Halab haqida

Shahar
Halab
Halab
arab. حلب‎
36°12′ shim. keng. 37°09′ sharq. uzun.HGЯO
Mamlakat  Suriya
Muhofaza Halab (Aleppo)
Tuman Jabal-Sam’on
Gubernator Ahmad Husayn Diyob
Tarix va geografiya
Asos solingan Miloddan avvalgi 5-ming yillik
Ilk bor tilga olingan Miloddan avvalgi 2500-yil
Avvalgi nomlari Halibon, Halman, Beroyya
Maydoni 190 km²
Markazining balandligi 390 m
Vaqt mintaqasi UTC+3:00
Aholisi
Aholisi 3 868 000 kishi (2022)
Diniy jamoalar musulmonlar (shialar, sunniylar), xristianlar
Aholisining nomlanishi halablik (birlik va ko‘plik shakllari)
Rasmiy til arab tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +963 21

aleppo-city.gov.sy
АлеппоХалеб на карте
АлеппоХалеб
Halab
Halab
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar
Halabning qal’adan ko‘rinishi

Halab, shuningdek, Halab (arab. حَلَبُ‎ Ḥalab, kurd. Heleb, turk. Halep, g‘arbiy arman. Հալէպ (Haleb), yunon. Βέροια, lot. Berœa) — Suriyaning eng yirik shahri va shu nomdagi, mamlakatdagi eng ko‘p aholi yashaydigan muhofazaning markazi. Shahar Simeon tog‘lari nahiyasida, Jabal-Sam’on tumanida joylashgan. Aholisi 3 868 000 kishi (2022) bo‘lgan Halab Levantning eng yirik shaharlaridan biri bo‘lgan va shundayligicha qolmoqda. Ko‘p asrlar davomida Halab Buyuk Suriyaning eng yirik shahri, shuningdek Usmonli imperiyasining uchinchi yirik shahri hisoblangan. Undan kattalari faqat Istanbul va Qohira.

Halab — dunyodagi eng qadimiy, uzluksiz aholi yashab kelayotgan shaharlardan biri bo‘lib, unda, ehtimol, miloddan avvalgi VI ming yillikdayoq odamlar yashagan. Shaharning eski qismining janubidagi Tall as-Savda va Tall al-Ansoriyda olib borilgan qazishmalar bu hududda kamida miloddan avvalgi III ming yillikning ikkinchi yarmidan aholi yashaganini ko‘rsatadi. Halab xett yozuvlarida, Furot bo‘yidagi Mari, Markaziy Anatoliya va Ebla shahriga oid bitiklarda tilga olinib, muhim savdo va harbiy san’at markazlaridan biri sifatida tasvirlangan.

Shahar tarixda muhim o‘rin tutadi, chunki u Buyuk ipak yo‘li ustida joylashgan. Bu yo‘l O‘rta Osiyo va Mesopotamiya orqali o‘tgan. 1869-yilda Suveys kanali ochilgach, yuklar suv yo‘li orqali tashila boshlandi va Halabning savdo shahri sifatidagi ahamiyati pasaydi. Suriyadagi fuqarolar urushi boshlanishidan sal oldin Halab qisqa muddat qayta yuksalishni boshdan kechirdi. 2006-yilda shahar «Islom madaniyati poytaxti» unvonini oldi.

Suriyaning shimolida, Oront va Furot daryolari oralig‘ida, dashtdan oqib o‘tuvchi Quvayq daryosi (قويق‎) bo‘yida, unumdor bo‘lmagan balandlikning shimoli-g‘arbiy etagida, har tomondan baland ohaktosh qoyalari bilan o‘ralgan keng botiqda, dengiz sathidan 380 metr balandlikda, Damashqdan 350 kilometr shimoli-sharqda joylashgan.

Etimologiya

Qadimda Halab Halpe yoki Halibon nomi bilan tanilgan, yunonlar va rimliklar esa uni Beroya (yunon. Βέροια, lot. Beroea) deb atagan. Salib yurishlari davrida va keyinchalik Fransiyaning Suriya hamda Livan ustidan mandati davrida shahar italyancha Alep o‘rniga Aleppo deb atalgan. Biroq qadimgi Halab nomining kelib chiqishi noma’lum. Ayrimlar Halab «temir» yoki «mis» ma’nosini anglatadi, deb hisoblaydi, chunki qadimda shahar shu metallarni ishlab chiqarishning asosiy markazlaridan biri bo‘lgan. oromiy tilida «halaba» «oq» degan ma’noni bildiradi. Bu talqin tarafdorlari hudud tuprog‘ining rangi va marmarning ko‘pligiga tayanadi. Yana bir izoh xalq etimologiyasiga asoslanadi: unga ko‘ra arab. حَلَبَ‎ («halaba») «sog‘di (sut)» degan ma’noni anglatadi. Bu Ibrohim payg‘ambar yo‘lovchilarga sut bergani haqidagi qadimgi rivoyatga ishora qiladi. Ular bir-biridan حَلَبَ إِبْرَاهِيمُ؟ (halaba Ibrohim?), ya’ni «Ibrohim sut sog‘dimi?» deb so‘rashgan. Uning sigiri qizg‘ish rangli (شَهَبٌ‎, shaheb) bo‘lgani sababli shahar حَلَبُ الشَّهْبَاءُ‎ — «Halab ash-Shahbo» deb atalgan.

2003-yilda nemis arxeologi K. Kolmeyer Adad ibodatxonasida, Halab qal’asida olib borgan qazishmalar vaqtida ikkita haykalni (xudo va podshoh haykallarini) topdi. Podshoh haykalidagi luviy iyerogliflari bilan yozilgan bitik quyidagi so‘zlar bilan boshlanadi: «Men — Tayta, qahramon, Palistin mamlakatining podshohiman. Hukmdorim — Halabning Momaqaldiroq xudosiga bu tasvirni bag‘ishladim…» (A. V. Safronov tarjimasi).

Geografiya

Tungi Halab

Halab O‘rta dengizdan 120 km uzoqlikda, dengiz sathidan 380 m balandlikda, Suriya-Turkiya chegarasidan 45 km sharqda va Damashqdan 356 km shimolda joylashgan. Shahar shimol va g‘arb tomondan qishloq xo‘jaligi yerlari bilan o‘ralgan bo‘lib, ularda pista va zaytun daraxtlari yetishtiriladi. Sharqdan Halabni Suriya cho‘li o‘rab turadi. Shaharga qadimgi shahar joylashgan joydan bir necha kilometr janubda, Quvayq daryosining o‘ng qirg‘og‘ida asos solingan; shaharning eski qismi esa daryoning chap qirg‘og‘ida joylashgan. Shahar 8 ta tepalik bilan o‘ralgan. Bu tepaliklar radiusi 10 km bo‘lgan aylana hosil qilgan; uning markazida eng baland asosiy tepalik joylashgan. Bu tepalikda miloddan avvalgi II ming yillikka oid qal’a qurilgan. Tepaliklar Tall as-Savda, Tall Oysha, Tall as-Sett, Tall al-Yasmin, Tall al-Ansoriy (Yaruqiyya), An at-Tall, al-Jallum va Bahsita deb ataladi. Eski shahar to‘qqizta darvozasi bo‘lgan qadimiy devor bilan o‘ralgan edi. Devor atrofida keng va chuqur xandaq bo‘lgan.

Maydoni 190 km² bo‘lgan Halab Yaqin Sharqdagi eng tez o‘sayotgan shaharlardan biridir. 2001-yilda qabul qilingan shaharni rivojlantirish rejasida Halabning umumiy maydonini 420 km² ni 2015-yil oxiriga qadar yetkazish ko‘zda tutilgan edi.

Iqlim

Halab iqlimi O‘rta dengiz iqlimiga juda yaqin. Biroq shahar joylashgan tog‘ platosi qish oylarida O‘rta dengizning isituvchi ta’sirini sezilarli kamaytiradi. Shu sababli qish boshqa O‘rta dengiz shaharlariga qaraganda ancha sovuqroq, garchi qisqaroq bo‘lsa ham. Yanvarning o‘rtacha harorati bo‘yicha qish Qrimning janubiy sohilidagi qishga o‘xshaydi: kunduzi iliq bo‘lsa-da, tunda muntazam sovuq uradi, ob-havo esa tez-tez o‘zgaradi.

Ayrim yillarda havo −5 °C, ba’zan esa −10 °C gacha sovishi mumkin. Tez-tez qor yog‘adi; ayrim qishlarda qor ko‘p yog‘ib, vaqtinchalik qor qoplami hosil bo‘ladi. Qishda shamolli va nam ob-havo ustunlik qiladi. Yoz juda issiq va deyarli yog‘insiz o‘tadi. Biroq yoz O‘rta dengiz bo‘yidagi shaharlarga nisbatan ertaroq boshlanib, ertaroq tugaydi. Kunduzi harorat o‘rtacha +36 °C bo‘ladi, lekin ko‘pincha +40 °C dan ham oshadi. Halabda bahor shartli ravishda fevralning ikkinchi yarmida boshlanib, aprel oxirigacha davom etadi. Kuz juda qisqa bo‘lib, faqat noyabr oyini qamrab oladi.

Tarix

Halab — dunyodagi eng qadimiy shaharlardan biri bo‘lib, miloddan avvalgi VI ming yillikda ham aholi yashagan. Tall as-Savda va Tall al-Ansoriyda (eski shaharning janubida) olib borilgan qazishmalar hududda miloddan avvalgi III ming yillikning ikkinchi yarmida aholi yashaganini ko‘rsatadi. Halab xett yozuvlarida, Furot bo‘yidagi Mari, Markaziy Anatoliya va Ebla shahriga oid bitiklarda muhim savdo hamda harbiy san’at markazlaridan biri sifatida qayd etilgan.

Qadimgi dunyo

Ebla. Podshoh saroyi xarobalari

Qadimgi Sharq

Qadimgi Sargon imperiyasi, miloddan avvalgi XXIV asr

Halab yozma tarixiy manbalarda Damashqdan ancha oldin uchraydi. Uning dastlabki tilga olinishi miloddan avvalgi III ming yillikka borib taqaladi. O‘sha vaqtda Halab mustaqil Ebla podshohligining poytaxti bo‘lgan. Shahar quyidagi nomlar bilan tanilgan: Armi — Eblada, Armanum — Akkadda. Naram-Sin, Akkad podshohi (yoki uning bobosi Qadimgi Sargon) miloddan avvalgi XXIII asrda Eblani va Armanumni vayron qilgan.

So‘nggi Bobil davrida Halab ilk bor Halab (Halap, Halba) nomi bilan tilga olingan. Shahar amoriylar podshohligi Yamhadning poytaxti bo‘lgan. Yamhad podshohligi (arab. يمحاض‎) (taxminan miloddan avvalgi 1800–1600-yillar), «Halab mamlakati» nomi bilan ham tanilgan; o‘sha davrda eng kuchli va qudratli podshohlik edi. U Yaqin Sharqda joylashgan.

Yamhad xettlar tomonidan Mursili I hukmronligi davrida, miloddan avvalgi XVI asrda vayron qilingan. Biroq mintaqadagi xett qo‘shinlari ichki nizolar tufayli zaiflashgach, Halab tez orada Suriyadagi yetakchi mavqeyini tikladi.

Mintaqadagi hokimiyat bo‘shlig‘idan foydalanib, Parrattarna — xurriylar podshohligi Mitanni hukmdori miloddan avvalgi XV asrda Halabni egalladi. Keyinchalik Halab Misr, Mitanni va Xett podshohligi o‘rtasidagi kurashning oldingi chizig‘ida qoldi. Xett hukmdori Suppiluliuma I mag‘lub etdi — Mitanni davlatini. Shuningdek, miloddan avvalgi XIV asrda Halabni egalladi. Halab xettlar uchun diniy ahamiyatga ega bo‘lib, ob-havo xudosiga sig‘inish markazi edi.

Miloddan avvalgi XII asrda Xett podshohligi qulagach, Halab oromiylarning suriya-xett podshohligi Arpad tarkibiga kirdi, keyin esa oromiylarning suriya-xett podshohligi Hatarikka-Luxutining poytaxtiga aylandi. Miloddan avvalgi IX asrda Halab Yangi Ossuriya podshohligi tarkibiga kirdi, keyinchalik Yangi Bobil podshohligi va Ahamoniylar imperiyasi tarkibida bo‘ldi.

Qadimgi davr

Halab yaqinidagi Brad qishlog‘ida maroniylar bazilikasi xarobalari

Makedoniyalik Aleksandr miloddan avvalgi 333-yilda shaharni egalladi. Selevk Nikator bu yerda yunon aholi manziliga (taxminan miloddan avvalgi 301–286-yillar) asos solib, uni Veriya deb atadi. Bu nom Veriya shahrining Makedoniya imperiyasidagi.

nomidan olingan. Veriya Selevkiylar hukmronligi ostida deyarli 300 yil qoldi. Rim hukmronligi Shimoliy Suriyada uch asrdan ortiq davomida barqarorlik va xavfsizlikni ta’minladi.

Rim davrida Shimoliy Suriya aholisi sezilarli ko‘paydi; bu o‘sish V asrda Vizantiya hukmronligi davrida ham davom etdi. So‘nggi antik davrda Veriya Suriya poytaxti Antioxiyadan keyingi ikkinchi, Rim imperiyasidagi uchinchi eng yirik shahar bo‘lgan. Arxeologik ma’lumotlar milodiy VI asrda Antioxiya va Veriya o‘rtasidagi qishloqlar hamda shaharchalarda aholi zichligi yuqori bo‘lganini ko‘rsatadi. Bu manzilgohlarda qadimiy uylar va cherkovlar, jumladan Ustun ustida yashagan avliyo Simeon cherkovi hozirgacha saqlangan. Avliyo Maron ham, ehtimol, shu hududda tug‘ilgan: uning qabri Halab g‘arbidagi Bradda joylashgan.

Veriya 2-Makkabiylar kitobida tilga olingan 13:3.

O‘rta asrlar

Halabning qadimiy devorlari va Bob Qinnasrin darvozasi, 1256-yilda an-Nosir Yusuf tomonidan qayta tiklangan

Sosoniylar VII asr boshlarida Suriyaga bostirib kirdi. Ko‘p o‘tmay Halabni arablar sarkardasi Xolid ibn Valid boshchiligida 637-yilda egalladi. 944-yilda shahar mustaqil Hamdoniylar amiri Sayf ad-Davlaning qarorgohiga aylandi va buyuk shoir al-Mutanabbiy hamda faylasuf al-Forobiy yashagan yirik madaniy markaz sifatida ravnaq topdi. Shaharni vizantiyaliklar 962-yilda qaytarib oldi; 974–987-yillarda u Sharqiy Rim (Vizantiya) imperiyasi tarkibida bo‘ldi. Halab va uning amirligi 969-yildan Vizantiya-Saljuqiylar urushlarigacha vassal davlat bo‘lib qoldi. 1024–1080-yillarda shaharga qisqa tanaffuslar bilan Mirdosiylar sulolasi hukmronlik qildi. Halabni salibchilar 1098 va 1124-yillarda ikki marta qamal qilgan, ammo egallay olmagan.

1138-yildagi zilzila shahar va uning atrofini vayron qildi. O‘sha davrdagi baholashlarga to‘la tayanib bo‘lmasa-da, 230 000 kishi halok bo‘lgani taxmin qilinadi. Shu sababli bu zilzila insoniyat tarixidagi eng ko‘p qurbon keltirgan beshinchi zilzila hisoblanadi.

Halab Salohiddin, so‘ng Ayyubiylar sulolasi tasarrufiga 1183-yilda o‘tdi.

Mamluklar davridagi Suq az-Zirb bozori

1260-yil 24-yanvarda Halab qo‘lga kiritildi mo‘g‘ullar tomonidan, Huloku boshchiligida, Antioxiya knyazining ritsarlari bilan birga Boemund VI va uning qaynotasi — Armaniston podshohi Xetum I bilan birga. Shahar Ayyubiylar vakili Turonshoh tomonidan sust himoyalangan: olti kunlik to‘pga tutishdan so‘ng devorlar, to‘rt haftadan keyin esa qal’a qulagan.

Ko‘plab musulmon va yahudiylar o‘ldirildi, xristian aholi esa omon qoldirildi.

Mo‘g‘ullar Turonshohning jasoratini hurmat qilib, uni o‘ldirmadi. So‘ng shahar Hims, shahrining sobiq amiri al-Ashraf Musoga topshirildi va unda mo‘g‘ul garnizoni joylashtirildi. Halabni egallashga yordam bergani uchun Xetum I ham mukofotlandi. Keyin mo‘g‘ul qo‘shinlari Damashqqa yo‘l oldi va shahar taslim bo‘ldi. Mo‘g‘ullar Damashqqa 1260-yil 1-martda kirib keldi.

1260-yil sentabrida mamluklar shartnoma bo‘yicha muzokaralar olib bordi — Akka shahridagi franklar bilan, salibchilar hududidan to‘siqsiz o‘tishga kelishdi va mo‘g‘ullar bilan jangga kirishdi (qarang: Ayn-Jolut jangi) 3-sentabr 1260-yilda. Mamluklar g‘alaba qozonib, mo‘g‘ul qo‘mondoni Kitbuqani o‘ldirdi va besh kundan keyin Damashqni qayta egalladi. Musulmonlar bir oy ichida Halabni egallashdi va mamluk gubernatori shaharda hukmronlik qila boshladi. O‘sha yilning dekabrida Huloku Halabni qaytarib olish uchun qo‘shin yubordi. Mo‘g‘ullar Kitbuqaning o‘limi uchun qasos sifatida ko‘plab musulmonlarni o‘ldirdi, ammo ikki hafta ichida shaharni qo‘lga kirita olmagach, ortga chekinishga majbur bo‘ldi.

1271-yil oktabrida mo‘g‘ullar Halabni yana egallab, shaharni himoya qilgan turkman qo‘shinlari hamda Anatoliyadan kelgan o‘n ming kishilik qo‘shinni mag‘lub etdi. Mamluk garnizonlari Hama shahriga qochdi, ammo Baybars Halabni himoya qilish uchun qo‘shini bilan qaytib keldi va mo‘g‘ullar chekinishdi.

1280-yil 20-oktabrda mo‘g‘ullar yana Halabni egallab, bozorlarni talon-toroj qilib, masjidlarga o‘t qo‘ydi. Shahardagi musulmonlar Damashqqa qochib ketdi. Bu yerda mamluklar rahbari al-Mansur Qalovun kuchlarini to‘playotgan edi. Uning qo‘shini Halabga yaqinlashganda mo‘g‘ullar yana chekinib, Furot.

ortiga qaytishdi. 1400-yilda turkiy sarkarda Amir Temur shaharni mamluklardan qaytarib oldi. Ko‘plab aholi o‘ldirildi, shahar tashqarisida minglab inson bosh suyaklaridan minora qurildi. Mo‘g‘ullar ketgach, musulmon aholining barchasi Halabga qaytdi. Lekin mo‘g‘ullar bosqini paytida shaharni tark etgan xristianlar eski shahardagi mahallasiga qayta joylasha olmadi. Natijada ular 1420-yilda shahar devorlari tashqarisida, Halabning shimoliy chekkasida yangi mahalla barpo etdi. Bu mahalla al-Jdayde («yangi mahalla» — arabcha).

Usmonli imperiyasi

XVI–XX asrlar: Usmonli imperiyasi

1516-yil: sulton Salim I mamluklar ustidan g‘alaba qozongach, Halab Usmonli imperiyasi tarkibiga kirdi.

Usmonlilar hukmronligi davrida shahar bozorlari va me’morchiligi bilan mashhur muhim savdo va madaniyat markaziga aylandi.

Yangi davr

XIX asrda shaharda yahudiylarga qarshi ikkita yirik pogrom sodir bo‘ldi. 1947-yilda Isroil tashkil topishi ortidan shaharda yirik pogrom yuz berdi. Bu esa yahudiylarning Isroilga ommaviy ko‘chib ketishiga sabab bo‘ldi.

Fuqarolar urushi

Urushdan keyingi shahar

2012-yilda Suriyadagi fuqarolar urushi paytida shahar bir tomondan hukumatga qarshi isyonchilar va terrorchi guruhlar, ikkinchi tomondan hukumat qo‘shinlari o‘rtasidagi shiddatli janglar maydoniga aylandi. Janglarning faol bosqichi 2012-yil yozida boshlandi.

Dastlab to‘qnashuvlarda asosan mo‘tadil muxolifat guruhlari va hukumat qo‘shinlari, shuningdek, Xalq mudofaasi bo‘linmalarining kurd jangchilari qatnashgan. Vaqt o‘tishi bilan hukumatga qarshi kuchlar orasida radikal islomiy guruhlar, jumladan an-Nusra fronti va «Islom davlati»ning roli oshdi. Hukumat tomonida esa ko‘plab ittifoqchi qurolli guruhlar (asosan shia ko‘ngilli jangchilari — Livan, Iroq va Afg‘onistondan kelganlar), shuningdek, Eron harbiy maslahatchilari urushga qo‘shildi. 2015-yil sentabrida Rossiyaning Suriyadagi harbiy operatsiyasi boshlanishi bilan Rossiya havo-kosmik kuchlari ham Halabdagi qurolli to‘qnashuvlarda qatnashib, isyonchi va terrorchi guruhlarga havodan raketa-bomba zarbalari berdi.

Aholi soni bo‘yicha mamlakatning eng yirik shahri va urushgacha «Suriyaning iqtisodiy poytaxti» sanalgan Halabni mojaro tomonlari hamda mutaxassislar katta strategik va siyosiy ahamiyatga ega deb baholagan. Shahar ustidan nazorat uchun janglar hal qiluvchi front sifatida ko‘rilgan. Bu holat janglarning uzoq va shiddatli kechishiga, shahar infratuzilmasining keng ko‘lamda vayron bo‘lishi va tinch aholi orasida ko‘plab qurbonlarga sabab bo‘ldi.

2012-yil yozida shaharga hujum qilgan isyonchi guruhlar qisqa vaqt ichida uning taxminan 40 % hududini egalladi. Ammo keyingi yurishlari to‘xtatildi va 2012–2013-yillarda vaziyat boshi berk ko‘chaga kirdi. Jangchilar strategik Damashq–Halab avtomobil yo‘lini uzishga muvaffaq bo‘lishdi; bu yo‘l ustidan nazorat uchun shiddatli janglar boshlandi.

2013-yil 15-yanvarda kuchli portlashlar yuz berdi — aynan mahalliy universitet hududida. Portlashda 80 kishi halok bo‘ldi, 150 ga yaqin kishi, jumladan talabalar va universitetda joylashtirilgan qochqinlar yaralandi.

12-mart kuni Suriya qo‘shinlari va isyonchilar Halab xalqaro aeroporti uchun janglarni qayta boshladilar. Isyonchilar aeroport yaqinidagi Nayrab va Mannax aviabazalariga ham hujum qildi. 19-martda Halab chekkasidagi Xon al-Asal hududida nerv-falajlovchi zarin gazi qo‘llanildi, natijada 15 kishi halok bo‘ldi.

2013-yil oktabriga kelib shaharning yarmi hukumat qo‘shinlari, qolgan qismi esa turli isyonchi guruhlar qo‘lida edi. Mojaro boshlanganidan beri shahar aholisi 2,5 milliondan 1 milliondan kamroq kishigacha kamaydi.

2014–2015-yillarda Suriya armiyasi ittifoqchi ko‘ngilli guruhlar va eronlik harbiylar ko‘magida bir qator muvaffaqiyatli operatsiyalar o‘tkazdi. Ular keyinchalik shaharni qurshab olish va unga hujum qilish uchun zamin yaratdi.

2015-yil 4-martda Halabdagi Suriya harbiy-havo kuchlari razvedkasi binosi yaqinida kuchli portlash yuz berdi. Isyonchilar maxsus xizmat binosi ostidagi tunnelda portlovchi qurilmani ishga tushirdi. 30 dan ortiq kishi halok bo‘ldi.

12-iyulga o‘tar kechasi Eski shahardagi tunnelda sodir bo‘lgan kuchli portlash oqibatida YUNESKO Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan Halab qal’asining devori jiddiy shikastlandi.

2015-yil sentabrida Rossiyaning Suriyadagi harbiy operatsiyasi boshlanishi Bashar Asad hukumati foydasiga vaziyatni tubdan o‘zgartirishga, Halab qamalini yorib o‘tishga, keyinchalik esa shaharning butun hududini nazoratga olishga imkon berdi.

2016-yil fevralida Suriya armiyasi muvaffaqiyatli hujum davomida Halabni shimoldan qurshab olib, jangchilarning Turkiya chegarasi orqali ta’minot yo‘llarini uzdi.

Shu davrdagi 2016-yilgi yozgi harbiy kampaniya davomida armiya shaharni to‘liq qurshab olishni yakunlab, qamalni boshladi. 2016-yil sentabridagi baholarga ko‘ra, Halabning sharqiy qismida (muxolifat va terrorchilar nazoratidagi hududda) taxminan 250 ming, g‘arbiy qismida (hukumat kuchlari nazoratida) esa 1,5 million kishi qolgan edi.

28-iyul kuni Rossiya Suriya hukumati bilan birga Halabda insonparvarlik operatsiyasini boshladi. Tinch aholi uchun uchta, jangchilar chiqib ketishi uchun esa to‘rtinchi insonparvarlik yo‘lagi ochildi.

Avgustda BMTning Gumanitar masalalarni muvofiqlashtirish boshqarmasi (OCHA) shaharda, ayniqsa Sharqiy Halabda xavfsizlik va gumanitar vaziyat yomonlashayotganidan xavotir bildirdi. Keyinchalik BMT bosh kotibi Pan Gi Mun shaharda insonparvarlik falokati yuz berish ehtimoli yuqoriligini aytdi.

Halab, 2016-yil 21-dekabr. Rossiya Federatsiyasi Mudofaa vazirligi veb-saytidan olingan surat

Sentabr oxirida BMT bosh kotibining gumanitar masalalar bo‘yicha o‘rinbosari Stiven O’Brayen shaharda insonparvarlik falokati mavjudligini ta’kidladi. O‘sha paytda BMT bosh kotibi Pan Gi Mun Suriya va Rossiyani Halabning aholi yashaydigan hududlariga yondiruvchi va bunkerlarni vayron qiluvchi bombalarni tashlash orqali harbiy jinoyatlar sodir etganlikda aybladi.

2016-yil 15-noyabrda Rossiya havo-kosmik kuchlarining keng ko‘lamli havo va raketa yordami ostida Suriya armiyasi shaharning o‘z nazoratida bo‘lmagan sharqiy qismini egallash maqsadida hujum boshladi. Bir oy ichida jangchilarning mudofaa chiziqlari qulab, shahar hukumat nazoratiga o‘tdi. 2016-yil dekabr o‘rtalariga kelib shahar hukumat qo‘shinlari tomonidan butunlay egallandi.

2016-yil 22-dekabr oqshomiga kelib shahar uzil-kesil hukumat kuchlari nazoratiga o‘tdi.

Shahar qaytarib olingach, uning turarjoy mavzelari jangchilar tomonidan bir necha bor minomyot va raketalardan o‘qqa tutildi, bu yangi qurbonlarga olib keldi.

Qayta tiklash

Urush harakatlari davomida Halab qattiq zarar ko‘rdi, shaharning ko‘plab diqqatga sazovor joylari shikastlandi yoki vayron bo‘ldi. Mamlakat iqtisodiy poytaxtidagi ko‘plab ishlab chiqarish korxonalari talon-toroj qilindi.

2019-yil iyulida YUNESKO Jahon merosi ro‘yxatiga kiruvchi shaharning markaziy «As-Saqtiya» bozori qayta tiklandi.

2019-yil avgustida shahardagi uy-joylar va infratuzilmani tiklash hali davom etayotgan edi. 2019-yil kuziga kelib bir qancha sanoat korxonasi faoliyati tiklandi. Halabga qaytgan qochqinlar ham shaharni qayta tiklashda qatnashdi.

2024-yilda Halabning isyonchilar tomonidan egallanishi

2024-yil noyabrida hukumatga qarshi kuchlar ittifoqchi va Turkiya tarafdori guruhlar bilan birgalikda Suriya armiyasi nazoratidagi hududlarga shiddatli hujum boshladi. Kutilmagan hujum tufayli ular o‘ndan ortiq aholi punktini egallab, Halab chekkalarida janglarni boshlashga muvaffaq bo‘ldi. 2024-yil 28–29-noyabr kunlari isyonchilar shahar hududining 70 foizdan ortig‘ini, shu jumladan harbiy tadqiqot markazini egalladi. 2024-yil 1-dekabrda shahar hukumatga qarshi kuchlar tomonidan to‘liq egallandi.

2016-yildan beri ilk bor Rossiya havo-kosmik kuchlari shaharni havodan nishonga oldi.

Aholisi

Halabdagi yahudiy ayol va badaviylar, 1873-yil

Halab aholisining aksariyati musulmon arablardir. Xristian aholi armanlar, yunonlar, maroniylar va suriyalik katoliklardan iborat; shaharda yahudiy va amerikalik protestant jamoalari ham mavjud.

YilAholisiO‘sish, %±
188399 179-
1922156 74844,9 %
1934249 92119,0 %
1950362 50011,5 %
1965500 00017,5 %
19901 216 00090,3 %
20001 937 85829,2 %
20052 301 5705,5 %
20161 800 000-22 %

Tarixiy ma’lumotlar

XIX asr boshlaridayoq Halabda 200 ming kishi yashagan. Shaharda sanoat va savdo rivojlangan, fabrikalari butun Sharqni ipak, paxta, jun va kimxob matolar bilan ta’minlagan. Ammo zilzila, o‘lat va vabo uning farovonligiga putur yetkazdi. Halablik tarixchi shayx Komil al-G‘azziyning (1853–1933) yozishicha, 1822-yilgi vayronkor zilzilagacha shaharda 400 ming kishi yashagan. So‘ng 1823-yildagi vabo va 1827-yildagi o‘lat tufayli Halab aholisi 110 ming kishigacha kamaygan. 1901-yilda shaharning umumiy aholisi 108 143 kishi bo‘lgan, ulardan musulmonlar, — 76 329 (70,58 %), katolik xristianlar — 24 508 (22,66 %) va yahudiylar — 7306 kishi (6,76 %) edi. Xristian aholi soni arman qochqinlari (1915-yilgi armanlar genotsididan keyin) va boshqa shaharlardan suriyalik xristianlarning kelishi bilan sezilarli ko‘paydi. Arman qochqinlarining birinchi guruhi (1915–1922) kelgach, 1922-yilda Halab aholisi 156 748 kishiga yetdi. Ulardan musulmonlar soni 97 600 kishi (62,26 %), katolik xristianlar, — 22 117 (14,11 %), yahudiylar — 6580 kishini (4,20 %), shahardagi yevropaliklar — 2652 kishini (1,70 %), arman qochqinlari — 20 007 — (12,76 %), boshqalar esa 7792 kishini (4,97 %) tashkil etgan.

Arman qochqinlarining Halabga ikkinchi to‘lqini Fransiya qo‘shinlarining Kilikiyadan 1923-yilda olib chiqilishi bilan bog‘liq. 1923–1925-yillarda shaharga 40 000 nafardan ortiq arman kelgan, Halab aholisi esa 210 000 kishiga 1925-yil oxirida yetgan. Ulardan armanlar 25 foizdan ortig‘ini tashkil etgan.

Shayx Ramel al-G‘azziy keltirgan tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, Halab xristianlarining katta qismi Usmonli hukmronligining oxirigacha. Pravoslav xristianlar sonining ko‘payishiga, bir tomondan, Kilikiyada va Turkiya janubida omon qolgan arman hamda suriyalik xristianlarning kelishi, ikkinchi tomondan esa ko‘plab pravoslav yunonlarning kelishi sabab bo‘lgan. Ular Aleksandretta sanjog‘idan (ushbu hudud Turkiyaga qo‘shib olinganidan so‘ng, 1939-yilda) kelgan.

1944-yilda Halab aholisi taxminan 325 000 kishini tashkil etgan, ulardan 112 110 nafari (34,5 %) xristian (shundan armanlar — 60 200) bo‘lgan. 1947-yilgacha armanlar Halab xristian jamoasining yarmidan ko‘prog‘ini tashkil etgan, ammo ularning ko‘pchiligi armanlarni repatriatsiya qilish jarayonida (1946–1967) Sovet Armanistoniga ko‘chib ketgan.

Hozirgi holati

Halab Suriyaning eng ko‘p aholi yashaydigan shahri bo‘lib, aholisi 2 098 210 kishi (2021). Aholining 80 foizdan ortig‘i sunniy musulmonlardir. Ular, avvalo, arablar, kurdlar va turkmanlardir. Boshqa musulmon guruhlari orasida adigeylar ((cherkeslar, kabardinlar, adigeylar),), chechenlar, albanlar, bosniyaliklar va pomaklar ham bor. Etnik va diniy guruhlarning tarkibi qadimdan bir xil bo‘lib kelgan.

Halab uchun jang boshlanishidan oldin shaharda Yaqin Sharqdagi eng yirik xristian jamoalaridan biri mavjud edi. Bu yerda 250 mingdan ortiq xristian istiqomat qilgan, ular aholining taxminan 12 foizini tashkil etgan. Halabda ko‘plab sharqiy xristianlar, asosan armanlar, suriyalik xristianlar va melkit yunonlar yashaydi. 2025-yil holatiga ko‘ra shaharda 20 000 dan kam xristian yashaydi, ularning taxminan 30 foizi etnik armanlardir.[manba 74 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Halabdagi suriyalik xristianlarning ko‘pchiligi Urfa ( (Turkiya) shahridan kelib chiqqan bo‘lib, arman tilida gaplashadi. Xristianlarning katta jamoasi Arman apostol, Suriya pravoslav va Yunon pravoslav cherkovlariga mansub. Halabda katoliklar, jumladan melkit yunonlar, maroniylar, lotin marosimidagi katoliklar, xaldiylar va suriyalik katoliklar juda ko‘p bo‘lgan. Shaharning ayrim tumanlarida xristian va arman aholisi ko‘pchilikni tashkil qiladi. Qadimgi xristian mahallasi al-Jdayde deb ataladi. Hozirgi xristian mahallalari Aziziya, Sulaymoniya, Gare de Bag‘dod, Urube va Maydondir. Halabda yuqorida sanalgan konfessiyalarga tegishli 45 ta faol cherkov bo‘lgan, biroq ularning 20 tasi Suriyadagi fuqarolar urushi[ natijasida vayron bo‘lgan. Ishonchliroq manba kerak.].

Halabning arab tilida so‘zlashuvchi aholisi Shimoliy Suriya lahjasida, ya’ni shaviy lahjasida gaplashadi. Geografik yaqinlik tufayli bu lahjada turk tilidan o‘zlashgan so‘zlar ko‘p.

Me’morchilik

Qadimiy mashhur Baron mehmonxonasi, 1911

Halabda bir qancha me’moriy uslublar uyg‘unlashgan. Vizantiyaliklar va saljuqiylardan tortib mamluklar va turklargacha bo‘lgan ko‘plab bosqinchilar 2000 yil davomida shahar me’morchiligida iz qoldirgan. Eski shahar va Jdayde mahallasida XIII–XIV asrlarga oid mehmonxonalar, musulmon maktablari, hammomlar, xristian va musulmon binolari saqlangan. Bu mahallada XVI–XVII asrlarda halablik badavlat shahar tabaqasi vakillariga tegishli bo‘lgan ko‘plab uylar mavjud. Aziziyada XIX asr va XX asr boshlarida barokko uslubida qurilgan uylar bor. Yangi Shahbo mahallasida esa neoklassitsizm, normand, sharqona va hatto xitoycha me’moriy uslublar aralashgan.

Halabning ko‘cha va yo‘llari butunlay tosh bilan, ayrim joylari esa yirik oq tosh bo‘laklari bilan qoplangan.

Eski shahar ko‘plab hashamatli uylar, tor ko‘chalar va yopiq bozorlari bilan ajralib turadi. Shaharning yangi qismida esa keng yo‘llar va katta maydonlar, jumladan Sa’dalloh al-Jabiriy maydoni, Ozodlik maydoni, Prezident maydoni va Saba Bahrat maydoni mavjud.

Shaharning qal’adan ko‘rinishi


Eski shahar

Eski shaharning g‘arbiy qismi panoramasi
Halab qal’asi

Qadimgi va yangi Halab o‘rtasida ancha aniq chegara bor. Eski shahar to‘qqizta darvozaga ega, uzunligi 5 km bo‘lgan aylana shaklidagi devor bilan o‘ralgan. Halab qal’asi deb ataladigan ulkan o‘rta asr qasri qadimgi shahar markazida joylashgan. U akropolga o‘xshatib qurilgan.

Halab qal’asi

Tarixan Halab ko‘p marta qo‘ldan qo‘lga o‘tib, turli davlatlar nazoratida bo‘lgan va siyosiy vaziyat beqaror kechgan. Shu sababli aholi diniy tamoyil asosida ajratilgan, ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan mustaqil mahallalar qurgan. Mashhur Jdayde xristian mahallasi shunday mahallalarga yaxshi misoldir.

Qadimgi Halabni ikki qismga — eski shahar va Jdaydega ajratish mumkin. Yuqorida aytilganidek, eski shahar devor ichida, Jdayde esa mo‘g‘ul qo‘shinlari ketganidan so‘ng XV asr boshlarida qurilgan xristianlar mahallasidir. 1400-yilda Amir Temur Halabga bostirib kirib, uni butunlay vayron qilganidan so‘ng xristianlar ketishga majbur bo‘ldi. Ammo 1420-yilda ular shaharning shimoli-g‘arbida Jdayde mahallasini tashkil etdi. Bu hudud aholisi asosan vositachilik bilan shug‘ullanib, xorijiy savdogarlar va mahalliy tijoratchilar o‘rtasida aloqachi bo‘lgan.

Qadimgi shaharning umumiy maydoni taxminan 3,5 km². Bu yerda 120 mingdan ortiq kishi yashaydi.

Bozorlar va karvonsaroylar

Qadimgi Halabdagi bozor
Xon ash-Shuna
Bavvobat al-Yasmin mis buyumlar do‘koni yonida, Jdayde

Bu savdo shahrining strategik o‘rni turli irq va e’tiqod vakillarini jalb qilgan, chunki Buyuk ipak yo‘li Halabdan o‘tgan va odamlar savdo yo‘llaridan foydalanishni istagan. Dunyodagi eng katta yopiq bozor aynan Halabda bo‘lib, uning uzunligi 13 kilometrga yetadi. Al-Madina deb ataladigan bu bozorga hashamatli mahsulotlar, jumladan xom ipak — Erondan, ziravorlar va bo‘yoqlar Hindistondan, qahva esa Damashqdan keltirilgan. Al-Madinada mahalliy mahsulotlar ham, jumladan junqishloq xo‘jaligi mahsulotlari va mashhur Halab sovunini topish mumkin. Bozorlarning aksariyati XIV asrda qurilgan va jun bozori, mis bozori kabi turli kasb-hunar nomlari bilan atalgan. Tovarlar bilan birga bozorda xonlar, ya’ni karvonsaroylar (arab. كاروانسرا‎) ham mavjud. Karvonsaroylarga chiroyli fasadlar va yog‘och eshikli kirish joylari xos.

Eng mashhur bozorlar va karvonsaroylar (xonlar) qadimgi shaharda joylashgan:

  • Xon al-Qodiy — 1450-yilda qurilgan, Halabning eng qadimiy karvonsaroylaridan biri.
  • Xon al-Burg‘ul — 1472-yilda qurilgan.
  • Suq as-Sobun yoki sovun xoni — XVI asr boshlarida qurilgan, sovun do‘konlari yonida joylashgan.
  • Suq Xon an-Nahhosin yoki mis bozori. 1539-yilda qurilgan. An’anaviy va zamonaviy poyabzallari bilan mashhur, 84 ta do‘koni bor.
  • Xon ash-Shuna 1546-yilda qurilgan. Unda Halabning an’anaviy hunarmandchilik buyumlari sotiladi.
  • Suq Xon al-Harir yoki ipak xoni. XVI asrning ikkinchi yarmida qurilgan, 43 do‘kondan iborat bo‘lib, asosan to‘qimachilik mahsulotlari savdosiga ixtisoslashgan.
  • Suq Xon al-Gumruk yoki bojxona xoni — 55 ta do‘konga ega to‘qimachilik savdo markazi. 1574-yilda qurilgan Xon al-Gumruk qadimgi Halabdagi eng yirik xon hisoblanadi.
  • Suq Xon al-Vazir — 1682-yilda qurilgan, Halabdagi paxta mahsulotlarining asosiy bozori hisoblanadi.
  • Suq al-Attorin yoki giyohlar bozori. An’anaviy ravishda Halabning asosiy ziravorlar bozori bo‘lgan. Hozirda 82 ta do‘konga ega to‘qimachilik mahsulotlari savdo markazi sifatida ishlaydi.
  • Suq az-Zirb yoki Suq az-Zarb. Mamluklar davrida bu yerda tangalar zarb etilgan. Hozir bozorda 71 ta do‘kon bor, ularning ko‘pchiligi to‘qimachilik mahsulotlari va badaviylar kundalik ehtiyojlari uchun mo‘ljallangan buyumlar bilan savdo qiladi.
  • Suq al-Bahromiya — Bahromiya masjidi yaqinida joylashgan, 52 ta oziq-ovqat do‘koniga ega bozor.
  • Suq al-Haddodin — qadimiy an’anaviy temirchilar bozori bo‘lib, 37 ta do‘kondan iborat.
  • Suq al-Atiq yoki eski bozor — charm mahsulotlari savdosiga ixtisoslashgan, 48 ta do‘konga ega.
  • Suq as-Siyyog‘ yoki zargarlik bozori — 99 ta do‘kondan iborat, Halab va butun mamlakatdagi zargarlik buyumlari savdosining asosiy markazi hisoblanadi.
  • Venetsiyaliklar xoni Venetsiya konsuli va venetsiyalik savdogarlarning qarorgohi bo‘lgan.
  • Suq an-Nisvon yoki ayollar bozori — kelin uchun zarur aksessuarlar, kiyim-kechak va boshqa barcha narsalarni topish mumkin bo‘lgan joy.
  • As-Suvayqa yoki Suvayqat Ali (suvayqa arabcha «kichik bozor» degan ma’noni anglatadi) — asosan uy va oshxona jihozlari sotiladigan katta bozor.

Ko‘plab an’anaviy xonlar Jdayde xristian mahallasida:

  • ham bozor sifatida faoliyat yuritadi.Suq al-Xokedun yoki . «Xon al-Quds». Xokedun arman tilida «ma’naviy uy» degan ma’noni bildiradi, chunki u Quddusga ketayotgan arman ziyoratchilari uchun mehmonxona sifatida qurilgan. Xokedunning eski qismi XV asr oxiri — XVI asr boshlariga, yangi qismi esa XVII asrga oid. Hozir u kiyim-kechak savdosiga ixtisoslashgan ko‘plab do‘konlari bor katta bozorga aylangan.
  • As-Saliba — qadimiy xristian soborlari joylashgan hudud.
  • Suq as-Suf yoki jun bozori — qadimiy cherkovlar bilan o‘ralgan.
  • Bavvobat al-Qasab — yog‘och buyumlar do‘koni.

Diqqatga sazovor joylar

Halab qal’asi

Shahardagi eng qadimiy yodgorlik — suv quvuri, uning uzunligi 11 km bo‘lib, uni rimliklar qurgan. Balandligi 10 m va qalinligi 6,5 m bo‘lgan, yettita darvozali ulkan devor shaharni chekka hududlardan ajratadi. Yopiq savdo hovlisi (bozor) bir nechta ko‘chaga tutashadi. U butunlay ravoqlardan iborat bo‘lib, tepadagi, qisman maxsus gumbazlarga o‘rnatilgan derazalardan yorug‘lik tushadi. Halabda 3 ta monastir bilan birga 7 ta yirik cherkov va masjid al-Iyalave mavjud. Bu masjid dastlab imperatritsa Yelena tomonidan cherkov sifatida qadimgi Rim uslubida qurilgan. Shaharning asosiy eksport mahsulotlari — jun, paxta, ipak, mum, pista, sovun, tamaki va bug‘doy bo‘lib, ular asosan Fransiyaga va Turkiya portlariga jo‘natiladi. Sanoat ipak mahsulotlari ishlab chiqarish bilan cheklanadi. Halab aholisi asosan o‘zini sharif, ya’ni Muhammad payg‘ambar avlodlari deb hisoblaydi. Aholining yana bir faxri — qal’a bo‘lib, uning poydevori shahardan 50 metr yuqorida joylashgan. Uzoq vaqt davomida butun shahar qal’a chegaralari ichida bo‘lgan va faqat XVI asrda, Halab Usmonli imperiyasi hukmronligiga o‘tgach, shahar qal’a devorlari tashqarisiga ham kengaya boshlagan.

Halabda shoir Nasimiyning.

qabri joylashgan.

Tarixiy binolar
  • Halab qal’asi — tepalik ustidagi ulkan istehkom bo‘lib, shahar uzra 50 m baland ko‘tarilgan. U milodiy I ming yillikka mansub, ayrim qismlari XIII asrda qurib bitkazilgan. Zilzilalar, xususan 1822-yildagi zilzila oqibatida shikastlangan.
  • Halaviya madrasasi — 1124-yilda Avliyo Yelena sobori o‘rnida qurilgan. Buyuk Konstantinning onasi Avliyo Yelena bu yerda katta Vizantiya soborini barpo etgan edi. Bosqinchi salibchilar shaharni talon-toroj qilgach, shahar bosh qozisi Avliyo Yelena soborini masjidga aylantirdi. Nihoyat, XII asr o‘rtalarida Nuriddin bu yerda madrasa, ya’ni diniy maktab ochdi.
  • Al-Matbax al-Ajamiy — XII asr boshlaridagi, qal’a yaqinida joylashgan saroy. Uni amir Majdiddin ibn ad-Doya qurdirgan. XV asrda ta’mirlangan. 1967–1975-yillarda unda Xalq an’analari muzeyi joylashgan.
  • Madaniyat markazi Ash-Shiboniy XII asrga oid. Eski shahardagi qadimiy cherkov hamda Mariya missioner fransiskalari maktabi hozir madaniyat markazi sifatida faoliyat yuritadi.
  • Muqaddamiya madrasasi — shahardagi eng qadimiy diniy maktablardan biri, 1168-yilda qurilgan.
  • Zohiriya madrasasi. 1217-yilda Bob al-Maqomning janubida, az-Zir G‘oziy tomonidan qurilgan.
  • Sultoniya madrasasi — qurilishini Halab hokimi az-Zohir G‘oziy boshlab, 1223–1225-yillarda uning o‘g‘li Malik al-Aziz Muhammad yakunlagan.
  • Al-Firdavs madrasasi — «Halabning eng go‘zal masjidi» deb ataluvchi masjid. 1234–1237-yillarda Halab hokimi az-Zohir G‘oziyning bevasi tomonidan qurdirilgan. O‘rtasida hovuz bo‘lgan, qadimiy ustunlarga tayangan ravoqlar bilan o‘ralgan ichki hovlisi alohida ajralib turadi.
  • Halab milliy kutubxonasi. Qurilishi 1930-yillarda olib borilib, 1945-yilda ochilgan.
  • Grand Seray d’Alep — shahar gubernatorining sobiq qarorgohi; 1920-yillarda qurilib, 1933-yilda ochilgan.
  • Al-Farofira xonaqohi — 1237-yilda qurilgan so‘fiylar monastiri.
  • Arg‘un al-Komiliy bimaristoni — 1354-yildan XX asr boshlarigacha faoliyat yuritgan boshpana.
  • Dar Rajab Posho — XVI asrda al-Xandaq ko‘chasi yaqinida qurilgan katta hashamatli uy. Yaqinda[qachon?] uy ta’mirlanib, ichida teatr zali bo‘lgan katta madaniyat markaziga aylantirilgan.
  • Bayt Jonblat — XVI asr oxirida Halabning kurd hukmdori Husayn Posho Jon Polod tomonidan qurilgan qadimiy saroy.
  • Usmoniya madrasasi — Bob an-Nasrning shimoliy qismida joylashgan islomiy maktab. 1730-yilda usmonli posho ad-Durakiy tomonidan ochilgan, dastlab Ridaiya madrasasi deb atalgan.
  • Bayt Marrash — al-Farofira mahallasidagi qadimiy Halab hashamatli uyi. XVIII asr oxirida Marrash oilasi tomonidan qurilgan.
  • Ibodatxona Bob al-Faraj. 1898–1899-yillarda avstriyalik me’mor Kartye tomonidan qurilgan.

Tarixiy binolarning eng mashhurlari Jdayde xristian mahallasida:

Jdaydedagi Dar Bazil, XVIII asr
  • Bayt G‘azola. XVII asrga oid hashamatli uy bo‘lib, 1691-yilda arman haykaltaroshi Xachadur Bali tomonidan bezatilgan. XX asrda bu yerda arman maktabi joylashgan.
  • Bayt Dallal, ya’ni «Dallal uyi» 1826-yilda eski monastir o‘rnida qurilgan va hozir mehmonxona sifatida faoliyat yuritadi.
  • Bayt Vakil — 1603-yilda qurilgan Halab hashamatli uyi bo‘lib, noyob yog‘och bezaklari bilan ajralib turadi. Bezaklardan biri Berlinga olib ketilib, Pergamon muzeyida «Aleppo Room» nomi bilan namoyish etilgan.
  • Dar Bazil — XVIII asr boshidagi uy, 2001-yilda biznes maktabiga aylantirilgan.
  • Dar Zamariya — XVII asr oxirida qurilgan va XVIII asr boshidan Zamariya oilasiga tegishli bo‘lgan. Hozir butik-mehmonxona.

Muzeylar

  • Halab muzeyi
  • Jdaydedagi Bayt Ajikbashda joylashgan «Halab uyi» xalq an’analari muzeyi
  • Halab qal’asi muzeyi
  • Arg‘un al-Komiliy bimaristonidagi tibbiyot va fan muzeyi
  • Jdaydedagi Bayt G‘azola Halab xotira muzeyi
  • Jdaydedagi qadimgi Bibi Maryam arman cherkovidagi Arman apostol cherkovi muzeyi

Darvozalar

Bob al-Faraj minorasi
  • Bob al-Hadid (باب الحديد) (Temir darvoza).
  • Bob al-Maqom (باب المقام) (Maqbara darvozasi).
  • Bob Antokiya (باب انطاكية) (Antioxiya darvozasi).
  • Bob an-Nasr (باب النصر) (G‘alaba darvozasi).
  • Bob al-Faraj (en:Bab al-Faraj) (باب الفرج) (Ozodlik darvozasi).
  • Bob Qinnasrin (باب قنسرين) (Qinnasrin darvozasi).
  • Bob Jnan (Bab Jnen) (باب الجنان) (Bog‘lar darvozasi).
  • Bob al-Ahmar (باب الأحمر) (Qizil darvoza).

Diniy inshootlar

Halab jome masjidi (Jomi al-Kabir) hovlisi
Xusraviya masjidi
Qirq shahid sobori
  • Halab jome masjidi (Jomi al-Kabir) yoki Umaviylar masjidi 715-yilda Valid I tomonidan asos solingan, qurilishini esa, ehtimol, uning vorisi Sulaymon yakunlagan. Binoda Yahyo payg‘ambarning otasi Zakariyoning qabri bor. Masjid 1260-yilgi mo‘g‘ullar bosqinida shikastlangan va keyin qayta tiklangan. Uning to‘rt fasadi turli uslubda ishlangan.
  • Xusraviya masjidi — 1547-yilda qurib bitkazilgan, mashhur usmonli me’mori Sinan loyihasi asosida barpo etilgan.
  • An-Nuqta masjidi (en:Al-Nuqtah Mosque) («Qon tomchisi masjidi») — shia masjidi. Taxminlarga ko‘ra, bu joyda dastlab monastir bo‘lgan va 944-yilda masjidga aylantirilgan.
  • Al-Adiliya masjidi — 1555-yilda Halab gubernatori Muhammad Posho tomonidan qurilgan.
  • As-Saffohiya masjidi — 1425-yilda qurilgan, nafis bezatilgan sakkiz qirrali minoralari bilan mashhur.
  • Al-Qayqon masjidi («Qarg‘alar masjidi») — kirishida ikkita qadimiy bazalt ustun mavjud. Masjidda xett yozuvlari bitilgan tosh bo‘lagi saqlanadi.
  • Altun-Bug‘a masjidi (1318).
  • At-Tavoshiy masjidi (XIV asr, 1537-yilda qayta tiklangan) — ustunlar bilan bezatilgan katta fasadli masjid.
  • Qirq shahid ibodatxonasi — Jdaydedagi arman cherkovi (XVI asr).
  • Halab markaziy sinagogasi (en:Central Synagogue of Aleppo) — taxminan 1200-yilda yahudiy jamoasi tomonidan qurilgan.
  • Jdaydening qadimiy xristian mahallasidagi maroniy, suriyalik pravoslav, katolik va boshqa ko‘plab cherkovlar, jumladan Avliyo Ilyos sobori va Ilyos payg‘ambar sobori.

Tashlandiq shaharlar

Halab atrofida ko‘plab tarixiy yodgorliklar va tashlandiq qadimiy shaharlar qoldiqlari mavjud. Ular Suriyaning shimoli-g‘arbida joylashgan 700 ta tashlab ketilgan aholi manzilidan iborat. Bu shaharlar miloddan avvalgi V asrga oid bo‘lib, Vizantiya me’morchiligi unsurlariga ega.

Jabal-Sam’on (Simeon tog‘i) tumanidagi eng muhim tashlandiq shaharlar va arxeologik yodgorliklar quyidagilar:

  • Kalota qal’asi — Halabdan 20 km shimoli-g‘arbda joylashgan. Milodiy II asrda Rim ibodatxonasi sifatida qurilgan. V asrda xristianlikka o‘tilgach, ibodatxona bazilikaga aylantirilgan. Hamdoniylar va vizantiyaliklar o‘rtasidagi urushlar tufayli X asrda cherkov qal’aga aylantirildi. Qal’a yonidagi ikkita cherkov yaxshi saqlangan: 492-yilda qurilgan sharqiy cherkov va VI asrdagi g‘arbiy cherkov.
  • Xarab-Shams bazilikasi — Levantdagi eng qadimiy, yaxshi saqlangan xristian inshootlaridan biri. Halabdan 21 km shimoli-g‘arbdagi bu Vizantiya cherkovi IV asrga oid.
  • Fafertin cherkovi — milodiy 372-yilga oid, qisman vayron bo‘lgan Rim bazilikasi. Halabdan 22 km shimoli-g‘arbda joylashgan. Halab tarixchisi Abdulla Hajarning fikricha, bu bazilika dunyodagi eng qadimiy cherkov inshootlaridan biri hisoblanadi.
  • Qishloq Surkaniya qishlog‘i Halabdan 23 km shimoli-g‘arbda joylashgan, u VI asrga oid qisman vayron bo‘lgan ibodatxonasi saqlangan qadimiy Vizantiya manzilgohi qoldiqlaridan iborat.
  • Kafr-Kira — Burj-Haydar qishlog‘idagi, Halabdan 24 km shimoli-g‘arbda joylashgan manzilgoh. Bu yerda IV–VI asrlarga oid qisman vayron bo‘lgan ko‘plab xristian inshootlari mavjud.
  • Tarixiy Sinhar yoki Simhar manzilgohi Halabdan 24 km shimoli-g‘arbda joylashgan. Chekka vodiydagi bu qishloqda II–VII asrlarda odamlar yashagan. Sinhar cherkovi IV asrga oid bo‘lib, Suriyadagi eng qadimiy cherkovlardan biridir; uning yaqinida VI asrga oid ibodatxona ham bor.
  • Bazilika Mushabbak. V asr ikkinchi yarmiga (taxminan 470-yil) oid yaxshi saqlangan cherkovlar Halabdan 25 km g‘arbda, Darat-Izza shahri yaqinida joylashgan.
Mushabbak bazilikasi
  • Barjaka yoki Burj-Sulaymon — Halabdan 26 km shimoli-g‘arbda joylashgan tarixiy qishloq. Bu yerda VI asrga oid yaxshi saqlangan ibodatxonalari bo‘lgan qadimiy zohidlar minorasi mavjud.
  • Cherkovlar joylashgan qishloq — Shayx-Sulaymon — Halabdan 28 km g‘arbda joylashgan. Qishloqda 3 ta qadimiy cherkov mavjud: aholi manzilining markazidagi vayron bo‘lgan cherkov; 602-yilda qurilgan yaxshi saqlangan janubiy bazilika; V asrga oid, Shimoliy Suriyadagi eng go‘zal cherkovlardan biri hisoblangan Bibi Maryam cherkovi. Qishloqning shimolida zohidlar minorasi ham bor.
  • Kafr-Nabo — Halabdan 29 km g‘arbda. Bu miloddan avvalgi IX asrga oid qadimiy Ossuriya manzilgohi va keyinchalik cherkovga aylantirilgan qadimiy Rim ibodatxonasi joylashgan hududdir. V–VI asrlarga oid ko‘plab yaxshi saqlangan turarjoy binolari mavjud.
  • Brad — Halabdan 32 km g‘arbda joylashgan shahar. Bu yerda Anazarvalik Avliyo Yulian maroniylar monastiri (milodiy 399–402-yillar), undagi Avliyo Maron ibodatxonasi, shuningdek qishloqning shimoliy qismida 561-yilda qurilgan bazilika singari ko‘plab qadimiy bazilikalar mavjud.
  • Manzilgoh Kimar manzilgohi Halabdan 35 km shimoli-g‘arbda joylashgan. Milodiy V asrga oid Rim va Vizantiya davrlari qishlog‘ida ko‘plab yaxshi saqlangan cherkovlar, minoralar hamda qadimiy suv omborlari mavjud.
  • Ustun ustida yashagan avliyo Simeon ibodatxonasi (Dayr Sam’on) — V asrga oid, Suriyadagi eng mashhur va yaxshi saqlangan cherkov yodgorliklaridan biri. Halabdan taxminan 35 km shimoli-g‘arbda joylashgan. Dayr Sam’on dunyodagi eng qadimiy xristian cherkovlaridan biri sanaladi.
  • Qishloq Sug‘ana qishlog‘i Halabdan 40 km shimoli-g‘arbda joylashgan. Bu yerda ikkita qisman vayron bo‘lgan cherkov va qadimiy suv omborlari bor.
  • Ayn-Dara — temir davriga (taxminan miloddan avvalgi X–VIII asrlar) oid Suriya–Xett ibodatxonasi bo‘lib, Halabdan 45 km shimoli-g‘arbda joylashgan. U Bibliyada tasvirlangan Sulaymon ibodatxonasiga o‘xshashligi bilan mashhur. Saqlanib qolgan haykallarda sherlar va sfinkslar tasvirlangan (Birinchi ibodatxonadagi kerublarga o‘xshash). Biroq Sulaymon ibodatxonasi taxminan miloddan avvalgi 1000–900-yillarda qurilgan, Ayn-Dara esa bu paytda allaqachon mavjud edi. Ayn-Dara hosildorlik ma’budasi Ishtar, ayol ma’buda Astarta yoki Baal-Hadad xudosi sharafiga qurilgan bo‘lishi mumkin — bu masala hanuz bahsli.
Ayn-Dara
  • Qishloq Bob al-Havo qishlog‘i Halabdan 50 km g‘arbda, Turkiya bilan chegarada joylashgan. Bu yerda IV asrga oid ko‘plab qadimiy cherkovlar va milodiy VI asrga mansub yaxshi saqlangan darvoza bor.
  • Kiros (Xurus, arab. حوروس‎ yoki Ayyupolis nomlari bilan ham tanilgan) — Halabdan 65 km shimolda joylashgan qadimiy shahar. Bu yerda Kosma va Damianing eng qadimiy ibodatxonasi (Nabi-Uri ibodatxonasi nomi bilan mashhur), shuningdek qadimiy Rim amfiteatri va ikkita qadimiy Rim ko‘prigi mavjud.

Iqtisodiyot

Halab sovuni

Shaharning asosiy iqtisodiy ahamiyati uning ikki savdo yo‘li chorrahasida joylashgani va Hindiston bilan savdoda vositachilik qilgani bilan bog‘liq. Yevropaliklar Hindistonga Yaxshi Umid burni atrofidan aylanib o‘tuvchi dengiz yo‘lidan, keyinchalik esa Misr orqali Qizil dengizga chiqadigan yo‘ldan foydalanishni boshlaguniga qadar shahar ravnaq topgan. Shundan so‘ng qo‘shni hududlarga, asosan bug‘doy, paxta, pista, zaytun va qo‘y kabi qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksporti kamaygan.

Sanoatning asosiy tarmoqlari — to‘qimachilik, kimyo, farmatsevtika, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash, elektrotexnika va alkogolli ichimliklar ishlab chiqarish. Turizm ham rivojlangan. Halab Suriya Respublikasining eng yirik shahar aglomeratsiyasi va sanoat markazi bo‘lib, mamlakat sanoat ishchilarining 50 foizdan ortig‘i shu yerda ishlaydi; eksport daromadining bundan ham katta ulushi shaharda yaratiladi.

Halab qishloq xo‘jaligi uchun juda qulay hududda joylashgan.

Turizm

Shaharda turizm rivojlangan edi. Asosiy sayyohlik maskanlari — Halab qal’asi, Halab qal’asi muzeyi va Milliy muzey. Shaharda 3 ta besh yulduzli, 11 ta to‘rt yulduzli, 8 ta uch yulduzli, 11 ta ikki yulduzli, 61 ta bir yulduzli mehmonxona va 11 ta xostel mavjud.

Ta’lim

Shahardagi Halab universitetida taxminan 60 000 talaba tahsil oladi. Janglar paytida universitet hukumat kuchlari nazoratida bo‘lgan, biroq raketa zarbalari tufayli zarar ko‘rgan.

Transport infratuzilmasi

Shaharda temiryo‘l vokzali va Halab xalqaro aeroporti.

joylashgan. Ilgari shaharda tramvay ham yurgan (1969-yilgacha), hozir esa avtobusga muqobil transport turi yo‘q.

Birodar shaharlar

Hududiy bo‘linish

Shahar to‘rt turdagi tumanlarga bo‘linadi: shahar devorlari ichidagi eski mahallalar, devorlardan tashqaridagi eski mahallalar, zamonaviy chekka hududlar va norasmiy aholi manzilgohlari.

Norasmiy aholi manzilgohlarida bir qancha muammo mavjud: yerning huquqiy maqomi tartibga solinmagan; manzilgohlar hududiy rejalarga zid ravishda barpo etilgan; rejalashtirish me’yorlariga amal qilinmagan; binolar qurilish qoidalari va me’yorlarini buzgan holda qurilgan. Shahar aholisining 40 foizdan ortig‘i norasmiy aholi manzilgohlarida yashaydi.

Rejalashtirish tumanlari

  • Janubiy — 362 000 kishi (gektariga 250 kishi)
  • Markaziy — 1 002 000 kishi (gektariga 200 kishi)
  • G‘arbiy — 157 000 kishi (gektariga 100 kishi)
  • Shimoli-g‘arbiy — 165 000 kishi (gektariga 150 kishi)
  • Shimoli-sharqiy — 314 000 kishi (gektariga 300 kishi)
  • Sharqiy — 400 000 kishi (gektariga 395 kishi)

Adabiyotlar

Maqolalar:

  • Safronov, Aleksandr Vladimirovich. Shimoliy Suriya va Kilikiyadagi ilk temir davrining Palistin va (Ax)xiyava davlatlari: «dengiz xalqlari» ko‘chishining yunon epik an’analarida aks etishi haqida yana bir bor  // Hind-yevropa tilshunosligi va klassik filologiya-XVI. Professor I. M. Tronskiy xotirasiga bag‘ishlangan ilmiy o‘qishlar materiallari. — Sankt-Peterburg.: Nauka, 2012. — 750–760-betlar.

Havolalar