
Quyosh tutilishi — astronomik hodisa bo‘lib, bunda Oy to‘liq yoki qisman Quyoshni to‘sadi; bu hodisa ma’lum vaqt davomida Yerning muayyan qismidan kuzatiladi. Quyosh tutilishi faqat yangi oy fazasida sodir bo‘ladi, biroq Oy orbitasining ekliptika tekisligiga nisbatan qiyaligi sababli ular har bir yangi oyda emas, balki yiliga atigi 2–5 marta, Oy yangi oy paytida o‘z orbitasi tuguniga yaqin joylashganda.
Quyosh tutilishlari to‘liq, qisman, halqasimon va gibrid turlarga bo‘linadi. To‘liq tutilishda Yerning qaysidir joyidan Quyoshning Oy tomonidan butunlay to‘silishini kuzatish mumkin, qisman tutilishda esa hech qayerda to‘liq to‘silish kuzatilmaydi. Halqasimon tutilishda ham Quyosh to‘liq to‘silmaydi, biroq qisman tutilishdan farqli ravishda, Yerning qaysidir joyidan Oy Quyosh diski fonida joylashgan holda uni butunlay to‘sa olmasligini ko‘rish mumkin, chunki uning burchak o‘lchami Quyoshnikidan kichik bo‘ladi. Gibrid tutilishda esa Yerning ayrim hududlarida tutilish muayyan vaqtda halqasimon, boshqa vaqtda esa boshqa hududlarda to‘liq tutilish sifatida kuzatiladi.
Quyosh tutilishining to‘liq bosqichini Yerdan har bir tutilish paytida ham kuzatib bo‘lmaydi. Bundan tashqari, bu bosqich Yer yuzasining faqat kichik qismidangina ko‘rinadi, qisman bosqichlarini esa ancha katta hududdan kuzatish mumkin. Yerning muayyan nuqtasida to‘liq Quyosh tutilishi o‘rtacha bir necha asrda bir marta takrorlanadi, to‘liq bosqichning o‘zi esa ko‘pi bilan yetti yarim daqiqa davom etadi.
Quyosh tutilishlari muayyan, ammo mutlaq aniq bo‘lmagan davriylikka ega bo‘lib, bu tutilish sikllari bilan ifodalanadi. Eng mashhur tutilish sikli — saros — 18 yildan sal ko‘proq davom etadigan vaqt oralig‘i bo‘lib, bu davrda tutilishlar deyarli bir xil ketma-ketlikda va o‘xshash parametrlarda takrorlanadi. Uzoq vaqt oralig‘ida Quyosh tutilishlarining parametrlari o‘zgaradi; bunga, jumladan, Yer va Oy orbitalari parametrlarining o‘zgarishi sabab bo‘ladi.
Quyosh tutilishi vaqtida bir qator hodisalar kuzatilishi mumkin. Tutilish sodir bo‘layotgan joyda osmon qorong‘ilashadi, biroq tun paytidagidek emas, atrof-muhit harorati esa keskin pasayadi. To‘liq tutilishda Quyoshning xromosferasi va toji ko‘rinadi. Tutilishning to‘liq bosqichi chegarasida Beyli munchoqlari va olmos uzuk kabi hodisalarni payqash mumkin. Qisman bosqichda soyalar ko‘rinishi o‘zgaradi, to‘liq bosqich yaqinlashganda esa soya to‘lqinlari kuzatilishi mumkin. Hayvonlar va o‘simliklar to‘liq tutilishga ko‘pincha tun boshlangandek munosabat bildiradi va bezovtalanishi mumkin.
Hodisaning tavsifi


Quyosh tutilishi paytida Yer yuzasining bir qismida kuzatiladi: Quyosh diski Oy tomonidan qisman yoki to‘liq to‘siladi. Boshqacha aytganda, Oyning yarim soyasi yoki soyasi Yer yuzasining bir qismidan o‘tadi. Bu Oy Yer bilan Quyoshning aynan o‘rtasida joylashganda, ya’ni faqat yangi oy paytida, lekin har bir yangi oyda emas, faqat Oy ekliptika tekisligiga yaqin joylashgandagina sodir bo‘ladi.
Oy Quyoshdan keladigan yorug‘likni to‘liq to‘sadigan fazo qismi soya deb ataladi; u konus shakliga ega va soyadagi kuzatuvchi to‘liq Quyosh tutilishi bosqichini ko‘radi. Quyosh nuri Oy tomonidan qisman to‘siladigan qism esa yarim soya deb ataladi; yarim soyadagi kuzatuvchi qisman tutilish bosqichini ko‘radi. Shuningdek, «antsoya» (inglizcha antumbra) — bu Oy soyasi konusining uchidan ham uzoqroqqa davom etadigan hududdir. Antsoyadagi kuzatuvchi uchun Oy burchak o‘lchami kichikroq bo‘lgani sababli Quyosh diskini to‘liq qoplamaydi, balki uning fonida butunlay joylashadi. Natijada Quyosh diskining Oy bilan to‘silmagan qismi halqa shaklini oladi va kuzatuvchi halqasimon tutilish bosqichini ko‘radi.
Oy va Quyoshning burchak o‘lchamlari deyarli bir xil. Bunda Yerning Quyosh atrofidagi hamda Oyning Yer atrofidagi orbitalari ellips shaklida bo‘lgani uchun Yerdan Oygacha va Quyoshgacha bo‘lgan masofa o‘zgarib turadi. Shu sababli Oyning burchak o‘lchami Quyoshnikidan katta yoki kichik bo‘lishi mumkin, tutilish paytida esa Oy soyasi konusining uchi Yerga yetib borishi ham, yetib bormasligi ham mumkin. Har qanday holatda ham Oy soyasi konusining Yer yuzasidagi kesimi diametri 270 km dan oshmaydi. Shu sababli muayyan vaqtda to‘liq Quyosh tutilishi faqat kichik hududda ko‘rinadi. Yer yaqinidagi yarim soya diametri ancha katta — taxminan 6400 km. Yarim soya tushgan hududdan qisman bosqichlarni kuzatish mumkin; kuzatuvchi soya konusi o‘qiga qanchalik yaqin bo‘lsa, Oy Quyosh diskining shunchalik katta qismini to‘sadi. Ayrim tutilishlarda Yer yuzasiga faqat yarim soya tushadi, soya konusi va antsoya esa Yerdan chetda o‘tadi. Bunday paytda Yerda faqat qisman tutilish bosqichini ko‘rish mumkin.
Quyosh tizimining boshqa sayyoralarida (Merkuriy va Veneradan tashqari, chunki ularda tabiiy yo‘ldoshlar yo‘q) Quyosh tutilishlari ham mumkin: halqasimon tutilishlar Marsda va to‘liq tutilishlar Yupiterda, Saturnda, Uranda va Neptunda. Plutonda ham to‘liq tutilishlar sodir bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, Oyda Yer tomonidan Quyosh to‘liq to‘silishi mumkin (bu paytda Yerdan Oy tutilishlari) kuzatiladi. Quyosh tizimining boshqa tabiiy yo‘ldoshlarida ham ular o‘z sayyorasining soyasida qolganida shunday hodisa yuz berishi mumkin.
Tutilish jarayoni

Oyning harakati va Yerning aylanishi tufayli tutilish ko‘rinadigan hudud g‘arbdan sharqqa siljiydi. Tutilish davomida biror vaqtda to‘liq bosqichni kuzatish mumkin bo‘lgan Yer yuzasi qismi bir necha ming kilometr uzunlikka yetishi mumkin bo‘lgan yo‘lak shaklida bo‘ladi va soya yo‘lagi deb ataladi.
Muayyan nuqtadan kuzatilganda, Quyosh tutilishi Quyosh diskining g‘arbiy chetidan boshlanadi. Tutilish boshida unda Oy diski yoyining o‘lchami va shakliga ega bo‘lgan kichik kesik paydo bo‘ladi. Vaqt o‘tishi bilan bu kesik kattalashadi va Quyosh ingichka o‘roqsimon shaklga kiradi. Agar Quyosh Oy tomonidan butunlay to‘sib qo‘yilsa, to‘liq tutilish bosqichi boshlanadi; Oy Quyosh diski fonida to‘liq joylashsa, halqasimon tutilish bosqichi boshlanadi. To‘liq yoki halqasimon bosqich tugagach, Oy Quyosh diskidan chiqib ketadi, Quyoshning ingichka o‘rog‘i kattalashadi va oxir-oqibat tutilish yakunlanadi.
Muayyan nuqtada to‘liq tutilish bosqichi ko‘pi bilan 7 daqiqa 32 soniya, odatda esa 2–3 daqiqa kuzatilishi mumkin. Halqasimon tutilish bosqichi taxminan 12 yarim daqiqagacha davom etishi mumkin. Qisman bosqichlarni ham qo‘shganda, butun tutilish 3,5 soatgacha davom etadi. Qisman tutilish boshlanadigan payt birinchi kontakt, to‘liq yoki halqasimon bosqich boshlanadigan payt ikkinchi kontakt, uning tugash payti esa uchinchi kontakt deb ataladi. Qisman tutilish tugaydigan payt to‘rtinchi kontakt deyiladi.
Tasnifi
Muayyan vaqtda muayyan nuqtada kuzatuvchi tutilishning qisman, to‘liq yoki halqasimon bosqichini ko‘rishi mumkin. Umuman tutilishlarni ham xuddi shunday tasniflash mumkin. Agar tutilish davomida Yerning hech bir joyida to‘liq yoki halqasimon bosqich kuzatilmay, faqat qisman bosqich ko‘rinsa, u qisman tutilish deb ataladi. Shunga ko‘ra, tutilish vaqtida Yerning qaysidir joyida to‘liq bosqich kuzatilsa, u to‘liq tutilish, qaysidir joyida faqat halqasimon bosqich kuzatilsa, halqasimon tutilish deb ataladi. Bundan tashqari, kamroq uchraydigan gibrid tutilishlar ham mavjud; ular halqasimon-to‘liq tutilishlar deb ham yuritiladi. Bunday tutilishlarda bir vaqtda to‘liq bosqich, boshqa vaqtda esa halqasimon bosqich kuzatilishi mumkin. To‘liq, halqasimon va gibrid tutilishlar umumiy nom bilan «soyali tutilishlar» deb ham ataladi.
Tasniflashning yana bir mezoni Oy soyasi konusining o‘qi Yer orqali o‘tish-o‘tmasligiga asoslanadi. Markaziy bo‘lmagan tutilishda Oy soyasi konusining o‘qi Yerdan chetda o‘tadi, shu sababli barcha qisman tutilishlar markaziy bo‘lmagan tutilishlardir. Biroq markaziy bo‘lmagan tutilishlarning hammasi qisman bo‘lavermaydi: Oy soyasi konusining o‘qi Yer yuzasiga yaqin joydan o‘tib, soya konusining o‘zi yoki antsoya Yerga «tegishi» mumkin. Bunday holatda to‘liq, halqasimon yoki gibrid tutilish sodir bo‘ladi. Bu alohida holat bir tomonlama markaziy bo‘lmagan tutilish deb ataladi (inglizcha one limit non-central eclipse). Markaziy tutilishlarda Oy soyasi konusining o‘qi Yerni kesib o‘tadi, shuning uchun bunday tutilishlarning barchasi to‘liq, halqasimon yoki gibrid bo‘ladi. Markaziy tutilishning alohida turi — bir tomonlama markaziy tutilish (inglizcha one limit central eclipse) bo‘lib, bunda soya konusi yoki antsoyaning bir qismi Yerdan chetda o‘tadi. O‘rtacha hisobda Quyosh tutilishlarining 35 foizi qisman, 27 foizi to‘liq, 33 foizi halqasimon va 5 foizi gibrid tutilishlardir.
- Turli Quyosh tutilishlarining fotosuratlari
- 21-avgust 2017-yildagi to‘liq Quyosh tutilishi Oregon shtati, (AQSh). Quyosh diski butunlay to‘silgan bo‘lsa-da, xira Quyosh toji, odatda yorqin Quyosh fonida ko‘rinmaydi
- 10-iyun 2021-yildagi qisman Quyosh tutilishi Berlin da Quyosh diskining 13 foizi to‘silgan
- 25-oktabr 2022-yildagi qisman Quyosh tutilishi Saratov da Quyosh yuzasining 2/3 qismidan ko‘prog‘i to‘silgan
- Gibrid Quyosh tutilishining qisman bosqichi 20-aprel 2023-yil da Sharqiy Timorda ; Quyoshning katta qismi Oy tomonidan to‘silgan
Tutilish parametrlari
Tutilish geometriyasi


Yer bilan Oy orasidagi masofa 356,4 ming km dan 406,7 ming km gacha, Yer bilan Quyosh orasidagi masofa esa 147,1 ming km dan 152,1 mln km gacha o‘zgaradi. Yer har yili 3–4-yanvar kunlari Quyoshga eng yaqin, 4–5-iyul kunlari esa eng uzoq nuqtada bo‘ladi. Demak, o‘rtacha hisobda Oy Yerga Quyoshga nisbatan qariyb 390 marta yaqinroq va 400 marta kichikroq: Oyning o‘rtacha radiusi 1737 km, Quyoshning radiusi esa 695,7 ming km. Shu sababli Quyosh va Oyning Yerdan kuzatiladigan burchak o‘lchamlari bir-biriga juda yaqin. Sharoitga qarab Oyning burchak o‘lchami Quyoshnikidan katta ham, kichik ham bo‘lishi mumkin. Yer markazidan hisoblaganda, Oyning burchak o‘lchami 29′23″ dan 33′32″ gacha o‘zgaradi. Biroq kuzatuvchi radiusi 6371 km bo‘lgan Yer yuzasida joylashganini hisobga olsak, Oygacha bo‘lgan masofa shu qiymatga kamayishi, Oyning burchak o‘lchami esa 34′09″ ga yetishi mumkin. Quyoshning burchak o‘lchami quyidagicha: 31′28″ — afeliyda, 32′32″ — perigeliyda.
Demak, Oy Yerga nisbatan yaqin, Quyosh esa uzoq bo‘lsa, Oyning burchak o‘lchami Quyoshnikidan katta bo‘ladi va to‘liq Quyosh tutilishi sodir bo‘ladi. Aksincha, Oy nisbatan uzoqda, Quyosh esa yaqin bo‘lsa, Oyning burchak o‘lchami Quyoshnikidan kichik bo‘ladi va halqasimon tutilish yuz beradi. Buni boshqacha ifodalash ham mumkin: Oy soyasi konusining uzunligi o‘rtacha 374 ming km ni tashkil etadi, shu sababli uning uchi har doim ham Yer yuzasiga yetib bormaydi. Oy eng uzoq, Quyosh esa eng yaqin masofada bo‘lganida, Oy soyasi konusi Yer markazigacha 39,4 ming km yetmaydi; Oyning burchak o‘lchami Quyoshnikidan ancha kichik bo‘ladi va halqasimon tutilish yuz berishi mumkin. Oy eng yaqin, Quyosh esa eng uzoq masofada bo‘lsa, Oy soyasi konusi Yer markazidan 23,5 ming km nariga o‘tadi va Yer yuzasidagi kuzatuvchilar to‘liq tutilishni ko‘rishi mumkin.
Gibrid Quyosh tutilishlarida Yerning bir joyida to‘liq, boshqa joyida esa halqasimon tutilish kuzatilishining sababi Yer yuzasining egri ekanidir. Tutilishning bir qismida Oy soyasi konusining uchi Yer yuzasiga yetib borishi, qolgan vaqtida esa yetib bormasligi mumkin. Aksariyat hollarda halqasimon bosqich tutilishning boshida va oxirida, to‘liq bosqich esa o‘rtasida kuzatiladi. Biroq tutilish boshida halqasimon, oxirida to‘liq bosqich yoki aksincha bo‘lishi ham mumkin.
Yerda Quyosh tutilishlarini kuzatish sharoitlarini hisoblash va oldindan bashorat qilish uchun Bessel elementlari [nemischa], nemis matematigi va astronomi Fridrix Bessel sharafiga shunday nomlangan. Bessel elementlari Oy soyasining fundamental deb ataladigan maxsus tanlangan tekislikdagi harakatini tavsiflaydi. Bu tekislik Yer markazidan o‘tadi va Yer hamda Oy markazlarini tutashtiruvchi chiziqqa perpendikulyar bo‘ladi. Ushbu tekislikni tanlashning afzalliklaridan biri shundaki, soya konusining bu tekislik bilan kesimi har doim doira shaklida bo‘ladi va perspektiva buzilishi yuz bermaydi. Amaliyotda Quyosh tutilishlarini tavsiflash uchun ko‘pincha Goddard kosmik parvozlar markazi NASA tomonidan polinom shaklida e’lon qilingan Bessel elementlaridan foydalaniladi.
Maksimal tutilish
Quyosh tutilishi uchun Oy soyasi konusi o‘qi Yer markaziga eng yaqin o‘tadigan maksimal tutilish vaqtini aniqlash mumkin. Shu paytda soya konusi o‘qi Yer yuzasini kesib o‘tadigan nuqta maksimal tutilish nuqtasi deb ataladi. Agar soya konusining o‘qi Yerni kesib o‘tmasa, masalan, qisman tutilishlarda bo‘lgani kabi, maksimal tutilish nuqtasi deb Yer yuzasida soya konusi o‘qiga eng yaqin joylashgan nuqta olinadi. Tutilishning turli parametrlari odatda maksimal tutilish nuqtasi va vaqti uchun ko‘rsatiladi. Xususan, to‘liq Quyosh tutilishida tutilishning eng katta fazasi va eng uzoq davomiyligi maksimal tutilish nuqtasi hamda vaqtiga eng yaqin joyda kuzatiladi.
Faza
Quyosh tutilishi fazasi (ba’zan tutilish kattaligi deb ham ataladi) — Oy to‘sib qo‘ygan Quyosh diski diametrining ulushi. Tutilishning to‘liq yoki halqasimon bosqichida esa faza Oy diametrining Quyosh diametriga nisbatiga teng deb olinadi. Tutilishning eng katta fazasi maksimal tutilish nuqtasi va vaqtiga eng yaqin joyda kuzatiladi (yuqoriga qarang). Demak, to‘liq va gibrid tutilishlarning fazasi birdan katta yoki unga teng, halqasimon va qisman tutilishlarning fazasi esa birdan kichik bo‘ladi. Qisman tutilish ko‘rinadigan hududda kuzatuvchi soya konusi o‘qiga qanchalik yaqin bo‘lsa, u kuzatadigan tutilish fazasi shunchalik katta bo‘ladi.
Oy tomonidan qoplangan Quyosh diski yuzasining ulushi qoplanish darajasi (inglizcha obscuration) deb ataladi va tutilish fazasiga teng emas.
- Rasmda Quyosh diametrining Oy bilan to‘silmagan qismi deb belgilanadi. Shunda tutilish fazasi , xiralashish darajasi esa ga teng. Grafik Quyosh va Oy burchak o‘lchamlari teng bo‘lgan holat uchun keltirilgan
- Miloddan avvalgi 2000-yildan milodiy 3000-yilgacha bo‘lgan davrda qisman tutilishlardan tashqari Quyosh tutilishlarining maksimal faza bo‘yicha taqsimoti. Qizil rangda halqasimon, ko‘k rangda to‘liq, binafsha rangda gibrid tutilishlar ko‘rsatilgan
Soya yo‘lagining kengligi

Oy soyasi konusining uchi ayrim hollarda Yer yuzasiga yetib bormasligi, boshqa hollarda esa undan ancha nariga o‘tishi sababli (yuqoriga qarang), soya konusining Yer yuzasi bilan kesim o‘lchami turlicha bo‘lishi mumkin. Oy soyasi konusi Yer markazidan eng ko‘pi bilan 23,5 ming km nariga o‘tganida katta fazali to‘liq tutilish kuzatiladi va Yer yuzasidagi to‘liq soya konusining diametri eng katta qiymatga — 273 km ga yetadi. Agar soya konusi Yer markazigacha eng ko‘pi bilan 39,4 ming km yetib bormasa, kichik fazali halqasimon tutilish sodir bo‘ladi va Yer yuzasidagi antsoya konusining diametri 374 km ni tashkil etadi. Yerning muayyan nuqtasidan kuzatilganda Oy va Quyoshning burchak o‘lchamlari aynan teng bo‘lsa, gibrid tutilishlarda bo‘lgani kabi, soya konusining diametri nolga teng bo‘ladi. Agar Oy soyasi Yer yuzasiga terminator chizig‘i yaqinida tushsa yoki, boshqacha aytganda, to‘liq yoxud halqasimon bosqich ufqqa yaqin past balandlikda kuzatilsa, soya o‘z o‘qiga qiya joylashgan Yer yuzasiga proyeksiyalanib, cho‘ziladi va uzunchoq ellips shaklini oladi.
Davomiyligi
Muayyan nuqtadan kuzatiladigan tutilishning to‘liq yoki halqasimon bosqichi davomiyligi soya o‘lchami va uning harakat tezligi bilan chambarchas bog‘liq. Soya yoki antsoya yo‘lagi qanchalik keng va uning harakat tezligi qanchalik past bo‘lsa, to‘liq yoki halqasimon bosqich shunchalik uzoq davom etadi. Oyning Yer atrofidagi orbitasi bo‘ylab o‘rtacha harakat tezligi 1020 m/s, Oy soyasining Yer markaziga nisbatan tezligi esa 940 m/s ni tashkil etadi. Bunda Yer ham o‘z o‘qi atrofida xuddi shu yo‘nalishda, ekvatorda 460 m/s tezlik bilan aylanadi. Shunday qilib, tutilish kuzatilayotgan nuqta ekvatorda joylashib, Oy soyasi bilan aynan bir yo‘nalishda harakatlansa, Oy soyasining Yer yuzasi bo‘ylab harakat tezligi eng kamida 480 m/s gacha tushishi mumkin. To‘liq tutilishning soya yo‘lagi kengligi 273 km ga, halqasimon tutilishniki esa 374 km ga yetishi mumkin (yuqoriga qarang). Har ikkala omilni hisobga olsak, to‘liq tutilishning maksimal davomiyligi 7 daqiqa 32 soniya, halqasimon tutilishniki esa 12 daqiqa 29 soniya bo‘lishi mumkin.
Tutilish davomiyligiga kuzatuvchining markaziy chiziqdan uzoqligi ham ta’sir qiladi. Markaziy chiziq — har bir tutilish vaqtida Oy soyasi konusi o‘qining sayyora yuzasi bilan kesishishidan hosil bo‘ladigan Yer yuzasidagi egri chiziq. Tutilishning eng uzoq davomiyligi aynan markaziy chiziqda kuzatiladi, soya yo‘lagining chetida esa davomiylik nolga tushadi. Agar soya yo‘lagining muayyan qismidagi kenglik ga, markaziy chiziqdagi shu qism uchun davomiylik esa ga teng bo‘lsa, markaziy chiziqdan masofadagi nuqtada tutilish davomiyligini quyidagicha ifodalash mumkin: . Shunday qilib, markaziy chiziqdan soya yo‘lagi chegarasigacha bo‘lgan masofaning yarmida to‘liq yoki halqasimon bosqich davomiyligi maksimal qiymatning 87 foizini tashkil etadi.
To‘liq tutilishlarda eng uzoq davomiylik kuzatiladigan nuqta deyarli maksimal tutilish nuqtasiga to‘g‘ri keladi. Halqasimon tutilishlarda esa vaziyat murakkabroq bo‘lib, tutilish fazasi va davomiyligiga bog‘liq. Maksimal tutilish nuqtasida kuzatuvchi Oyga eng yaqin joylashgani sababli, bu nuqtadagi soya yo‘lagining kengligi maksimal tutilish nuqtasidan uzoqroq joylardagiga qaraganda kichikroq bo‘ladi. Agar tutilish taxminan 2,3 daqiqadan kam davom etsa, bu omil — soya yo‘lagi kengligi — Yerning aylanishi tufayli soyaning Yer yuzasiga nisbatan harakati sekinlashishidan muhimroq bo‘ladi. Shu sababli maksimal tutilish nuqtasida davomiylik eng kam bo‘ladi. Halqasimon tutilish 2,3 daqiqadan ko‘proq davom etsa, eng katta davomiylik maksimal tutilish nuqtasi yaqinida kuzatiladi.
Gamma

Gamma — tutilishning markaziy yoki markaziy bo‘lmaganligini tavsiflovchi parametr. Gamma Oy soyasi o‘qi bilan Yer markazi orasidagi maksimal tutilish paytidagi eng kichik masofani sayyoraning ekvatorial radiuslari birliklarida ifodalanadi. Agar Oy soyasi konusi Yer markazidan janub tomonda o‘tsa, gamma manfiy, shimol tomonda o‘tsa, musbat hisoblanadi. Agar gamma ning absolyut qiymati 0,997 dan kichik bo‘lsa, markaziy tutilish sodir bo‘ladi. Chegara qiymatining birdan farq qilishi Yerning qutblar tomon yassilanganligi bilan izohlanadi; qiymat bundan katta bo‘lsa, tutilish markaziy bo‘lmaydi. Gamma moduli 0,997 dan katta, ammo 1,026 dan kichik bo‘lsa, Oy soyasi yoki antsoyasi Yerga tegishi va markaziy bo‘lmagan to‘liq yoki halqasimon tutilish sodir bo‘lishi mumkin. Gamma moduli taxminan 1,55 dan oshmasa, qisman tutilish yuz beradi (aniq qiymat ±0,02 chegarasida o‘zgaradi va Yer, Oy hamda Quyoshning o‘zaro joylashuviga bog‘liq). Agar yangi oy paytida gamma moduli bu qiymatdan katta bo‘lsa, hatto qisman tutilish ham sodir bo‘lmaydi.
Tutilishlarning davriyligi
Tutilishlarning yuzaga kelish shartlari

Agar Oy orbitasi Quyosh doimo joylashadigan ekliptika tekisligida yotganida, har bir yangi oyda Quyosh tutilishi sodir bo‘lardi. Ammo aslida Oy orbitasi ekliptika tekisligiga o‘rtacha 5,1° burchak ostida qiyalashgan. Shu sababli yangi oy paytida Oy diski osmon sferasida Quyosh diskidan «yuqoriroq» yoki «pastroq» joydan o‘tishi va tutilish sodir bo‘lmasligi mumkin.
Quyoshning hech bo‘lmaganda qisman tutilishi yuz beradigan yangi oy paytida Oyning mumkin bo‘lgan eng katta absolyut ekliptik kengligi qiymatini aniqlash mumkin. Bu qiymat Oy va Quyoshning burchak o‘lchamlari hamda ularning gorizontal parallakslariga bog‘liq bo‘lib, ushbu kattaliklarning o‘rtacha qiymatlari uchun 88,7′ ni tashkil etadi. Bunday ekliptik kenglikka ega bo‘lishi uchun Oy o‘z orbitasi tuguniga yaqin, ya’ni undan 16,5° dan kam masofada joylashishi kerak. Bu qiymat 15,4° dan 18,6° gacha o‘zgarishi mumkin; bunga Yer va Oy orbitalarining eksentrisitetlari sabab bo‘ladi. Oy orbitaning tugunidan istalgan tomonda joylashishi mumkin. Bundan tashqari, orbitaning ikkita tuguni — ko‘tariluvchi va tushuvchi tugunlari bor. Shu sababli ekliptikada uzunligi 33° dan bo‘lgan ikkita «samarali zona»ni ajratish mumkin. Har bir samarali zonaning markazida orbita tuguni joylashadi; agar yangi oy shu zonalardan birida yuz bersa, tutilish ham sodir bo‘ladi. Bunda Oy orbitasi tekisligi pretsessiyalanadi, shu sababli orbita tugunlari va samarali zonalar ham siljiydi: ular Quyosh harakatiga qarama-qarshi yo‘nalishda yiliga 19° tezlik bilan harakatlanadi.
Tutilishlar chastotasi

Quyosh ekliptika bo‘ylab sutkasiga taxminan 59′ burchak tezlik bilan ko‘rinma yillik harakat qiladi va to‘liq aylanani 365,2425 sutkada bosib o‘tadi. Oy orbitasi tugunlarining Quyosh harakatiga qarama-qarshi siljishi tufayli Quyosh Oyning ayni bir orbita tuguniga qisqaroq — 346,62 sutkalik davrda qaytadi. Bu davr drakonik yil deb ataladi. Quyosh bitta «samarali zona»ni 34 kunda bosib o‘tadi — bu vaqt oralig‘i tutilish mavsumi deb ataladi. Ayni paytda yangi oylar orasidagi interval sinodik oy deb ataladi va uning o‘rtacha davomiyligi 29,53 sutkaga teng. Shu sababli har bir tutilish mavsumida kamida bitta yangi oy yuz beradi. Agar birinchi yangi oy tutilish mavsumining boshida sodir bo‘lsa, ikkita yangi oy ham yuz berishi mumkin.
Quyosh Oy orbitasining bir tugunidan o‘tgach, ikkinchi tugunga 173,3 sutkada yetib boradi. Bu davr yarim yildan qisqa bo‘lgani uchun bir yil davomida kamida ikkita tutilish mavsumi yuz beradi. Agar yil boshida Quyosh tugun yaqinida bo‘lsa, yil oxirida yana shu tugunga qaytadi. Shu sababli bir yil ichida beshta Quyosh tutilishi sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan kamyob holat mavjud: yil boshidagi bir tutilish mavsumida bir oylik oraliq bilan ikkita tutilish, yil o‘rtasidagi keyingi mavsumda yana ikkita tutilish, beshinchisi esa yil oxirida, birinchisidan 354 sutka o‘tib sodir bo‘ladi. Bunday holat oxirgi marta 1935-yilda, tutilishlar quyidagi sanalarda sodir bo‘lganida kuzatilgan: 5-yanvar, 3-fevral, 30-iyun, 30-iyul va 25-dekabr. Keyingi safar bu hodisa 2206-yilda yuz beradi. Demak, bir yil davomida 2 tadan 5 tagacha Quyosh tutilishi sodir bo‘lishi mumkin.
Ketma-ket ikkita tutilish orasida 1, 5 yoki 6 ta sinodik oy o‘tishi mumkin. Ikki tutilish bir sinodik oy oralig‘ida ham sodir bo‘lishi mumkin; bunday holatda har ikkala safar Oy va Quyosh «samarali zona»ning chetida joylashadi. Aksariyat hollarda juftlikdagi ikkala tutilish ham qisman bo‘ladi, biroq ba’zan ulardan biri qisman, ikkinchisi esa to‘liq bo‘lishi mumkin.
Bir yilda o‘rtacha 2,38 ta Quyosh tutilishi sodir bo‘ladi, shundan 0,84 tasi qisman tutilishdir. Bir asrda esa 222 tadan 255 tagacha Quyosh tutilishi yuz beradi. 5000 yillik davrda, miloddan avvalgi 2000-yildan milodiy 3000-yilgacha, 11 898 ta tutilish sodir bo‘ladi. Bu davrning 3625 yilida bir yilda 2 tadan tutilish yuz beradi, 5 ta tutilish esa atigi 25 yilda sodir bo‘ladi. Ketma-ket tutilishlar juftliklarining 66 foizi 6 ta sinodik oy, 23 foizi 5 ta oy oralig‘i bilan, 11 foizi esa bir oylik oraliq bilan ajraladi. Bir oylik oraliq bilan sodir bo‘lgan 1361 juft tutilishdan faqat 14 holatda tutilishlardan biri qisman emas, balki to‘liq bo‘ladi. XXI asrda bunday juftliklar kuzatilmaydi: oxirgi bunday juftlik may va iyun oylarida, 1928-yilda sodir bo‘lgan; keyingisi esa iyul va avgust oylarida, 2195-yilda yuz beradi..
Yer yuzasining muayyan nuqtasida katta fazali tutilishlar yetarlicha kam, to‘liq Quyosh tutilishlari esa undan ham kam kuzatiladi. Soya yo‘lagi tor bo‘lgani uchun har bir tutilishda to‘liq bosqich Yerning muayyan nuqtasidan o‘rtacha 200–300 yilda bir marta ko‘rinadi. Masalan, Parijda 1500-yildan 2000-yilgacha bo‘lgan davrda 204 ta qisman tutilish sodir bo‘lgan; ulardan 39 tasining fazasi 0,75 yoki undan katta bo‘lgan. Yana 4 ta tutilishda halqasimon bosqich, 1 tasida esa to‘liq bosqich kuzatilgan. Moskva hududida XII asrdan buyon to‘rtta to‘liq tutilish «kuzatilgan»: 1140, 1415, 1476 va 1887 yillarda; keyingi to‘liq tutilish 16-oktabr 2126-yilda kutilmoqda. Shu bilan birga, ba’zan qisqa vaqt oralig‘ida sodir bo‘lgan ikkita to‘liq tutilishni Yerning ayni bir nuqtasidan kuzatish mumkin. Masalan, tutilishlarning to‘liq bosqichlarini 1999 va 2006-yillarda kuzatish mumkin edi — Turkiyaning markaziy qismida, 2006 va 2008-yillardagi tutilishlarning to‘liq bosqichlari esa Gorno-Altayskda, tutilishlar esa 2017 va 2024 yillarda AQShning janubiy qismidagi Illinoys shtatida.
Oy tutilishlari bilan bog‘liqligi
Tutilish mavsumi tushunchasini xuddi shunday tarzda Oy tutilishlariga ham tatbiq etish mumkin. Agar Oy o‘z orbitasi tuguniga yaqin joylashsa, biroq yangi oy paytida emas, balki to‘lin oy paytida bo‘lsa, Quyosh tutilishi emas, Oy tutilishi sodir bo‘ladi. Bunda tutilish mavsumi davomida albatta kamida bitta to‘lin oy yuz beradi. Shunday qilib, Quyosh tutilishidan taxminan ikki hafta oldin yoki keyin Oy tutilishi sodir bo‘ladi. Bir tutilish mavsumi davomida bir oylik oraliq bilan ikkita Quyosh tutilishi va ularning orasida bitta Oy tutilishi, yoki ikkita Oy tutilishi va ularning orasida bitta Quyosh tutilishi yuz berishi ham mumkin.
Tutilish sikllari
Ketma-ket sodir bo‘ladigan tutilishlar odatda o‘z parametrlari bo‘yicha bir-biriga o‘xshamaydi va ko‘pincha hatto turli tiplarga mansub bo‘ladi. Bundan tashqari, ketma-ket tutilishlar orasidagi oylar soni bir qarashda oldindan aytib bo‘lmaydigan tarzda o‘zgaradi. Shu sababli ketma-ket ikkita tutilish orasida 1, 5 yoki 6 ta sinodik oy o‘tishi mumkinligining o‘zi, masalan, kelajakdagi tutilishlarni bashorat qilish imkonini bermaydi.
Tutilish ma’lum vaqt oralig‘idan keyin takrorlanishi uchun Oy ayni shu vaqt o‘tgach yana bir vaqtda yangi oy holatida va orbita tuguniga yaqin joylashishi kerak. Bu talabni miqdoriy jihatdan ifodalash uchun muayyan vaqt oralig‘i butun son miqdoridagi sinodik oylar va drakonik oylar. Sinodik oy Oyning fazalari takrorlanish davriga teng bo‘lib, 29,53 sutka davom etadi. Drakonik oy esa Oyning orbitasidagi ayni bir tugundan qayta o‘tishi uchun ketadigan davr bo‘lib, 27,21 sutkaga teng. Yuqorida keltirilgan shartni yetarlicha aniqlik bilan qanoatlantiradigan vaqt oralig‘i tutilish sikli deb ataladi; tutilishlar shu davr bilan deyarli bir xil ketma-ketlikda takrorlanadi. Eng mashhur tutilish sikli — saros (quyida qarang), uning davomiyligi 18 yildan sal ko‘proq bo‘lib, 223 ta sinodik oy va 242 ta drakonik oyni o‘z ichiga oladi. Tutilish siklida drakonik oylarning yarim butun soni ham bo‘lishi mumkin. Bu Oy orbitaning ayni bir tugunida emas, balki unga qarama-qarshi tugunida joylashishini anglatadi.
Tutilish sikllarida drakonik oylar va sinodik oylarning butun sonlari o‘rtasida baribir kichik farq saqlanib qoladi. Bundan tashqari, har bir tutilish siklida Oy orbitaning tuguniga nisbatan yana biroz siljiydi. Shu sababli bitta tutilish sikli oralig‘ida takrorlanadigan tutilishlar ketma-ketligi cheksiz davom etmaydi: yangi oy bilan orbita tuguni orasidagi siljish haddan tashqari kattalashganda u tugaydi. Aksincha, muayyan vaqtda yangi oy orbita tuguniga yetarlicha yaqin kelganida yangi tutilishlar ketma-ketligi boshlanishi mumkin.
Bundan tashqari, tutilish sikli o‘tgach Oy yana yangi oy holatiga va orbita tuguni yaqiniga qaytishi kerakligi boshqa shartlarni ham ko‘rib chiqish imkonini beradi. Masalan, agar tutilish sikli o‘tgach Oy Yerdan taxminan avvalgi masofada joylashsa, tutilish fazasi o‘xshash bo‘ladi va tutilish turi, ehtimol, o‘zgarmaydi. Buning uchun tutilish sikli butun son miqdoridagi anomalistik oylarga ham teng bo‘lishi kerak. Bu vaqt oralig‘i Oyning perigeydan o‘tish davriga teng bo‘lib, 27,55 sutkani tashkil etadi.
Amaliyotda tutilishlarni bashorat qilish uchun ularning sikllaridan foydalanish shart emas, chunki kelajakdagi tutilishlarning parametrlari Oy va Quyoshning efemeridalari yordamida bevosita hisoblanadi. Biroq saros va inex kabi tutilish sikllaridan foydalanish aniq hisob-kitoblarsiz kelajakdagi va o‘tgan tutilishlar sanalarini, shuningdek, ularning ayrim parametrlarini tezda baholash imkonini beradi.
| Nomi | Sinodik oylar soni | Davomiyligi |
|---|---|---|
| Oy | 1 | 1 oy |
| Qisqa semestr | 5 | 5 oy |
| Semestr | 6 | 6 oy |
| Tritos | 135 | 11 yil − 1 oy |
| Saros | 223 | 18 yil + 11 kun |
| Meton sikli | 235 | 19 yil |
| Inex | 358 | 29 yil − 20 kun |
| Exeligmos (uch karra saros) | 669 | 54 yil + 33 kun |
Saros

Saros — eng mashhur va keng qo‘llanadigan tutilish siklidir. Saros 223 ta sinodik oyga teng bo‘lib, bu 6585,32 sutka yoki 18 yil 11 kun 8 soatni tashkil etadi. Bu vaqt oralig‘i deyarli aniq 242 ta drakonik oyga (6585,36 sutka) teng va 239 ta anomalistik oyga (6585,54 sutka) yaqin, shuningdek, butun yil soniga ham yaqin. Demak, saros oralig‘ida takrorlanadigan tutilishlar orbitaning ayni bir tugunida sodir bo‘ladi, Yerdan Oygacha va Quyoshgacha bo‘lgan masofa deyarli o‘zgarmaydi, shu sababli tutilish fazasi ham deyarli avvalgidek qoladi. Biroq sarosdagi sutkalar soni butun sondan 8 soatga farq qiladi. Shuning uchun tutilishlar kunning turli vaqtlarida sodir bo‘ladi va, demak, Yerning turli hududlaridan ko‘rinadi; ularning joylashuvi geografik uzunlik bo‘yicha taxminan 120° ga siljiydi. Uchta sarosdan iborat va exeligmos deb ataladigan davr esa butun sutkalar soniga yaqin. Shu sababli bunday oraliqda sodir bo‘ladigan tutilishlarning soya yo‘laklari bir-biriga ancha yaqin joylardan o‘tadi.
Saros drakonik oylarning butun soniga aniq teng bo‘lmagani sababli, saros oralig‘ida takrorlanadigan ikkita tutilishda Oy orbitasi tugunining Oyga nisbatan holati sharq tomonga o‘rtacha 0,48° ga o‘zgaradi. Shu sababli saros oralig‘ida takrorlanadigan tutilishlar ketma-ketligi cheksiz emas; u saros sikli deb ataladi. Orbita tugunlari atrofidagi samarali zonalar uzunligi 33° ekanini hisobga olib (yuqoriga qarang), saros siklining davomiyligini aniqlash mumkin: Yer va Oy orbitalarining ellips shaklida bo‘lishi tufayli bu davomiylik o‘zgaruvchan bo‘lib, 1226 yildan 1551 yilgacha davom etishi va 69 tadan 87 tagacha tutilishni o‘z ichiga olishi mumkin. Saros sikllari raqamlanadi. Masalan, 2006-yilda 39 ta sikl «faol» bo‘lgan; ularning raqamlari 117 dan 155 gacha bo‘lgan.
Bitta saros sikliga mansub tutilishlar ketma-ketligini ko‘rib chiqamiz. Aniqlik uchun tutilishlar orbitaning tushuvchi tugunida sodir bo‘ladi, deb olaylik. Saros siklining dastlabki tutilishlari Oy orbita tugunidan sharqqa 16,5° masofada joylashganda yuz beradi; bunda janubiy kengliklarning yuqori qismlarida kichik fazali qisman tutilish kuzatiladi. Keyingi tutilishlarda Oy orbita tuguniga yaqinlashadi, gamma ortadi va shimolroqda joylashgan kengliklardan ko‘rinadigan, fazasi kattaroq qisman tutilishlar sodir bo‘ladi. Saros siklidagi taxminan 10 ta qisman tutilishdan keyin markaziy tutilishlar — to‘liq, halqasimon yoki gibrid tutilishlar — boshlanadi. Dastlab ular Janubiy qutb yaqinida kuzatiladi, biroq har bir keyingi tutilishda soya yo‘lagi shimolga siljiydi. Siklning so‘nggi markaziy tutilishlarini shimoliy kengliklarda kuzatish mumkin. Sikl, shuningdek, shimoliy kengliklarning yuqori qismlarida ko‘rinadigan, fazasi tobora kichrayib boruvchi taxminan 10 ta qisman tutilish bilan yakunlanadi. Aksincha, saros siklidagi tutilishlar Oy orbitaning ko‘tariluvchi tuguni yaqinida bo‘lganida sodir bo‘lsa, har bir tutilishda gamma kamayadi va tutilishning soya yo‘lagi janubga siljiydi.
Vaqt o‘tishi bilan tutilish parametrlarining o‘zgarishi
Tutilishlarning turli parametrlari ming yilliklar miqyosidagi vaqt oralig‘ida o‘zgaradi. Bu o‘zgarishlar sabablari qatoriga Yer orbitasi eksentrisitetining va Yer o‘qining ekliptikaga nisbatan qiyaligining o‘zgarishi, shuningdek, Yer perigeliyining siljishi kiradi. Masalan, Yer orbitasining eksentrisiteti 0,0167 ga teng, biroq hozirgi davrda kamayib bormoqda va 29500-yilga kelib eng kichik qiymati — 0,0023 ga yetadi. Natijada Yer orbitasi aylanaga juda yaqinlashadi, to‘liq va halqasimon tutilishlarning nazariy jihatdan mumkin bo‘lgan eng katta davomiyligi esa qisqaradi. Masalan, 2000-yil atrofida to‘liq bosqichning maksimal davomiyligi 7 daqiqa 32 soniya, halqasimon bosqichniki esa 12 daqiqa 29 soniyani tashkil etadi. Milodiy 7000-yilga kelib bu qiymatlar mos ravishda 7 daqiqa 2 soniya va 11 daqiqa 15 soniyagacha kamayadi. Yana bir misol — sinodik, drakonik va anomalistik oylar orasidagi nisbatning o‘zgarishi. Bu o‘zgarishlar natijasida tutilish sikllarining aniqligi ham o‘zgaradi. Masalan, 2000-yilda bitta saros davomida Oy orbitasi tugunining Oyga nisbatan siljishi 0,48° ni tashkil etgan bo‘lsa, miloddan avvalgi 3000-yilda bu qiymat 0,45° bo‘lgan. Demak, bu siljish sekin-asta ortib bormoqda va bitta saros siklidagi tutilishlar soni asta-sekin kamaymoqda.
Yana bir jihat shuki, Oy Yerdan asta-sekin uzoqlashmoqda — yiliga taxminan 3,8 sm. Shu bilan birga, uning aylanish davri ham ortib bormoqda. Vaqt o‘tishi bilan Oyning uzoqlashishi uning burchak o‘lchamlarini to‘liq Quyosh tutilishi umuman sodir bo‘la olmaydigan darajada kichraytiradi. Bu taxminan 750 mln yildan keyin yuz berishi kerak. Oy aylanishining sekinlashishi miqdor jihatidan kichik bo‘lsa-da, ming yilliklar kabi uzoq vaqt oralig‘ida Oyning holatini uning aylanish davri o‘zgarmaganida egallaydigan holatidan sezilarli darajada og‘diradi.
Yer aylanishining notekisligi
Oy va Quyoshning orbitalar bo‘ylab harakatini hisoblash, tutilishlarning vaqti va parametrlarini bashorat qilish uchun bir tekis vaqt shkalasidan foydalanish kerak. Masalan, TDT vaqt shkalasi atom soatlariga asoslangan bo‘lib, yetarlicha aniqlik bilan bir tekis deb hisoblanishi mumkin. Yerning aylanishi asta-sekin sekinlashadi va notekis sodir bo‘ladi, shu sababli unga bog‘liq vaqt shkalasi ham notekis bo‘ladi. Bunday vaqt shkalasi sifatida UT universal vaqti bo‘lib, o‘rtacha Quyosh vaqtini bosh meridianda o‘lchashga asoslangan. Tutilish Yer yuzasining qaysi nuqtasidan kuzatilishi aynan tutilish paytidagi Yerning yo‘nalishiga bog‘liq. Shuning uchun tutilishning barcha parametrlarini bashorat qilish uchun bir tekis vaqt shkalasi bilan Yerning aylanishiga bog‘liq vaqt shkalasi o‘rtasidagi aloqani aniqlash zarur.
Bu bog‘liqlikni ifodalash uchun ΔT kattaligidan foydalaniladi; u TDT va UT vaqtlarining ayirmasiga teng. XVII asr boshidan boshlab ko‘plab kuzatuvlar, masalan, yulduzlarning Oy tomonidan qoplanishi kuzatilgan va ular o‘sha davrlar uchun ΔT ni aniqlash imkonini beradi. Hozirgi davrga yaqinroq vaqtlar uchun ΔT atom soatlari va kvazarlarni radio diapazonida kuzatish orqali o‘lchanadi. Biroq qadimgi davrlar va kelajak uchun ΔT ni faqat taxminan baholash mumkin, chunki Yerning aylanish davri oldindan aytib bo‘lmaydigan tarzda o‘zgaradi. Ko‘rilayotgan davr o‘tmishda yoki kelajakda qanchalik uzoq bo‘lsa, xatolik ham shunchalik katta bo‘ladi. Masalan, miloddan avvalgi 1000-yil uchun ΔT ni aniqlash xatoligi 620 soniya deb baholanadi; bu Yer yo‘nalishini aniqlashda 2,6° xatolikka teng. Miloddan avvalgi 4000-yil uchun esa tegishli qiymatlar 16 300 soniya va 67,9° ni tashkil etadi.
Quyosh tutilishlarini kuzatish
To‘liq Quyosh tutilishlarini Yer yuzasining faqat kichik qismidan kuzatish mumkin va bu hodisaning o‘zi juda tomoshabop bo‘lgani sababli, ayrim havaskor astronomlar tutilishlarni kuzatish maqsadida sayohat qiladilar. Bunday sayohatlar tutilish ovchiligi (shuningdek, «tutilishlar ortidan quvish» atamasi ham ishlatiladi). Tutilishlarni kuzatish uchun safar qiladigan kishi umbrafil deb ataladi; bu so‘zma-so‘z «soyalarni sevuvchi» degan ma’noni anglatadi. 2017-yil holatiga ko‘ra, Nyu-Yorkning uch nafar aholisi — Glenn Shnayder, Jey Pasachoff va Jon Bitti — to‘liq Quyosh tutilishini 33 martadan kuzatgan. Bu rekord hozirgacha yangilanmagan.
Quyosh tutilishlarini kuzatish ilmiy jihatdan ham qiziq, chunki tutilishlar, masalan, Quyoshning xromosferasini va tojini yuqori fazoviy va vaqt aniqligida kuzatish imkonini beradi.
Quyosh tutilishlarini kuzatishda shuni hisobga olish kerakki, oddiy ko‘z bilan Quyosh diskiga uzoq vaqt yorug‘lik filtrlaridan foydalanmasdan qarash ko‘rish qobiliyatiga zarar yetkazishi mumkin. Quyoshni maxsus filtrlarsiz teleskopda kuzatish bundan ham xavfli. To‘liq tutilish bosqichini yorug‘lik filtrisiz kuzatish mumkin, chunki Quyosh toji Quyoshning o‘zidan ancha xira. Yorug‘lik filtrini faqat to‘liq bosqich boshlangandan keyin olib tashlash, bosqich tugashidan oldin esa yana o‘rnatish kerak. Tutilishni kuzatishning yana bir xavfsiz usuli — kichik teleskop yoki durbin yordamida Quyosh tasvirini ekranga proyeksiyalashdir. Hosil bo‘lgan tasvirni kuzatish xavf tug‘dirmaydi.
Quyosh tutilishi paytida kuzatiladigan hodisalar
Quyosh diskining ko‘rinishi
To‘liq Quyosh tutilishi vaqtida Quyosh, aniqrog‘i, uning fotosferasi Oy tomonidan butunlay to‘siladi. Bunda Quyosh toji va ba’zan xromosfera ko‘rinib turadi. Quyosh atmosferasining bu qatlamlari fotosferaga qaraganda ancha xira bo‘lgani uchun odatiy sharoitda ko‘rinmaydi. Tutilish paytida esa tojning ko‘rinadigan qismi Quyoshdan uning radiusidan besh baravar katta burchak masofasigacha cho‘zilishi mumkin. Tojning ko‘rinma yulduz kattaligi −12,0 ga teng — bu to‘lin oyga yaqin holatdagi Oyning yulduz kattaligi bilan bir xil. To‘liq tutilish paytida Quyosh tojining ko‘rinishi Quyosh faolligiga bog‘liq va 11 yillik sikl bo‘yicha o‘zgaradi: faollik minimumida Quyosh ekvatori tekisligi bo‘ylab cho‘zilgan «oqimlar»dan iborat toj kuzatiladi, faollik yuqori bo‘lganida esa toj Quyoshning barcha tomonlarida ko‘rinadi, biroq bunday uzun oqimlarga ega bo‘lmaydi.
Quyosh tutilishining to‘liq bosqichi boshlanishidan oldin va u tugagandan keyin yana ikkita hodisani kuzatish mumkin. Ular olmos uzuk va Beyli munchoqlari deb ataladi. Olmos uzuk hodisasi Oy Quyosh diskini deyarli to‘liq qoplaganida yuz beradi. Bu paytda osmon Oy atrofida «halqa» ko‘rinishi uchun yetarlicha qorong‘ilashadi, halqadagi yorqin «olmos» esa Quyosh fotosferasining hali to‘silmagan oxirgi qismi bo‘ladi. Beyli munchoqlari — Quyosh diskining deyarli hammasi Oy bilan to‘silganida yuz beradigan boshqa hodisa bo‘lib, uning paydo bo‘lishi Oy relyefining notekisligi bilan bog‘liq. Shu notekisliklar tufayli Oy diski shakli doiradan farq qiladi va to‘liq bosqich boshlanishidan sal oldin yoki u tugaganidan keyin Quyosh diskining ingichka «o‘rog‘i» alohida qismlarga bo‘linib ko‘rinadi. Shu paytda ingichka o‘roq o‘rniga ko‘plab mayda yorqin nuqtalar paydo bo‘ladi; ular munchoqlarga o‘xshaydi. Hodisaning nomi ham shundan kelib chiqqan.
- Quyosh faolligiga qarab Quyosh tojining ko‘rinishi
- 24-oktabr 1995-yil: Quyosh faolligining minimumi
- 21-iyun 2001-yil: Quyosh faolligining maksimumi
Yoritilish

To‘liq Quyosh tutilishida Quyoshning butunlay to‘silishi osmonni qorong‘ilashishiga olib keladi, biroq osmon tundagidek qop-qorong‘i bo‘lmaydi. Qorong‘ilik kechki fuqarolik g‘ira-shirasi oxiri yoki kechki navigatsion g‘ira-shiraning boshlanishiga (Quyoshning ufqdan balandligi −5° dan −7° gacha) o‘xshaydi. Osmon foni tutilish bo‘lmagan paytdagiga qaraganda o‘rtacha 4000 marta xiralashadi. Eng yorqin yulduzlar va sayyoralar — yulduz kattaligi 3 dan xira bo‘lmagan osmon jismlari — oddiy ko‘z bilan ko‘rinadi. Bu ikki sababga ko‘ra yuz beradi. Birinchidan, Oy soyasining Yer yuzasidagi o‘lchami kichik bo‘lgani uchun Quyosh yoritayotgan hududlarda yorug‘lik atmosferaning yuqori qatlamlarida sochilib, soyali hududga ham tushadi. Ikkinchidan, Yer yuzasining soyadagi qismini yoritishda Quyosh tojining yorug‘ligi ham ma’lum darajada ishtirok etadi. To‘liq bosqich boshlanishida yoritilganlik keskin emas, ammo yetarlicha tez pasayadi; bu to‘liq bosqichdan oldingi oxirgi 30–40 soniyada, tutilish fazasi ortishi bilan sodir bo‘ladi. Qisman bosqich boshida inson ko‘zi osmonning qorong‘ilashganini sezmaydi. Bunga, jumladan, qorong‘ilashish asta-sekin yuz berishi va ko‘zning unga moslashishga ulgurishi sabab bo‘ladi. Faqat tutilish fazasi 0,9 ga yetganda, ya’ni to‘liq bosqich boshlanishidan 10 daqiqa oldin va Quyosh hosil qiladigan yoritilganlik odatdagi qiymatning taxminan 1/10 qismiga tushganda, qorong‘ilashish sezila boshlaydi.
To‘liq tutilish paytida osmonning ko‘rinishi g‘ira-shira paytidagidan baribir farq qiladi. Masalan, tutilish ufqdan uncha baland bo‘lmagan joyda kuzatilsa, Yer yuzasidagi soya cho‘zilgan shaklga ega bo‘ladi. Natijada soyada turgan kuzatuvchi uchun ufq yaqinidagi osmon soya cho‘zilgan yo‘nalishlarda, ya’ni Quyosh tomonda ham qorong‘iroq ko‘rinadi. G‘ira-shira paytida esa, aksincha, ufqning eng yorqin qismi Quyoshga yaqin tomonda bo‘ladi. Tutilish paytida yorug‘likning spektral tarkibi deyarli o‘zgarmasa-da, ko‘plab odamlar osmon qorayganda uning tusini yanada ko‘kimtir deb sezadi. Bu hodisa hozircha to‘liq izohlanmagan.
Yoritilishning ayrim xususiyatlari tutilishning qisman bosqichlarida namoyon bo‘ladi. Masalan, tutilish paytida Quyosh nuri Yerga daraxt barglari orasidagi tirqishlardan o‘tsa, kamer-obskura effekti yuzaga keladi: yer yuzasida Quyosh diskining o‘roqsimon shakldagi ko‘plab kichik tasvirlari, boshqacha aytganda, o‘roqsimon soyalar paydo bo‘ladi. Tutilish fazasi katta bo‘lganida yana bir hodisa kuzatiladi. Quyosh diskining katta qismi Oy bilan to‘silganda, uning bir yo‘nalishdagi o‘lchami kichrayadi. Shu sababli Yer yuzasidagi buyumlardan tushadigan soyalar ancha aniq chegarali bo‘lib qoladi, chunki buyum hosil qiladigan «yarim soya» ham kichrayadi. Bu faqat Oy Quyosh diskining bir qismini to‘sib turgan yo‘nalishda sodir bo‘ladi.
Soya to‘lqinlari — tutilishning to‘liq bosqichiga yaqin vaqtda kuzatiladigan yana bir hodisa. Bunda Yer yuzasida kengligi bir necha santimetr bo‘lgan qoramtir va yorug‘ yo‘llar paydo bo‘lib, harakatlana boshlaydi. Ular soya to‘lqinlari deb ataladi. Quyosh diskidan ingichka o‘roq qolganida, Yer atmosferasining bir jinsli bo‘lmagan qismlarida yorug‘lik sinishi natijasida turli vaqtlarda Yer yuzasining turli qismlariga har xil miqdorda yorug‘lik tushadi va soya to‘lqinlari yuzaga keladi. Demak, soya to‘lqinlari yulduzlarning miltillashi.
- bilan o‘xshash tabiatga ega.
- Olmos uzuk hodisasi 1-avgust 2008-yildagi tutilish paytida
- O‘roqsimon soyalar
- Videoyozuv: soya to‘lqinlari
Boshqa hodisalar
To‘liq tutilish sodir bo‘lgan paytda, u kuzatilayotgan nuqtada harorat pasayadi; ayrim hollarda bu pasayish tutilishdan oldingi vaqtga nisbatan 10 °C dan ham ko‘proq bo‘ladi. Haroratning bunday keskin pasayishi bulutlarning paydo bo‘lishiga yoki tarqalib ketishiga, shuningdek, shamol tezligining keskin o‘zgarishiga olib kelishi mumkin. Tutilishning qisman bosqichida ham odam harorat pasayganini sezishi mumkin. Bu osmon qorayishi sezilishidan oldinroq — tutilish fazasi taxminan 0,6 ga yetganda, ya’ni to‘liq bosqich boshlanishidan qariyb yarim soat oldin sodir bo‘ladi. Bu paytda haroratning pasayishi uncha katta bo‘lmasligi mumkin, biroq inson haroratni sezishida atrof-muhitning haqiqiy haroratidan ko‘ra qabul qilinayotgan nurlanish miqdori ko‘proq ahamiyatga ega. Shu sababli bu hodisa seziladi.
Hayvonlar va o‘simliklar ham Quyosh tutilishiga munosabat bildiradi. Odatda to‘liq bosqichning boshlanishini ular tun kirishi sifatida qabul qiladi. Masalan, kunduzgi qushlar to‘liq bosqich yaqinlashganda birdan sayrashni to‘xtatib, uyalariga qayta boshlaydi; ayrim hollarda hatto yerga qulab tushadi. Ko‘rshapalaklar va boyqushlar esa faollashadi. Uy hayvonlari bezovtalanadi. Halqasimon tutilishning eng yuqori bosqichida bir guruh shimpanze bevosita Quyosh va Oyni kuzatgani haqida ma’lumot bor.
Quyosh tutilishlarini o‘rganish va kuzatish tarixi

Quyosh tutilishi haqidagi saqlanib qolgan eng qadimgi qaydlardan biri, ehtimol, miloddan avvalgi 3340-yilga tegishli: petrogliflarda Irlandiyada topilgan bir-birini qoplagan konsentrik doiralar tasvirlangan. Ular Quyosh tutilishini anglatishi mumkin. Miloddan avvalgi 2137-yildagi tutilish bilan bog‘liq Xitoy afsonasiga ko‘ra, saroy astronomlari tutilishni oldindan aytib bera olmagani uchun qatl etilgan.
Qadimgi davrning keyinroq sodir bo‘lgan tutilishlari haqida ham vaqti-vaqti bilan qaydlar uchraydi. Xususan, Ibtido kitobida (Ibt. 15:12) va yana bir kitob — Eski Ahd, ya’ni Amos payg‘ambar kitobida (Amos. 8:9), ehtimol, 1533-yildagi tutilish va miloddan avvalgi 763-yilgi tutilishga mos ravishda taalluqli. Shuningdek, «Odisseya» dostonida Gomer tomonidan, ehtimol, miloddan avvalgi 1178-yildagi tutilish tilga olingan. Antik davrda va O‘rta asrlarda ham ko‘plab tutilishlar kuzatilgan.
Quyosh tutilishlari yordamida turli ilmiy kashfiyotlar qilingan. Masalan, 22-dekabr 968-yildagi tutilish vaqtida ilk bor Quyosh toji tasvirlangan. 18-avgust 1868-yildagi tutilish paytida Quyosh tojining spektrini o‘rganish natijasida o‘sha vaqtgacha noma’lum bo‘lgan geliy kashf etilgan. Shuningdek, 29-may 1919-yildagi tutilish tufayli umumiy nisbiylik nazariyasi tajribada tasdiqlandi.
O‘tmishda Quyosh tutilishlari kuzatilgani haqidagi dalillar turli tarixiy voqealarning sanalarini aniq belgilash, shuningdek, turli yil hisoblash tizimlarini o‘zaro taqqoslash imkonini beradi. Bundan tashqari, bu ma’lumotlar Yer aylanishining sekinlashishi bilan bog‘liq ΔT parametrini taxminan baholashga ham yordam beradi (yuqoriga qarang). Bu usul ΔT ni yuqori aniqlikda belgilash imkonini bermasa-da, boshqa kuzatuvlar mavjud bo‘lmagani sababli XVII asr boshigacha bo‘lgan davrlar uchun yagona usul bo‘lib qoladi.
Tutilishlarni bashorat qilish imkoniyatlari ham vaqt o‘tishi bilan rivojlangan. Masalan, Qadimgi Bobilda saros ma’lum bo‘lgan (yuqoriga qarang), biroq u faqat Oy tutilishlarining takrorlanish davri sifatida qo‘llangan. Oy tutilishlari davriyligidagi boshqa qonuniyatlar ham ma’lum bo‘lib, ular bu hodisalarni oldindan aytish imkonini bergan. Quyosh tutilishlarining saros orqali takrorlanishi haqidagi bilim kelajakdagi tutilishlarning vaqtini aniqlashga yordam beradi, biroq shu yo‘l bilan Yer yuzasidagi soya yo‘lagining joylashuvini aniqlab bo‘lmaydi. Miloddan avvalgi 585-yildagi Quyosh tutilishini oldindan bashorat qilgan Miletlik Fales, ehtimol, buni saros yoki Bobil astronomlariga ma’lum bo‘lgan boshqa davrlar haqidagi bilimlarga tayangan holda amalga oshirgan. Bu tutilish oldindan ishonchli bashorat qilingan birinchi tutilish deb hisoblansa-da, bashoratning o‘zi qisman tasodifiy bo‘lgan deb qaraladi. Bundan tashqari, bashorat muayyan sana uchun emas, faqat muayyan yil uchun berilgan. Fales Quyosh tutilishini birinchi bo‘lib Quyosh diskining Oy tomonidan qoplanishi sifatida izohlagan; bunday tushuntirish tarixdagi ilk ilmiy nazariya.
Qadimgi yunonlarga tegishli Antikitera mexanizmining tuzilishi undan Oy va Quyosh tutilishlarini, nafaqat tutilishning o‘zini, balki fazasi va vaqtini ham o‘z ichiga olgan ayrim xususiyatlarini bashorat qilishda foydalanish mumkin bo‘lganini ko‘rsatadi. Biroq bu bashoratlar yetarlicha aniq bo‘lmagan. Quyosh tutilishini oldindan, ya’ni joyi va vaqtini aniqlagan holda aniq bashorat qilgan birinchi olim Edmond Galley bo‘lib, u buni 1715-yildagi tutilish uchun amalga oshirgan. Bashoratda Nyutonning tortishish nazariyasidan foydalanilgan. Bashoratdagi xatolik vaqt bo‘yicha taxminan 4 daqiqa, tutilish yo‘lagining joylashuvi bo‘yicha esa 30 km ni tashkil etgan.
Madaniyatda Quyosh tutilishlari
Qadimda kunduz kuni osmonning qorong‘ilashishi sababli Quyosh tutilishlari ko‘pincha yomon alomat deb hisoblangan va odamlarda vahima uyg‘otgan. Tutilishlar ba’zan global voqealarga ham ta’sir ko‘rsatgan. Masalan, yuqorida tilga olingan miloddan avvalgi 585-yildagi tutilish Galis daryosi jangining joyi va vaqtiga to‘g‘ri kelgan. Natijada jang to‘xtatilgan va urushayotgan tomonlar sulh tuzgan.
Qadimda turli xalqlarning Quyosh tutilishlari haqidagi tasavvurlari mifologiyada ham aks etgan. Ko‘pincha turli xalqlarning izohlari bir-biriga o‘xshash bo‘lgan. Masalan, Xitoy mifologiyasida tutilish vaqtida ulkan ajdarho Quyoshni yutib yuboradi, deb tasavvur qilingan. Xitoyda tutilish boshlanganda odamlar tashqariga chiqib, ajdarhoni qo‘rqitish va Quyoshni qutqarish uchun nog‘ora chalib, shovqin ko‘tarishgan. Tutilishni anglatuvchi so‘z esa xitoy tilida «yemoq» so‘zi bilan bir xil. Boshqa xalqlarda ham biror mavjudot Quyoshni yutib yuborishi haqidagi rivoyatlar uchraydi. Hind mifologiyasida iblisning kesilgan boshi osmonda uchib yuradi, deb hisoblangan: Rahu esa vaqti-vaqti bilan Quyoshni yutib yuboradi, biroq ko‘p o‘tmay Quyosh yana ko‘rinadi, chunki Rahuning tanasining qolgan qismi yo‘q. Shimoliy Amerikadagi tub xalqlardan biri — choktolar orasida Quyoshni qora olmaxon yutib yuboradi, degan tasavvur bo‘lgan. Uni ham Xitoy mifologiyasidagi ajdarho kabi baland tovushlar bilan qo‘rqitib haydash kerak deb hisoblangan. Pomo xalqi orasida bu mavjudot ayiq bo‘lgan; janubiy slavyanlarda — bo‘riodam; Sibirning tub xalqlarida esa vampir.
Yana bir keng tarqalgan rivoyat — xudolarning g‘azabidir. Inklar mifologiyasida Quyosh uchun qudratli xudo Inti mas’ul bo‘lgan va Quyosh tutilishlari uning g‘azabi namoyoni deb hisoblangan. Tutilish yuz berganda kohinlar qanday qurbonliklar keltirish kerakligini aniqlagan. Ba’zan odamlar ham qurbon qilingan; bu esa inklar orasida boshqa hollarda kam uchraydigan amaliyot bo‘lgan. Qadimgi yunonlar xudolar yer yuzidagi hukmdorni jazolashdan oldin tutilishlarni yuzaga keltiradi, deb hisoblashgan. Tutilish paytida dehqonlar yoki mahbuslar orasidan vaqtinchalik «hukmdor» tayinlash odat bo‘lgan. Bunda xudolar jazoni aynan shu odamga beradi, deb umid qilingan, shundan so‘ng vaqtinchalik hukmdor qatl etilgan. Shuningdek, tutilishlarni xudolarning g‘azabi bilan bog‘lashgan. Bunday tasavvur Shimoliy Amerikaning tub xalqlaridan asteklar va tevalar hamda Transilvaniyada yashagan xalqlar orasida ham mavjud bo‘lgan.
Ayrim hollarda tutilishlar yomon hodisa deb hisoblanmagan. Ko‘pincha ular Quyosh va Oyning o‘zaro munosabati sifatida tasavvur qilingan; mifologiyalarda ular xotin va er yoki aka-uka, opa-singil munosabatida bo‘lishi ham mumkin edi. Avstraliya aborigenlari hamda Shimoliy Amerikadagi tlingitlar orasida Quyosh va Oy «farzandlar» — sayyoralar va yulduzlarni dunyoga keltiradi, ular tutilish paytida yaqqol ko‘rinadi, degan tasavvur bo‘lgan. Kalinya xalqlarida [inglizcha] va inuitlarda tutilish aka-uka yoki opa-singil o‘rtasidagi janjal sifatida talqin qilingan. G‘arbiy Afrikadagi Somba xalqi tutilish insonlar o‘rtasidagi adovat hatto Quyosh va Oyga ham yoyilganining belgisi deb hisoblangan va tinchlik o‘rnatishga da’vat sifatida qabul qilingan. Tutilish qo‘rqinchli hodisa sifatida talqin qilinmagan boshqa izohlar ham mavjud bo‘lgan. Ojibve xalqlari va krilar Quyoshda kuyib qolgan bola yoki mitti undan o‘ch olish uchun Quyoshni to‘rga tutishga urinadi va tutilish shu sababli yuz beradi, deb hisoblashgan. Fors mifologiyasida perilar Quyoshni shunchaki ermak uchun yashirib qo‘yadi, deb ishonilgan.
Qadimgi Misrga oid yozma manbalarda muayyan Quyosh tutilishlari haqida aniq qaydlar uchramaydi, garchi Qadimgi Misrda bunday hodisalar kuzatilmagan yoki payqalmagan deb tasavvur qilish qiyin bo‘lsa-da. Gipotezalardan biriga ko‘ra, Quyosh tutilishlari haqidagi yozuvlar bunday xavotirli hodisalarga doimiy tus bermaslik yoki Quyosh xudosi Raning e’tiborini jalb qilmaslik uchun ataylab qoldirilmagan.
Foydalanilgan adabiyotlar
- I. A. Klimishin Zamonamiz astronomiyasi. — 3-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Nauka. Fizika-matematika adabiyoti bosh tahririyati, 1986. — 561 b. — ISBN 978-5-458-27659-7.
- E. V. Kononovich, V. I. Moroz Astronomiyaning umumiy kursi. — 2-nashr, tuzatilgan. — M.: URSS, 2004. — 544 b. — ISBN 5-354-00866-2.
- F. Espenak, J. Meeus Quyosh tutilishlarining besh ming yillik katalogi: -1999 dan +3000 gacha (miloddan avvalgi 2000-yildan milodiy 3000-yilgacha). — Vashington, Kolumbiya okrugi: Milliy aeronavtika va kosmik parvozlar boshqarmasi, 2006. — 660 b.
- M. Mobberley To‘liq Quyosh tutilishlari va ularni qanday kuzatish kerak. — Nyu-York: Springer, 2007. — 201 b. — ISBN 978-0-387-69827-4.