlgach, taxt uchun kurash boshlangan. Tekle Giyorgis II (1868—1871) Yohannis IV (1872—1889) tomonidan magʻlub qilingan. 1875-yilda Efiopiyaga Misr qoʻshinlari bostirib kirgan. 1875-yil noyabrda Efiopiya qoʻshinlari Gundet jangida Misr qoʻshinlarining asosiy qismini tor-mor etgan, ammo 1875-yil dekabrda Misr Massavaga yangi ekspeditsiya korpusini tushirgan. 1876-yil martda efiopiyaliklar Gura jangida uni magʻlub qilgan. Efiopiya va Misr 1884-yil iyunida tinchlik shartnomasi tuzgan, Efiopiya Massava portidan foydalanish huquqini olgan.
1885-yilda imperator Yohannis IV mahdiychilar hukmronligidagi Sudanga qarshi urush boshlagan. 1885—1886-yillarda Efiopiya qoʻshinlari sudanliklar ustidan gʻalaba qozongan, biroq shu davrda Italiya Efiopiyaning shimoliy hududlarini egallashga kirishgan. Efiopiyaliklar va italiyaliklar oʻrtasidagi janglar har ikki tomon uchun turlicha natija bergan.
1888-yilda imperator Yoxannis IV Sudanga tinchlik taklif qildi, ammo xalifa Abdulloh ibn Muhammad at-Taysha qabul qilib boʻlmaydigan shart — Yohannisning islomni qabul qilishini talab etdi. 1889-yil boshida Yohannis IV shaxsan 150 ming kishilik qoʻshinni Sudanga boshlab bordi, 1889-yil martida esa chegara jangida halokatli jarohat oldi.
Yangi imperator Menelik II (1889—1913) Gojjam va Tigredagi ayirmachilikni bostirib, yagona Efiopiya davlatini qayta tiklagan. 1889-yilda Italiya va Efiopiya oʻrtasida Uchall shartnomasi tuzilgan; unga koʻra Menelik qirgʻoqboʻyi hududlarining italiyaliklar qoʻliga oʻtishini tan olgan.
1890-yilda Italiya Qizil dengiz boʻyidagi barcha mulklarini Eritreya mustamlakasiga birlashtirgan va 1889-yilgi shartnomaga koʻra Efiopiya Italiya protektoratiga oʻtganini daʼvo qilgan. Bu Efiopiyani 1894-yilda Italiyaga qarshi harbiy harakatlarni qayta boshlashga majbur etgan. Ayniqsa V. F. Mashkov missiyasidan keyin Efiopiya mustaqillik uchun kurashda Rossiyani ishonchli ittifoqchi deb bilgan.
1894-yil oxirida Italiya qoʻshinlari Addi-Ugri, Addi-Grat va Adua shaharlarini egallagan. 1895-yil oktabrga kelib italiyaliklar butun Tigre viloyatini egallab oldilar. Imperator Menelik Efiopiya viloyat hukmdorlari otryadlaridan tuzilgan 112 000 kishilik qoʻshinni ularga qarshi joʻnatdi. 7-dekabr 1895-yilda Amba-Alagi yonidagi jangda ras Makonnen Volde-Mikael, boʻlajak imperator Xayle Selassiening otasi boshchiligidagi Efiopiya qoʻshinlari italyanlarni qattiq magʻlubiyatga uchratdi.
Imperator Menelik II Italiyaga tinchlik taklif qilgan. Efiopiya Uchall shartnomasini tan olmasligini ochiq namoyish etgan; Menelik II ning qarindoshi ras Damtav boshchiligidagi diplomatik missiya Rossiyaga yuborilgan. Italiya tinchlikni rad etib, urushni davom ettirgan. 1-mart 1896-yilda Adva jangi boʻlib oʻtgan, unda italiyaliklar butunlay magʻlub boʻlgan.
1893—1899-yillarda Menelik II Addis-Abebaning janubi va janubi-gʻarbidagi qator hududlarni — Volamo, Sidamo, Kafa/Kaffani, Gimira va boshqalarni egallab, Efiopiyaning hozirgi chegaralarini shakllantirgan. 1897-yilda Angliya–Efiopiya shartnomasi imzolangan. Unga koʻra Britaniya Somalilandi va Efiopiya chegarasi belgilanib, Efiopiya mahdiychilarga qarshi kurashish majburiyatini olgan. Shunday qilib, Efiopiya qoʻshinlari Britaniya mustamlakachiligining Afrikada ilgarilashini deyarli toʻxtatgan. Britaniyaning bosimi kutilgan natijani bermagach, uning eʼtibori Afrika janubidagi boshqa hududga qaratilgan va Ikkinchi ingliz–bur urushi boshlangan. 1893—1913-yillarda Rossiya harbiy maslahatchilari va koʻngillilarining yordami muhim ijobiy ahamiyatga ega boʻlgan.
Menelik II qullikni cheklash va tugatishga oid farmon chiqardi. Unga koʻra, faqat harbiy asirlarni koʻpi bilan 7 yilga qul qilishga ruxsat berilgan. Uning davrida yoʻllar qurildi, telegraf va telefon paydo boʻldi, savdo rivojlandi. Efiopiyada ilk shifoxona — Adva jangida yaralanganlarga yordam berish uchun rus harbiy gospitali — va birinchi gazeta paydo boʻldi. 1897-yilda Menelik II Rossiya bilan diplomatik munosabatlar oʻrnatdi.
XX asrning birinchi yarmi

1913-yilda Menelik II vafot etgan. Imperatorlik taxtiga uning 17 yoshli nabirasi Lidj Iyasu Iyasu V nomi bilan oʻtirgan. Efiopiya rasman Birinchi jahon urushida qatnashmagan, ammo Iyasu V Germaniyaga yaqinlashishga intilgan: u Germaniya yordamida inglizlar, fransuzlar va italiyaliklarga qarshi turmoqchi boʻlgan.
1916-yil sentabrda Iyasu V taxtdan agʻdarilgan. Menelik II ning 40 yoshli qizi Zauditu — agʻdarilgan imperatorning xolasi — imperatritsa, 24 yoshli Teferi Makonnin esa regent, yaʼni amaldagi hukmdor deb eʼlon qilingan. Bungacha u ras Makonninning kichik oʻgʻillaridan biri sifatida 16 yoshidan boshlab Sidamo, soʻngra Harar viloyatlariga hokimlik qilgan. 1916-yilgi davlat toʻntarishidan keyin Teferi Makonnin unvon sifatida ras (taxminan knyaz maqomiga teng) unvonini olgan. Bugun unga rastafariylar eʼtiqodida xudo sifatida sigʻiniladi. Bu eʼtiqod Rastafari deb ataladi.
1930-yil noyabrda imperatritsa Zauditu vafot etgach, ras Teferi imperator Xayle Selassie sifatida taxtga chiqqan (1930—1975).
1931-yilda u Efiopiyaning birinchi konstitutsiyasini eʼlon qilgan. Hujjatda deputatlar palatasi va senatdan iborat maslahat parlamenti mavjud boʻlsa-da, imperatorning mutlaq hokimiyati belgilangan. Qullikni 15-20 yil ichida butunlay tugatish rejalashtirilgan.
1934—1935-yillarda Italiya mustamlakalari bilan chegarada qurolli toʻqnashuvlar sodir boʻlgan. 1935-yil oktabrda fashistik Italiya qoʻshinlari Efiopiyaga bostirib kirgan. Bir necha oy Efiopiya qoʻshinlari shiddatli qarshilik koʻrsatib, baʼzan muvaffaqiyatlarga erishdilar. Ammo 31-mart 1936-yilda Efiopiya qoʻshinlarining asosiy kuchlari May-Chou jangida magʻlub etilgan. 5-may 1936-yilda marshal Badolio qoʻmondonligidagi Italiya qoʻshinlari poytaxt Addis-Abebaga kirgan. Italiya qiroli Viktor Emmanuel III Efiopiya imperatori deb eʼlon qilingan.
Italiya okkupatsiyasi 1941-yil bahorigacha davom etgan. Oʻshanda Buyuk Britaniya Afrikadagi oʻz mustamlakalaridan yollagan yordamchi qoʻshinlar bilan Xayle Selassieni Efiopiya taxtiga qaytargan, Afrika Shoxidagi boshqa Italiya mulklarini esa oʻz qoʻshini bilan egallagan.
XX asrning ikkinchi yarmi


Ikkinchi jahon urushidan keyin imperator Xayle Selassie I avtokratik boshqaruvni davom ettirgan. 1951-yilda xalqaro jamoatchilik bosimi ostida qullik bekor qilingan. Anʼanaviy zodagonlarning koʻplab imtiyozlari saqlangan, matbuot monarx qattiq nazorati ostida boʻlgan, siyosiy partiyalar taqiqlangan.
1953-yilda Efiopiya AQSh bilan doʻstlik va iqtisodiy hamkorlik shartnomasini imzolagan. Keyingi 20 yil ichida AQSh Efiopiyaga qariyb yarim milliard dollar miqdorida moliyaviy yordam va kreditlar, shuningdek 140 million dollarlik bepul qurol-yarogʻ bergan.
1970-yillarning boshiga kelib tuzumga nisbatan norozilik kuchaygan: imperator siyosiy doiralarda ham, xalq orasida ham tanqid qilingan. Keyingi voqealarga 1972—1974-yillardagi ocharchilik oqibatida koʻplab odamlarning halok boʻlishi turtki boʻlgan.
1974-yilda iqtisodiyotni sogʻlomlashtirish choralarining keskin narx oʻsishiga olib kelishi ommaviy namoyishlarni keltirib chiqargan. Vaziyatdan marksizmga moyil ofitserlar guruhi foydalangan; oʻsha yilning yozida ular «Derg» nomli tashkilotni tuzgan. Monarxiyaning asta-sekin tugatilishi «sudraluvchi toʻntarish» nomini olgan. Kuz oʻrtalariga borib Derg barcha boshqaruv resurslarini oʻz nazoratiga olib, sotsializm qurish yoʻlini eʼlon qilgan. Taxtdan tushirilgan imperator Xayle Selassie I 27-avgust 1975-yilda vafot etgan; rasman oʻlim sababi sifatida uning sogʻligʻi yomonlashgani koʻrsatilgan.
1976—1977-yillarda Derg qizil terror orqali hokimiyatini mustahkamlab, qirollik tarafdorlari, ayirmachilar va soʻl kuchlarni ham qatagʻon qilgan. Deyarli darhol Efiopiyada fuqarolar urushi boshlangan. Unda tuzumga oʻng qanot kuchlar (Efiopiya demokratik ittifoqi, yetakchisi Mengasha Seyyum) hamda soʻl qanot kuchlar (Efiopiya xalq inqilobiy partiyasi, yetakchilari Berxanemeskel Reda, Tesfaye Debessayye, Kiflu Tadesse), shuningdek turli populistik va separatistik tashkilotlar, jumladan Tigray xalq ozodlik fronti (yetakchilari Abay Tsexaye, Seyyum Mesfin, Meles Zenaviy), Eritreya xalq ozodlik fronti (yetakchisi Isayas Afevorki) va boshqalar qarshi chiqqan.
Shu davrda Dergga Mengistu Xayle Mariam rahbarlik qilgan. 1975—1991-yillarda SSSR va ayrim Sharqiy Yevropa mamlakatlari uning tuzumiga har tomonlama yordam bergan.

Mamlakat janubi-sharqidagi Ogaden hududida Somali armiyasi Ogadenni ajratib olish va oʻziga qoʻshib olish maqsadida somali millatiga mansub ayirmachilarni faol qoʻllab-quvvatlagan. Ogaden urushida (1977—1978) Somaliga qarshi Efiopiyaga Kuba, SSSR va Janubiy Yaman yordam bergan.
Sotsializm qurish siyosati Efiopiya iqtisodiyotini inqirozga olib kelgan. Qishloq xoʻjaligini jamoalashtirish uni yanada zaiflashtirgan. 1984-yilda mamlakatda ocharchilik oqibatida 1 million kishi halok boʻlgan. Shu bilan birga, Eritreyada 1961-yilda boshlangan mustaqillik uchun urush davom etayotgan edi.
SSSRdagi inqiroz sharoitida 1991-yil mayda Mengistu Mariam hukumati agʻdarilgan. Qoʻzgʻolonchilar ittifoqida Eritreya guruhlari yetakchi rol oʻynagan.
Mamlakatda hokimiyatga dastlab oʻzini oʻta soʻl marksist deb koʻrsatgan, keyinroq markazchiroq siyosiy yoʻnalishga oʻtgan qoʻzgʻolonchi yetakchilar guruhi kelgan. 2012-yilda vafot etguniga qadar davlatni Meles Zenaviy boshqargan: dastlab prezident, keyinchalik parlament respublikasi joriy etilgach, bosh vazir sifatida.
Zenaviy hukumati tashqi siyosatda 1993-yilda Eritreyaning ajralib chiqishiga ruxsat bergan. Biroq yangi davlatda hokimiyatga kelgan sobiq ittifoqchilar bilan munosabatlar keyinchalik sovuqlashgan. 1998—2000-yillarda chegarada Efiopiya–Eritreya mojarosi boshlangan, Efiopiyaning kichik ustunligi bilan tugadi. Mamlakatlar oʻrtasidagi chegara masalasi hozirgacha hal etilmagan. 1997, 2000 va 2006-yillarda Efiopiya Somali bilan bogʻliq voqealarda faol qatnashgan. Harbiy bosqin davomida Efiopiya qoʻshini mahalliy islomiy guruhlarni tor-mor etib, Mogadishoda Efiopiyaga moyil muvaqqat hukumatni Abdullahi Yusuf Ahmad boshchiligida oʻrnatgan..
XXI asr
Yaqin tarixdagi muhim ichki voqealardan biri 2005-yilgi parlament saylovlari edi. Oʻshanda muxolifat hukumatni natijalarni soxtalashtirishda ayblab, oʻn minglab tarafdorlarini koʻchaga olib chiqqan. Toʻqnashuvlarda oʻnlab odamlar halok boʻlib, minglab kishi hibsga olingan. 2008-yildan buyon hukumatga qarshi qurolli kurashni Ginbot 7 tashkiloti olib borgan; unga fuqarolar urushi qatnashchilari, sobiq soʻl Berhanu Nega va Andargachyu Tsidj boshchilik qilgan..
16-sentabr 2018-yilda Efiopiya Eritreya bilan tinchlik bitimini Jidda shahrida, Saudiya Arabistonida imzolagan. Ammo 4-noyabr 2020-yilda Tigrayda qurolli mojaro boshlandi — federal hukumat va Tigray muxtoriyati hokimiyati oʻrtasida. 2022-yil avgustda urush Efiopiya federal kuchlarining gʻalabasi bilan yakunlangan.
20-sentabr 2026-yilda bir necha qoʻzgʻolonchi birlashmalar «Efiopiya xalq kuchlarining omon qolish koalitsiyasi»ni tuzgan. 23-sentabrda ular mamlakat shimolida keng koʻlamli hujum boshlagan.
Davlat tizimi
Efiopiya — federativ respublika, etnik asosda tashkil etilgan 10 ta killil (mintaqa yoki shtat) va 2 ta oʻzini oʻzi boshqaruvchi shahardan iborat (Addis-Abeba va Dire Dawa).
Davlat rahbari - prezident, Xalq Vakillari Palatasi tomonidan qayta saylanish huquqi bilan 6 yil muddatga saylanadi.
Hukumat rahbari parlament saylovlarida g'alaba qozongan partiya tomonidan tayinlanadi.
Qonun chiqaruvchi hokimiyat - ikki palatali parlament: Federatsiya palatasi (108 aʼzo shtatlar assambleyalari tomonidan 5 yilga saylanadi, konstitutsiyaviy hamda federal-mintaqaviy masalalarni hal qiladi) va Xalq vakillari palatasi (547 aʼzo aholi tomonidan 5 yilga saylanadi).
Parlamentda vakillikka ega siyosiy partiyalar (24-may 2015-yilgi saylovlar natijalariga koʻra):
- Efiopiya Xalq Inqilobiy Demokratik Fronti — 500 o'rindiq;
- Efiopiya Somali Xalq Demokratik Partiyasi - 24 o'rin;
- Benishangul-Gumuz xalqlari birligi uchun demokratik front - 9 o'rin;
- Afar Milliy Demokratik Partiyasi — 8 o'rindiq;
- Gambella xalqlarining demokratik harakati - 3 o'rin;
- Argobba xalqining demokratik tashkiloti — 1 ta oʻrin;
- Harar milliy ligasi — 1 ta oʻrin.
Aholi soni



- Aholi soni — 126 800 026 kishi (2023-yil; dunyoda 11-oʻrin).
- Yillik oʻsish surʼati — 2,46 % (farzand koʻrish koʻrsatkichi — bir ayolga 3,99 ta tugʻilish).
- O'rtacha umr ko'rish davomiyligi 68,59 yoshni tashkil etadi, shundan erkaklar uchun 66,43 yosh va ayollar uchun 70,81 yosh.
- Kasallanish: OIV — 1 % (690 000 kishi; 2018-yilgi baholash).
- Shahar aholisi 23,2% ni tashkil qiladi.
- Savodxonlik — 51,8 %, erkaklarda 57,2 %, ayollarda 44,4 % (2017-yilgi baholash).
Etnik tarkib (2022-yil holatiga ko'ra):
- Oromo — 35,8 %;
- Amhara — 24,1 %;
- Somali — 7,2 %;
- Tigray — 5,7 %;
- sidamo — 4,1 %;
- Gurage — 2,6 %;
- volayta — 2,3 %;
- Afar — 2,2 %;
- silte — 1,3 %;
- kefficho — 1,2%;
- boshqa (ometo, dasanech va boshqalar) — 13,5%.
Shaharlar
Tillar
Efiopiyaning davlat tili — amhar tili — semit tillari oilasiga kiradi va shu jihatdan arab tili hamda ivrit tiliga qarindosh. U efiop yozuvida yoziladi. Mamlakatda diniy marosimlar tili — liturgiya tili sifatida geez tili ishlatiladi. 2020-yilda yana toʻrtta til rasmiy maqom oldi: Oromo (Efiopiyada eng keng tarqalgan), Somalicha, Afar (Kushit tillari) va Tigrinya (Semit tili).
Bundan tashqari, Efiopiya aholisi boshqa tillardan ham foydalanadi (mamlakatda 90 dan 109 gacha til mavjud). Efiopiyada eng ko'p so'zlashiladigan xorijiy til ingliz tilidir.
Din


Efiopiya — Afrikadagi anʼanaviy xristian mamlakatlardan biri (efiopiyaliklardan tashqari, Afrikada xristianlikka anʼanaviy eʼtiqod qiladiganlar — Koptlar).
Mamlakatdagi asosiy dinlardan biri sharqiy xristianlik (Efiopiya pravoslav cherkovi); islom ham chekka hududlarning barchasida tarqalgan. Efiopiya pravoslav cherkovi miafizitlik taʼlimotiga amal qiladi. Soʻnggi oʻn yilliklarda oromo xalqi orasida lyuteranlik faol tarqalgan. Natijada Efiopiya evangelist cherkovi «Mekane Yesus» dunyodagi eng tez rivojlanayotgan lyuteran konfessiyasiga aylangan. Boshqa protestant oqimlari orasida presviterianlar, baptistlar, adventistlar va xristian pentekostal cherkoviga — «Umumjahon birodarligi» «Xudo assambleyalari»ga eʼtiqod qiluvchilar bor.
2016 yil uchun prognozga ko'ra, aholining din bo'yicha tarkibi:
- Jami masihiylar - 67,3%:
- Pravoslav (Qadimgi Sharq pravoslav cherkovlari) — 43,8 %;
- Protestantlar — 22,8 %;
- Katoliklar — 0,7 %.
- Musulmonlar — 31,3 %;
- an'anaviy e'tiqodlar — 0,6 %;
- boshqa va dinsizlar — 0,8 %.
Bir qator Efiopiya qabilalari orasida an'anaviy e'tiqodlar va urf-odatlar hali ham mavjud, masalan mingi.
2010-yilda mamlakatdagi yettita diniy tashkilotni birlashtirgan milliy dinlararo tashkilot — «Efiopiya dinlararo kengashi» (amhar. የኢትዮጵያ የሃይማኖት ተቋማት ጉባኤ, ingl. Inter-Religious Council of Ethiopia, IRCE) tashkil etilgan.
Ma'muriy-hududiy tuzilish
Maʼmuriy jihatdan Efiopiya 2023-yildan boshlab 12 ta mintaqaga (shtatga) etnik tamoyil boʻyicha va federal boʻysunuvdagi ikkita shaharga boʻlinadi (shaharlar kursivda berilgan):

Iqtisodiyot

Efiopiya iqtisodiyotining asosini kam daromad keltiradigan, asosan aholining oʻz isteʼmoli uchun mahsulot yetishtiruvchi qishloq xoʻjaligi tashkil etadi. Bojxona tartiblarining soddalashtirilishi natijasida mamlakat iqtisodiyotiga investitsiyalar oshgan. Asosiy sarmoyadorlar: Xitoy, Hindiston va Saudiya Arabistoni.
Mamlakat YaIMi 2023-yilda 163,7 milliard dollarni tashkil etgan. Aholi jon boshiga YaIM (XVJ maʼlumotiga koʻra) 2014-yilda 1600 dollar (dunyoda 173-oʻrin). Aholining qariyb 40 % qashshoqlik chegarasidan pastda yashaydi.
Qishloq xoʻjaligi — Efiopiya iqtisodiyotining asosiy tarmogʻi. Unda aholining 85 % i band; bu soha YaIMning 44 % ini va mamlakat eksportining 62 % ini beradi. Efiopiya Afrika qahvasining yirik eksportchilaridan biri boʻlib, 53 davlatga eksport qiladi; qahva eksport tushumining 60 % dan ortigʻini tashkil etadi. Qahva plantatsiyalarining maydoni 525 ming gektardan oshadi. 2014/15-yilda mamlakat qariyb 180 000 tonna qahva eksport qilgan. 2021-yilda oylik qahva eksporti boʻyicha rekord qayd etilgan: 29 ming tonna qahva 114 million dollarga sotilgan.
Efiopiyada don ekinlari, qahva, moyli ekinlar, paxta, shakarqamish, kartoshka yetishtiriladi. Chorvachilikda qoramollar, qoʻylar, echkilar boqiladi.
Sanoat
Sanoat YaIMning 13 foizini tashkil qiladi va ishchi kuchining 5 foizi shu sohada band (qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash, ichimlik, toʻqimachilik va charm buyumlar ishlab chiqarish).
Tashqi savdo
Eksport — 3,23 milliard dollar (2017-yil): qahva (umumiy qiymatning 27 % gacha), moyli ekinlar urugʻi (17 %), sabzavotlar, qat, oltin (13 % gacha), gullar, tirik chorva va goʻsht mahsulotlari.
2017-yilda asosiy xaridorlar: Sudan — 23,3 %, Shveytsariya — 10,2 %, Xitoy — 8,1 %, Somali — 6,6 %, Niderlandiya — 6,2 %, AQSh — 4,7 %, Germaniya — 4,7 %, Saudiya Arabistoni — 4,6 %, Birlashgan Qirollik — 4,6 %.
Import — 15,59 milliard dollar (2017-yil): mashinalar, transport vositalari, jumladan uchish apparatlari (umumiy qiymatning 24 % gacha), metall va metall buyumlar (14 % gacha), elektrotexnika buyumlari, neft mahsulotlari, kimyoviy moddalar va oʻgʻitlar.
2017-yilda asosiy yetkazib beruvchilar: Xitoy - 24,1%, Saudiya Arabistoni - 10,1%, Hindiston — 6,4 %, Quvayt — 5,3 %, Fransiya — 5,2 %.
Turizm
Kommunikatsiya va aloqa

Aloqa
1930-yilda mamlakatning birinchi radiostansiyasi qurilgan. 1933-yilda Efiopiya Xalqaro elektraloqa ittifoqiga qoʻshilgan. 1935-yilda Italiyaning «Ansaldo» kompaniyasi koʻmagida Akaki shahrida zamonaviy radiostansiya qurilishi tugallangan. 1960-yilda Asebda (hozirgi Eritreyada) portdagi kemalar bilan telegraf va telefon aloqasi uchun stansiya ishga tushgan. 1988-yilga kelib mamlakat 16 davlat bilan telefon, 14 davlat bilan toʻgʻridan-toʻgʻri telegraf va 9 davlat bilan teleks aloqasiga ega boʻlgan. 370 dan ortiq telefon-telegraf stansiyasida 4 ming xodim ishlagan. Faqat Addis-Abeba telefon tarmogʻining oʻzida 35 ming abonent boʻlgan.
- Statsionar telefonlar soni: 909 ming (2008 yilda).
- Uyali telefonlar: 3,17 million (2008 yil hisobi).
- Radio qabul qilgichlar: 11,75 million (1997 yilda).
- Televizorlar: 320 ming (1997 yilda).
- Internet foydalanuvchilari: 360 ming (2008 yilda).
Transport tarmog'i
- Yoʻllar — 36 469 km (shundan 6980 km asfaltlangan; 2004-yil).
- Temir yoʻllar — 681 km (tor izli, Addis-Abebani Jibuti bilan bogʻlaydi)).
- Aerodromlar soni: 63 ta, shundan 17 tasi qattiq sirtga ega (2009 yilda).
Ommaviy axborot vositalari
Davlat teleradiokompaniyasi EBC (Ethiopian Broadcasting Corporation — Efiopiya teleradioeshittirish korporatsiyasi) tarkibiga ETV telekanali, Milliy radio va mintaqaviy radiostansiyalar kiradi.
Federal hukumat «Addis Zemen» («Yangi davr») gazetasini nashr etadi.
Qurolli kuchlar
Efiopiya mintaqadagi eng yirik va jangovar salohiyati yuqori boʻlgan qurolli kuchlardan biriga ega. Uning harbiy kuchlari mintaqaviy tinchlikparvarlik ishlariga katta hissa qoʻshadi. Eritreya bilan tuzilgan tinchlik bitimi (2018-yil sentabrda) kelajakdagi harbiy kuchlar joylashuviga taʼsir koʻrsatishi mumkin. 2020-yil oxirida markaziy hokimiyat va Tigraydagi kuchlar oʻrtasidagi janglar ichki siyosiy muammolarni hamda noqonuniy qurolli guruhlar (NQG) saqlanib qolayotganini koʻrsatdi. «Ash-Shabob» guruhiga qarshi kurash doimiy harbiy vazifa boʻlib qolmoqda. Shu sababli Addis-Abeba harbiy yordam koʻrsatishda davom etayotgan mamlakat — Somali. Bir qator jangovar harakatlardan keyin mamlakat qurolli kuchlari mintaqaviy talablarga mos tayyorgarlikka ega boʻlgan. Xalqaro tinchlikparvar missiyalarda qatnashish ham tajriba toʻplashga yordam bergan. Efiopiya BMT missiyalarida, jumladan Darfurda va Janubiy Sudanda, shuningdek Somalidagi AMISOM operatsiyasida sezilarli hissa qoʻshgan. Efiopiya qurolli kuchlari asosan Sovet Ittifoqi davridagi qurol-yarogʻ va harbiy texnika bilan jihozlangan. Bundan tashqari, texnika Vengriya, Ukraina va AQShdan ham olingan; zamonaviy havo hujumidan mudofaa tizimlari esa Rossiyadan xarid qilingan. Efiopiyada kichik mahalliy mudofaa sanoati mavjud; u asosan yengil oʻqotar qurollarga ixtisoslashgan, shuningdek yengil zirhli texnikani litsenziya asosida ishlab chiqaradi. Texnik xizmat koʻrsatish imkoniyatlari talabga javob beradi, ammo ilgʻor platformalarni qoʻllab-quvvatlash cheklangan.
Madaniyat
Milliy taomlar

Efiopiya oshxonasi koʻp jihatdan qoʻshni mamlakatlar — Somali va Eritreya oshxonalariga oʻxshaydi. Uning asosiy xususiyati — oshxona anjomlari va likopchalar oʻrniga injera nomli anʼanaviy teff unidan tayyorlangan yupqa non ishlatilishidir. Yana bir xususiyat — ziravorlarning koʻp qoʻllanilishidir.
Qahva — Efiopiyaning faxri. «Qahva» soʻzi qahva daraxtlari koʻp oʻsadigan Kaffa viloyati nomidan kelib chiqqan; bu yerda qahva daraxtlari keng tarqalgan. Efiopiyada Xitoy choy marosimlariga oʻxshash qahva tayyorlash marosimlari hanuz saqlanib qolgan. Qahva donlarini qovurishdan uni ichishgacha boʻlgan jarayon kuniga bir marta, soat 12 atrofida boshlanib, kunduzgi soat birda tugaydi.
Efiopiyada faqat arabika (Arabica), jumladan Jimma va Harar navlari yetishtiriladi.
Efiopiya oshxonasida vegetarian taomlar koʻp. Koʻp xristianlar va musulmonlar roʻza qoidalariga qatʼiy rioya qiladi. Umuman, Efiopiya oshxonasidagi taʼm va hidlarning xilma-xilligi oʻziga xos ziravorlar hamda sabzavotlar uygʻunligi tufayli yuzaga keladi.
Ta'lim
Efiopiya taʼlim tizimida uzoq vaqt Efiopiya pravoslav cherkovi ustunlik qilgan. Bu holat XX asr boshida dunyoviy taʼlim toʻgʻrisidagi qonun qabul qilinguniga qadar davom etgan. Biroq sifatli taʼlim uzoq vaqt faqat jamiyatning yuqori tabaqalari va amhara xalqi vakillariga berilgan, chunki bu xalq uzoq vaqtdan beri imtiyozli mavqega ega boʻlgan. Keyingi yillarda hukumat barcha etnik guruhlarni qamrab olgan holda taʼlimni aholining keng qatlamlariga yetkazishga intilmoqda.
Mamlakatning ayrim hududlarida mahalliy tillarga nisbatan cheklovlar mavjud boʻlib, hukumat bunga qarshi kurashmoqda. Efiopiyada maktab taʼlimi olti yildan iborat: dastlabki 4 yil boshlangʻich sinflarda, keyingi 2 yil yuqori sinflarda oʻqiladi.
Adabiyot
Afvork Gebre Yesus — eng mashhur efiopiyalik yozuvchilardan biri.
Bayramlar
| Sana | Ruscha nomi | Efiopcha nomi |
| 6 yoki 7 yanvar | Rojdestvo | Gänna/Ledät (ገናልደት) |
| 19-yanvar | Choʻqintirish bayrami | Temqät (ጥምቀት) |
| 2-mart | Advadagi g'alaba | |
| Aprel yoki may | Pasxa | Fasika (ፋሲካ) |
| 1-may | Ishchilar kuni | |
| 5-may | Ozodlik kuni | Omédla del (ኦሜድላ ድል) |
| 11-sentabr | Yangi yil | Enqutatash (እንቁጣጣሽ) |
| 27 yoki 28 sentyabr | Meskel xochi kuni | Mäsqäl (መስቀል) |
Sport
Efiopiya xalqaro sportda, avvalo, oʻrta va uzoq masofaga yuguruvchi mashhur atletlari bilan tanilgan. Olimpiya oʻyinlarida mamlakatga medallarni faqat yengil atletikachilar olib kelgan; ular 20 dan ortiq oltin medalni qoʻlga kiritgan. Jahon chempionatlari va Olimpiadalarda gʻolib boʻlgan taniqli efiopiyalik yuguruvchilar orasida quyidagilar bor: Abebe Bikila, Mirus Ifter, Xayle Gebreselassie, Kenenisa Bekele, Tirunesh Dibaba, Meseret Defar, Derartu Tulu.
Ilk bor 2006-yilda Efiopiya Turindagi qishki Olimpiya oʻyinlarida qatnashgan.
1960-yillarda futbolda milliy terma jamoa kuchli boʻlgan va Afrika kubogini qoʻlga kiritgan. Bugun Efiopiya futboli unchalik kuchli emas, ammo efiopiyalik kelib chiqishga ega futbolchilar orasida Teodor Gebre Selassie ham bor, u Chexiya fuqaroligiga ega boʻlib, shu mamlakat terma jamoasida oʻynagan.
Adabiyot
- Efiopiya // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lugʻati : 86 jildda (82 jild va 4 ta qoʻshimcha jild). — Sankt-Peterburg., 1890—1907.
- Abessiniya // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lugʻati : 86 jildda (82 jild va 4 ta qoʻshimcha jild). — Sankt-Peterburg., 1890—1907.
- Efiopiya — Elektron yahudiy ensiklopediyasidagi maqola
- Efiopiya yahudiylari — Elektron yahudiy ensiklopediyasidagi maqola
- Korovikov V. I. Efiopiya / Seriya tahrir hayʼati:E. B. Alaev (rais),O. N. Anichkin, V. V. Bodrin, P. I. Polshchikov, Yu. A. Polyakov, L. R. Serebryany; badiiy bezak muallifi N. V. Batayeva. — Moskva: «Misl», 1981. — 136 bet — («Dunyo xaritasida»). — 100 000 nusxa
Havolalar
- Habashiston tarixi
- Efiopiyaning zamonaviy tarixi bo'yicha materiallar
- Ethiopia Profile BBC (inglizcha)
- World Bank Ethiopia Summary Trade Statistics (inglizcha)
- Efiopiya havolalar katalogidaCurlie (dmoz)