| Chogori | |
|---|---|
| urdu کے ٹو | |
Chogori yozda. Janubdan ko‘rinishi. | |
| Eng baland nuqtasi | |
| Mutlaq balandligi | 8614 m |
| Nisbiy balandligi | 4020 m |
| Birinchi ko‘tarilish | 31-iyul 1954-yil, Lino Lachedelli va Akille Kompanyoni (Italiya ekspeditsiyasi rahbari: Ardito Dezio) |
| Joylashuvi | |
| 35°52′52″ sh. k. 76°30′48″ sh. u.HGЯO | |
| Mamlakatlar | |
| Hududlar | Gilgit-Baltiston, Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayoni |
| Tog‘ tizimi | Qorakoram |
| Tizma yoki massiv | Baltoro-Muztog‘ |
Chogori (K2, Dapsang, Godvin-Osten; urdu کے ٹو; xit. sodd. 乔戈里峰, pinyin Qiáogēlǐ Fēng; 8611 m, 8614 m) — Yer yuzidagi balandligi bo‘yicha ikkinchi tog‘ cho‘qqisi hisoblanadi (undan keyin Jomolungma). Dunyodagi eng shimoliy sakkiz ming metrlik cho‘qqi hisoblanadi. U Qorakoram tizimida, Himolay tog‘laridan shimoli-g‘arbda, Baltoro tizmasida, chegarasida Gilgit-Baltiston (Kashmir, 1948-yildan beri Pokiston tomonidan boshqariladigan) va Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayoni Xitoyga qarashli (Trans-Qorakoram trakti hududi 1963-yilda Pokiston tomonidan Xitoyga berilgan; bu hududiy yon berish Hindiston tomonidan tan olinmaydi).
Chogoriga ko‘tarilish nihoyatda qiyin bo‘lgani uchun u «Yovvoyi tog‘» (Savage Mountain) nomi bilan ham tanilgan. Xitoy tomonidan Chogori cho‘qqisiga chiqish qiyinroq va xavfliroq, shu bois unga odatda Pokiston tomonidan ko‘tarilishadi. Chogori qish faslida zabt etilgan so‘nggi sakkiz ming metrlik cho‘qqi bo‘ldi. Ko‘tarilishlar deyarli har doim yilning eng iliq oylari — iyul va avgustda amalga oshirilgan; K2 ning shimolroqda joylashgani uni noqulay ob-havo va sovuqqa ko‘proq moyil qiladi.
Tarixi
Nomi
Chogori ko‘plab nomlar bilan ataladigan tog‘. Uni inglizlar 1856-yilda topografik ekspeditsiya doirasida kashf etgan. Ekspeditsiya Kashmir (o‘sha paytda Britaniya imperiyasiga qarashli bo‘lgan) va Xitoy o‘rtasidagi chegarani belgilagan (Hindistondagi Britaniya hududini chegaralash loyihasi 1802-yilda boshlangan). Tog‘ «K2» deb Qorakoramning ikkinchi cho‘qqisi sifatida belgilangan (bundan «K» qisqartmasi kelib chiqqan). Tadqiqotchilar mahalliy nomlarni aniqlashga harakat qilishgan; keyinchalik K1, K3, K4 va K5 deb belgilangan cho‘qqilar qayta nomlangan va hozirda quyidagicha ataladi: Masherbrum, Gasherbrum IV, Gasherbrum II va Gasherbrum I mos ravishda. K2 uzoq va borish qiyin bo‘lgan joyda joylashgani sababli (eng yaqin aholi punkti 120 km uzoqlikda, uzoqdan qaralganda uni boshqa tog‘lar to‘sib turadi), xuddi Everest kabi, bu tog‘ning mahalliy nomi bo‘lmagan. Uni tadqiqotchi Genri Godvin-Osten[inglizcha] sharafiga nomlash taklif qilingan, biroq bu taklif Qirollik geografiya jamiyati tomonidan rad etilgan. Shu sababli tarixan Yevropada K2 texnik nomi eng mashhur bo‘lib qolgan. SSSRda 1950-yillargacha tog‘ xaritalarda Godvin-Osten deb, keyinchalik esa Chogori deb ko‘rsatilgan.[manba ko‘rsatilmaganiga 716 kun bo‘ldi]
Amerikalik alpinist Jorj Bell[inglizcha] K2 ni «seni o‘ldirishga urinadigan yovvoyi tog‘» deb atagan — bu «Yovvoyi tog‘» laqabi (Savage Mountain) Chogoriga nisbatan qo‘llanila boshlagan. Uni, shuningdek, «tog‘lar qiroli», «alpinistlar tog‘i» va «barcha tog‘lar tog‘i» deb ham atashadi. Xitoy tomonidan K2 ning mahalliy nomi — Dapsang (Dapsang).[manba ko‘rsatilmagan, 716 kun]
Ko‘tarilishlar tarixi
Cho‘qqiga chiqishga ilk urinish 1902-yilda Oskar Ekkensteyn va Alister Krouli, biroq ular atigi 6525 metr balandlikka yetgan. 1909-yilda Abruts gersogi Luidji Amedeo K2 da 6199 m (yoki 6251 m) balandlikkacha ko‘tarilgan, biroq tog‘ tizmasi qirrasi (keyinchalik uning nomi bilan atalgan) baltilik yuk tashuvchilar uchun haddan tashqari uzun va tik ekanini aniqlagach, ortga qaytgan. 1910-yilda Milanda o‘qigan ma’ruzasida u shunday degan: «Agar inson oyog‘i bir kun kelib K2 ning yaltirab turgan cho‘qqisiga qadam qo‘ysa, bu alpinist emas, uchuvchi bo‘ladi».
Cho‘qqi zabt etilishidan oldin uchta Amerika ekspeditsiyasi unga yetib borishga muvaffaqiyatsiz uringan. 1938 va 1953-yillardagi ekspeditsiyalarni Charlz Xyuston tashkil qilgan, 1939-yildagi ekspeditsiyani esa Frits Vissner[inglizcha]. Birinchisi7925 m balandlikka yetgan, ikkinchisi[inglizcha] tog‘da o‘lim bilan tugagan ilk holatlarni qayd etgan, uchinchisi — 1953-yilgi ekspeditsiya esa Reynxold Messner tomonidan «tasavvur qilish mumkin bo‘lgan eng hayratlanarli muvaffaqiyatsizlik» deb ta’riflangan.
K2 cho‘qqisiga birinchi bo‘lib 1954-yilgi Italiya ekspeditsiyasi geolog Ardito Dezio[italyancha] boshchiligida (11 alpinist va 440 yuk tashuvchi). Asosiy lager 28-mayda tashkil etilgan, 21-iyunda alpinist Mario Puchoz tog‘ kasalligidan vafot etgan, 31-iyulda italiyalik alpinistlar Lino Lachedelli va Akille Kompanyoni (Pino Galotti[italyancha] va Valter Bonatti, ular kislorodni 7-lagerdan 9-lagerga olib chiqqan) ko‘magida K2 cho‘qqisiga birinchi bo‘lib ko‘tarilgan. Italiyaliklar ko‘tarilish uchun janubi-sharqiy «Abruts qirrasi» yo‘nalishidan foydalangan. Bu yo‘l hozir K2 ga chiqishning eng ommabop yo‘nalishi hisoblanadi (tog‘ni zabt etuvchi alpinistlarning to‘rtdan uch qismigacha undan foydalanadi). Ekspeditsiya bir qator sud jarayonlari bilan yakunlangan: Kompanyoni Bonattini kislorod ballonlaridan noto‘g‘ri foydalanganlikda ayblagan (ko‘tarilish yakunida ulardan voz kechishga to‘g‘ri kelgan), Bonatti esa o‘z navbatida Kompanyonini 9-lagerni ataylab boshqa joyga ko‘chirganlikda ayblagan, toki u Galotti bilan birga cho‘qqiga yakuniy ko‘tarilishni amalga oshira olmasin.
Chogoriga ko‘tarilgan birinchi ayol polshalik alpinist Vanda Rutkevich (1986).
Amerikaning «K-2» ekspeditsiyasi 6-mart 1987-yilda sun’iy yo‘ldoshdan olingan o‘lchovlarga ko‘ra, tog‘ balandligi 8858 dan 8908 m gacha ekanini va shu bois u dunyodagi eng baland tog‘ ekanini ma’lum qilgan. 13-avgust 1987-yilda bu o‘lchovlarni Xitoy topograflari rad etib, Everest balandligini 8848 metr, K2 balandligini esa 8611 metr deb belgilagan.
Sobiq SSSR mamlakatlari tarixida birinchi marta cho‘qqiga 1-avgust 1992-yilda Vladimir Balyberdin (Rossiya) va Gennadiy Kopeyka (Ukraina), 3-avgust 1992-yilda — Aleksey Nikiforov (Rossiya) Balyberdin boshchiligidagi xalqaro ekspeditsiya tarkibida ko‘tarilgan. 1996-yil yozida rossiyalik alpinistlardan tuzilgan jamoa Tolyatti shahridan bo‘lib, unga Ivan Dusharin rahbarlik qilgan; jamoa Shimoliy qirra orqali Chogori cho‘qqisiga ko‘tarilgan.
2007-yil yozida Viktor Kozlov boshchiligidagi Rossiya alpinizm terma jamoasi ilgari hech kim bosib o‘tmagan G‘arbiy devor orqali cho‘qqiga yangi yo‘nalish ochdi. Bu mavjud yo‘nalishlar ichida eng murakkabi bo‘ldi. 21–22-avgust kunlari ekspeditsiyaning 11 ishtirokchisi cho‘qqiga ko‘tarildi: Andrey Mariyev va Vadim Popovich (21.08), Nikolay Totmyanin, Aleksey Bolotov, Gleb Sokolov, Yevgeniy Vinogradskiy, Viktor Volodin, Vitaliy Gorelik, Gennadiy Kirievskiy, Ilyos Tuxvatullin va Pavel Shabalin (22.08). Ko‘tarilish kislorod uskunalaridan foydalanmasdan amalga oshirilgan.
1-avgust 2008-yil kuni tog‘da alpinistlarning eng ko‘p sonli halok bo‘lish hodisasi Chogoriga ko‘tarilishlar tarixida yuz berdi. 11 kishi halok bo‘ldi.
2015-yil holatiga ko‘ra, K2 cho‘qqisiga 10 xil yo‘nalish ochilgan. Ularning aksariyati Pokiston tomonidan.
Cho‘qqi zabt etilganidan beri eng ko‘p alpinist ishtirok etgan ko‘tarilish 22–23-iyul kunlari 2018-yilda bo‘lib o‘tdi. Ob-havo juda qulay bo‘lgan sharoitda 63 alpinist cho‘qqiga ko‘tarildi; ulardan biri halok bo‘lib, tog‘ning 85-qurboniga aylandi.
22-iyul 2018-yilda polshalik alpinist Andjey Bargel (polyakcha Andrzej Bargiel) K2 cho‘qqisidan tog‘ chang‘ilarida pastga tushgan dunyodagi birinchi odam bo‘ldi.
Boshqa sakkiz ming metrlik cho‘qqilardan farqli ravishda, ularga barcha tizmalardan yo‘nalishlar orqali chiqilgan bo‘lsa-da, hozirgacha hech kim Chogorining sharqiy yonbag‘ridan cho‘qqiga chiqa olmagan.
Qishki ko‘tarilishlar
2021-yilgacha K2 ga qishda ko‘tarilishga bo‘lgan urinishlarning hech biri muvaffaqiyat bilan yakunlanmagan.
- 1987/1988 — Polsha, Kanada va Buyuk Britaniyadan kelgan 24 alpinistdan iborat jamoaning birinchi urinishi. Kshishtof Velitski va Leshek Chihi 7300 m balandlikka yetgan.
- 2002/2003 — Polsha, Qozog‘iston, O‘zbekiston va Gruziya alpinistlaridan tashkil topgan jamoaning urinishi. 7650 m balandlikda lager tashkil etilgan, biroq jamoa a’zolaridan birini evakuatsiya qilish zarurati tufayli ekspeditsiya to‘xtatilgan.
- 2011/2012 — Rossiya jamoasi 7000 m balandlikka yetgan, alpinistlardan biri vafot etganidan keyin ekspeditsiya to‘xtatilgan.
- 2017/2018 — Polsha jamoasining urinishi; unga Kshishtof Velitski boshchilik qilgan (Adam Biletski, Yanush Golab, Artur Malek, Marek Xmilarski, Denis Urubko). Urubko jamoadan chiqib ketgan va mustaqil ravishda yakka ko‘tarilish.
- 16-yanvar 2021-yilda 10 nafar nepallik alpinistdan iborat guruh Nirmal Purja boshchiligida tarixda birinchi marta qish faslida K2 cho‘qqisiga yetib borishga muvaffaq bo‘ldi. Nirmalning aytishicha, u qo‘shimcha kislorodsiz «sof ko‘tarilish»ni amalga oshirgan. Shu tariqa Chogori qishda va kislorod ballonlaridan foydalanmasdan.
Cho‘qqiga ko‘tarilish
Chogoriga ko‘tarilish Pokiston tomonidan amalga oshiriladi. Texnik jihatdan bu sayyoradagi eng baland cho‘qqi — Everestga ko‘tarilishdan ancha murakkab. Texnik jihatdan qiyin qismlar qatoriga ikkinchi lagerdan biroz pastroqda joylashgan, balandligi taxminan 30 m bo‘lgan vertikal yoriq — «Mo‘ri» hamda balandligi 450 m dan ortiq bo‘lgan yemirilgan jinslardan tashkil topgan ulkan qoyali to‘siq — «Qora piramida» kiradi; u 2- va 3-lagerlar orasida joylashgan. 3- va 4-lagerlar orasida qor ko‘chkisi xavfi yuqori bo‘lgan «Yelka» joylashgan. Cho‘qqidan 400 metr masofada «Shisha bo‘g‘iz[inglizcha] — 100 metrlik travers baland serak ostidan o‘tadi.
Asosiy lager taxminan 5100 m balandlikda joylashgan. Abruts qirrasi yo‘nalishi bo‘ylab harakatlanganda, 1-lager taxminan 6065 m, ikkinchi lager taxminan 6700 m, uchinchi lager taxminan 7250 m va to‘rtinchi lager 7680 m balandlikda, cho‘qqidan vertikal hisobda deyarli bir kilometr pastda tashkil etiladi. Faqat to‘rtinchi lager nisbatan tekis joyda joylashgan; qolgan uchta lagerning chodirlari yonbag‘irlarga o‘rnatiladi, uchinchi lager balandligida esa yonbag‘ir ayniqsa tik bo‘ladi. Yuqori lagerlar va tortilgan arqonlar ko‘pincha ko‘chirib ketiladi va shikastlanadi qor ko‘chkilari oqibatida.
Xavflilik darajasi bo‘yicha tog‘ sakkiz ming metrlik cho‘qqilar orasida Annapurnadan keyin ikkinchi o‘rinda turadi. 2008-yil o‘rtalariga kelib, Chogori cho‘qqisiga 284 kishi chiqqan (o‘sha paytgacha Everestga 3684 kishi ko‘tarilgan), 66 kishi ko‘tarilishga urinish chog‘ida halok bo‘lgan. 2018-yilga kelib tog‘da 85 kishi halok bo‘lgan; o‘sha yilning iyun oyidagi ma’lumotlarga ko‘ra, o‘lim ko‘rsatkichi 23 % ni tashkil etgan; bu ko‘rsatkich 367 ta ko‘tarilish urinishiga nisbatan hisoblangan. 2022-yil avgustiga kelib cho‘qqiga 700 kishi chiqqan (ulardan 190 nafari 2022-yilda), halok bo‘lganlar soni 96 nafarga yetgan, o‘lim ko‘rsatkichi esa 13,7 % gacha kamaygan.
Asosiy lagerdan yuqoridagi yonbag‘irda Gilki (Jilki) yodgorligi joylashgan. U Art Gilki xotirasiga nomlangan va bu yerda halok bo‘lgan barcha alpinistlarga bag‘ishlangan.
Statistika
| Yil | Ko‘tarilishlar soni | Halok bo‘lganlar soni | Foiz |
|---|---|---|---|
| 1986 | |||
| 1995 | |||
| 2018 | 62 | 11 (3 kishi jarohatlangan) | |
| 2022 | 190 | ||
| 2023 | |||
| 2024 | 220 | 17 | 11 % |
2022-yil iyul oyi oxiriga kelib, K2 cho‘qqisiga ko‘tarilishlar soni rekord darajaga — 190 dan oshdi. Ularning 145 dan ortig‘i 24 soatlik qulay ob-havo oralig‘ida, 22-iyul kuni amalga oshirildi. Alpinist Alan Arnette bu haqda shunday deb yozgan:
Everest modeli endi K2 da rasman qo‘llanmoqda. Men bir paytlar K2 hech qachon Everestga aylanmaydi, deb yozgan edim — adashgan ekanman.
Asl matn (inglizcha)Everest modeli endi K2 da rasman qo‘llanmoqda… Men [bir paytlar] K2 hech qachon Everestga aylanmaydi, deb yozgan edim… Adashgan ekanman.
Asosiy lagerga piyoda sayohat
Chogori (K2) asosiy lageriga piyoda borish yo‘li cho‘lga xos toshloq hududdan o‘tadi. O‘simliklar siyrak, oqib turadigan suv esa tez-tez uchraydi, chunki butun yo‘nalish bo‘ylab muzlik joylashgan. Piyoda yurish o‘rtacha 2 kun davom etadi va maxsus jismoniy tayyorgarlikni talab qilmaydi.
Yo‘nalish Skardu shahridan boshlanib, Askole, Jhola, Payu (3666), Urdukas (3950) manzillari orqali o‘tadi. Bu yerdan Katedral-pik va Trango minoralari ko‘rinadi. Keyin Goro II (4300) va Konkordiya (4550, asosiy lagergacha 12 km) lagerlariga boriladi; bu yerda Baltoro va Godvin-Osten[inglizcha] muzliklari qo‘shilib, Chogorining o‘zi ko‘rina boshlaydi. Yo‘lda balandlikni ba’zan oshirishga, ba’zan pasaytirishga to‘g‘ri keladi. Asosiy to‘siq — suv oqimlari va toshloq morenalarni kesib o‘tish.
Kinematografiyada
- «K2: Eng yuqori balandlik» — 1991-yilda suratga olingan sarguzasht filmi.
- «Vertikal chegara» — 2000-yilda suratga olingan sarguzasht filmi.
- «Cho‘qqi»[inglizcha] — 2012-yilda suratga olingan, K2 da 2008-yilda yuz bergan halokatga bag‘ishlangan hujjatli film.
- «Balandlik geni 2. Tog‘lar tog‘i» — 2024-yilgi hujjatli film.
Adabiyotlar
- Godvin-Osten // Germanik — Golub. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1952. — B. 580. — (Katta Sovet ensiklopediyasi : [51 jildda] / bosh muharrir B. A. Vvedenskiy ; 1949—1958, jild 11).
- Amanda Padoan, Piter Tsukerman. «Halokatli tushish. Dunyoning eng murakkab cho‘qqilaridan biri — K2 dagi fojia», Bombora nashriyoti, 2023, ISBN 978-5-04-161494-2 (Asl nomi: BURIED IN THE SKY: The Extraordinary Story of the Sherpa Climbers)
- Martin But. Sehrli hayot: Aleister Krouli tarjimayi holi (inglizcha). — Coronet nashriyoti. — London: Hodder & Stoughton, 2001. — ISBN 0-340-71806-4.
- Jim Kurran. K2: Yovvoyi tog‘ haqidagi hikoya (inglizcha). — Hodder & Stoughton, 1995. — ISBN 978-0-340-66007-2.
- Bernadett Makdonald. Arqon birodarligi — Charlz Xyuston tarjimayi holi (inglizcha). — The Mountaineers Books, 2007. — ISBN 978-0-89886-942-2.
- Filippo De Filippi[inglizcha], Luidji Amedeo (Savoy shahzodasi va Abruts gersogi). Qorakoram va G‘arbiy Himolay, 1909: Savoy shahzodasi, Abruts gersogi oliy hazratlari shahzoda Luidji Amedeoning ekspeditsiyasi haqida hisobot (inglizcha). — Dutton and Company, Nyu-York, 1912.
Havolalar
- K2 plakatining yo‘nalishlar va izohlarni o‘z ichiga olgan namunasi (inglizcha). Ko‘rilgan sana: 31-iyul 2019-yil. Arxivlangan 13-yanvar 2015-yil.
- Akille Kompanyoni (inglizcha). www.telegraph.co.uk. Daily Telegraph. Ko‘rilgan sana: 28-may 2019-yil. Arxivlangan 28-may 2019-yil.