To‘lqin o‘tkazgich

To‘lqin o‘tkazgich — sun’iy yoki tabiiy yo‘naltiruvchi kanal bo‘lib, unda to‘lqin. Bunda to‘lqin olib o‘tadigan quvvat oqimi ushbu kanal ichida yoki unga bevosita tutash fazoviy sohada jamlanadi.

Tarqaladigan to‘lqinlarning tabiatiga ko‘ra, elektromagnit va akustik to‘lqin o‘tkazgichlar farqlanadi. Birinchi turga optik tolali uzatish liniyalari. «To‘lqin o‘tkazgich» atamasi ko‘pincha mikroto‘lqinli va millimetrli diapazonlardagi elektromagnit to‘lqinlar energiyasini uzatishga mo‘ljallangan metall quvurlarni anglatadi. Bunday to‘lqin o‘tkazgich — elektromagnit energiya tarqaladigan sohani qamrab oluvchi, yopiq o‘tkazuvchi kontur ko‘rinishidagi ko‘ndalang kesimga ega bo‘lgan bir yoki bir nechta o‘tkazuvchi sirtlardan tashkil topgan uzatish liniyasidir. Akustikada musiqa asboblari va dinamiklarning ruporli tovush nurlatgichlari, shuningdek, ultratovushni o‘tkazadigan va ultratovush bilan ishlov berishda qo‘llanadigan maxsus shakldagi metall elementlar to‘lqin o‘tkazgich vazifasini bajaradi.

Tarixiy ma’lumot

To‘lqinlarni uzatish uchun mo‘ljallangan konstruksiyani ilk bor ingliz fizigi Jozef Jon Tomson 1893-yilda taklif qilgan. Uning prinsipini esa birinchi bo‘lib ingliz fizigi va ixtirochi Oliver Lodj 1894-yilda tajribada tekshirgan. Metall silindr ichida elektromagnit to‘lqinlarning tarqalishini matematik jihatdan birinchi bo‘lib tahlil qilgan britaniyalik fizik va mexanik Lord Reyli 1897-yilda. U tovush to‘lqinlarini (sirt akustik to‘lqinlarini) sinchiklab o‘rganish jarayonida ularning tarqalish prinsipini o‘zining fundamental tadqiqoti — «Tovush nazariyasi»da to‘liq matematik tahlil qilib e’lon qilgan.

Keyinchalik, XX asrning 20-yillarida dielektrik to‘lqin o‘tkazgichlarni (jumladan, optik tolalarni). Bu yo‘nalishda bir necha olimlar tadqiqot olib borgan; ularning eng taniqlilari britaniyalik fizik va mexanik Reyli, nemis nazariyotchi fizigi va matematik Zommerfeld, shuningdek, niderlandiyalik fizik Debay. Fundamental tadqiqotlar natijasida 1960-yillarda optik tolalar ma’lumot uzatish va aloqani ta’minlash imkoniyatlari tufayli alohida e’tibor qozona boshladi.

To‘lqin o‘tkazgich turlari

Ekranlangan

(animation)
To‘g‘ri to‘rtburchak kesimli metall to‘lqin o‘tkazgich ichida tarqalayotgan elektromagnit to‘lqinning magnit maydoni kuchlanganligi tasviri

Ekranlangan to‘lqin o‘tkazgichlarning devorlari ularda tarqalayotgan to‘lqinni yaxshi qaytaradi, shu sababli to‘lqin quvvati oqimi to‘lqin o‘tkazgich ichida jamlanadi. Odatda, bunday to‘lqin o‘tkazgichlar ichi bo‘sh yoki maxsus tanlangan parametrlarga ega muhit bilan to‘ldirilgan quvurlar ko‘rinishida tayyorlanadi. Bu quvurlarning ko‘ndalang kesimi aylana, ellips yoki to‘g‘ri to‘rtburchak shaklida bo‘ladi. Bunday shakllar konstruksiyani tayyorlashni soddalashtiradi, biroq maxsus maqsadlarda ko‘ndalang kesimi boshqa shakldagi to‘lqin o‘tkazgichlar ham ishlatiladi. To‘lqin o‘tkazgich bo‘ylab tarqalayotgan to‘lqin teskari yo‘nalishda aks etmasligi uchun to‘lqin o‘tkazgich muntazam tuzilishda tayyorlanadi: ko‘ndalang kesimning shakli va o‘lchamlari, shuningdek, materiallarning fizik xususiyatlari to‘lqin o‘tkazgichning butun uzunligi bo‘ylab o‘zgarmas bo‘lishi kerak. To‘lqin ekranlangan to‘lqin o‘tkazgich devorlaridan qaytgani sababli, ko‘ndalang yo‘nalishda turg‘un to‘lqin muayyan tarkibdagi modalar bilan.

Elektromagnit to‘lqinlarni uzatish uchun ichi bo‘sh yoki dielektrik bilan to‘ldirilgan metall quvurlar ishlatiladi. Shuningdek, koaksial va ko‘p tomirli ekranlangan kabellar ham qo‘llanadi; ular simli uzatish liniyalarideb ataladi. «Radiochastotali to‘lqin o‘tkazgich» atamasi (ingl. radiofrequency guide, RG belgisi) uning vazifasini hamda uni o‘zgarmas tok va sanoat chastotasidagi tok uchun mo‘ljallangan simli uzatish liniyalaridan, shuningdek, past chastotali aloqa kabellaridan farqlash imkonini beradi. Ekranida uzun tirqishlar ochilgan metall to‘lqin o‘tkazgichlar va koaksial kabellar to‘lqin o‘tkazgichli tirqishli antennalar va nurlantiruvchi kabellarni yaratishda ishlatiladi.

Ekranlangan to‘lqin o‘tkazgichlarga, shuningdek, akustik to‘lqin o‘tkazgichlarham kiradi. Bular devorlari yetarlicha qattiq bo‘lgan, masalan, metall yoki plastmassadan tayyorlangan quvurlardir. Bunday to‘lqin o‘tkazgichlarda akustik tebranishlar ularni to‘ldirib turgan gazda, odatda, havoda tarqaladi. Ilgari bunday quvurlar kemalarda «so‘zlashuv quvurlari» nomi bilan keng qo‘llangan.

Deyarli barcha turdagi to‘lqin o‘tkazgichlarni uzun liniyalar uzatish liniyalarining bir turi sifatida qarash mumkin. Bunda ularning uzunligi ichida tarqaladigan to‘lqin uzunligidan ancha katta bo‘ladi.

Ekranlanmagan

Ochiq (ekranlanmagan) to‘lqin o‘tkazgichlarda maydonning chegaralangan hududda saqlanishi odatda ikki muhit chegarasida yuz beradigan to‘liq ichki qaytish hodisasi bilan izohlanadi ( dielektrik va optik tolali yorug‘lik o‘tkazgichlarida), yoki muhit parametrlari asta-sekin o‘zgaradigan sohalar bilan (masalan, ionosfera to‘lqin o‘tkazgichi, atmosfera to‘lqin o‘tkazgichi, suv osti tovush kanali, gradientli optik tola). Maydon asosan to‘lqin o‘tkazgich ko‘ndalang kesimining aynan shu maqsad uchun mo‘ljallangan qismi ichida jamlanadi va bu hududdan tashqarida tez kamayadi. Shu tufayli to‘lqin to‘lqin o‘tkazgich bo‘ylab yo‘naltiriladi. Optik diapazondagi ochiq planar to‘lqin o‘tkazgichlar turli integral optoelektron qurilmalarni yaratishda qo‘llanadi.

Ochiq akustik to‘lqin o‘tkazgichlar sirt akustik to‘lqinlariasosidagi qurilmalar uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Bunday to‘lqin o‘tkazgichlarda ultratovush to‘lqini akustik xususiyatlari turlicha bo‘lgan muhitlar chegarasi bo‘ylab tarqaladi.

To‘lqin o‘tkazgichlarning xususiyatlari

To‘lqin o‘tkazgichlarda, taqsimlangan parametrli tizimlarda bo‘lgani kabi, tebranishlarning diskret (yutilish kuchli bo‘lmaganda) to‘plami (ansambli) mavjud bo‘lishi mumkin (modalar), tebranishlarning har bir turi o‘ziga xos faza va guruh tezliklari bilan tarqaladi. Barcha modalarga dispersiyaxos: ya’ni ularning faza tezligi chastotaga bog‘liq va guruh tezligidan farq qiladi.

Ekranlangan to‘lqin o‘tkazgichda faza tezliklari odatda to‘ldiruvchi muhitdagi yassi bir jinsli to‘lqinning tarqalish tezligidan (yorug‘lik tezligi, tovush tezligi) yuqori bo‘ladi. Bunday to‘lqinlar tezdeb ataladi. Ekranlash to‘liq bo‘lmaganda, ular to‘lqin o‘tkazgich devorlari orqali sizib chiqib, atrof-muhitga qayta nurlanishi mumkin. Bunday to‘lqinlar sizib chiquvchi to‘lqinlardeb ataladi. Ochiq to‘lqin o‘tkazgichlarda, odatda, sekin to‘lqinlar tarqaladi; ularning amplitudasi yo‘naltiruvchi kanaldan uzoqlashgan sari tez kamayadi.

Har bir moda chegaraviy chastota bilan tavsiflanadi ωk , u kritikdeb ataladi; moda to‘lqin o‘tkazgich bo‘ylab tarqalishi va energiya oqimini faqat quyidagi shart bajarilganda uzatishi mumkin: ω> ωk. Biroq ayrim hollarda (ko‘p simli uzatish liniyalari, ichi bo‘sh akustik to‘lqin o‘tkazgichlar) shunday modalar ham mavjudki, ular uchun ωk=0, ularni asosiy yoki kvazistatik modalar deb atashadi.

Katta ω qiymatlarida to‘lqin o‘tkazgich o‘lchami haddan tashqari katta bo‘ladi (uning ko‘ndalang o‘lchamlari to‘lqin uzunligidan ancha katta bo‘ladi): shunda unda bir vaqtning o‘zida ko‘plab modalar tarqalishi mumkin; ularning amplitudalari va fazalari o‘rtasidagi muayyan nisbatlarga ko‘ra, ular to‘lqin o‘tkazgich bo‘ylab harakatlanuvchi to‘lqin paketlariga birlashishi mumkin. Eng chekka holatda, to‘lqin o‘tkazgichda turg‘un to‘lqin tugunlari va qorinlari bilan hosil bo‘ladi. Masalan, akustik to‘lqin o‘tkazgichlarda bular akustik bosim tugunlaridir. Tugunlar joylashgan nuqtalarda devorlarni olib tashlab, yaxlit quvurni ketma-ket joylashtirilgan qaytargichlar bilan almashtirish mumkin. Bunday va ularga o‘xshash linzali tizimlar kvazioptik to‘lqin o‘tkazgichlar yoki kvazioptik uzatish liniyalari deb tasniflanadi.

To‘lqin o‘tkazgichlarning qo‘llanilishi

To‘g‘ri to‘rtburchak kesimli egiluvchan va qattiq to‘lqin o‘tkazgichlar mikroto‘lqinli nurlanishni ruporli nurlantirgichga — harbiy radar antennasining bir qismi sifatida uzatadi
To‘lqin o‘tkazgichli o‘lchov liniyasi
Argon milliy laboratoriyasi tezlatgichining radiochastotali to‘lqin o‘tkazgichlar tizimi
To‘lqin o‘tkazgich uzeli, yo‘naltirilgan tarmoqlagich bilan — havo harakatini boshqarish radiolokatsiya stansiyasining elementi

Radiochastotali elektr to‘lqin o‘tkazgichlar (ularga koaksial kabellar, ichi bo‘sh metall to‘lqin o‘tkazgichlar va boshqalar kiradi) radiotexnikada, jumladan, radioaloqa vositalarida, radiolokatsiya stansiyalarida, elementar zarralarni tezlatishtexnikasida keng qo‘llanadi. Maishiy mikroto‘lqinli pechda ichi bo‘sh metall radioto‘lqin o‘tkazgich orqali magnetrondan — elektromagnit to‘lqinlar manbaidan — energiya isitish kamerasiga uzatiladi.

Optik nurlanish uchun to‘lqin o‘tkazgich vazifasini bajaradigan optik tola yorug‘lik va signallarni quvvat yo‘qotilishi kam bo‘lgan holda, to‘lqin uzunliklarining keng diapazonida uzoq masofalarga uzatish uchun ishlatiladi. Tuzilishi jihatidan optik tolaga o‘xshash dielektrik to‘lqin o‘tkazgichlar mikroto‘lqinli diapazonda qo‘llanadi.

Akustik to‘lqin o‘tkazgichlar (so‘zlashuv quvurlari) zamonaviy suv transporti vositalarida ham qo‘llanadi; elektron aloqa qurilmalari ishdan chiqqanda, ular o‘rnini bosadi. Integral texnologiya asosida tayyorlangan va yuzlab МГц hamda undan yuqori chastotalarda ishlaydigan sirt akustik to‘lqinlariga mo‘ljallangan ultratovush to‘lqin o‘tkazgichlari radio signallarni qayta ishlash (kechiktirish, chastota bo‘yicha filtrlash, moslashtirilgan filtrlar, Furye tahlili va boshqalar) uchun funksional elektronika qurilmalarida qo‘llanadi.

Adabiyotlar

  • Kalinin V. A., Lobov G. D., Shtikov V. V. Muhandislar uchun radiofizika / S. I. Baskakov tahriri ostida. — M.: MEI nashriyoti, 1994. — 130 b. — 500 nusxa.
  • Sharov G. A. Santimetr va millimetr to‘lqinlar diapazonidagi to‘lqin o‘tkazgich qurilmalari. — M.: Goryachaya liniya — Telekom, 2015. — 640 b. — 500 nusxa. — ISBN 978-5-9912-0473-6.