Kosmik tor — faraziy astronomik obyekt; u bir o‘lchamli topologik nuqson sifatida makon-vaqtda mavjud bo‘lishi mumkin. Kosmik torlar ilk Koinotda, Buyuk birlashuv davrida fundamental o‘zaro ta’sirlarning ajralishi bilan bog‘liq makon-vaqt topologiyasining fazaviy o‘tishi jarayonida paydo bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Bu fazaviy o‘tish butun Koinotda bir vaqtda emas, balki makon-vaqtning ko‘plab alohida hududlarida mustaqil ravishda sodir bo‘lgan. Turli hududlar chegaralarida topologik nuqsonlar («burmalar») hosil bo‘lgan. Bunday hududlar makon-vaqtning odatdagi holatidan farq qiladigan alohida holatga o‘tgan — aynan shular «kosmik torlar» edi. Taxminlarga ko‘ra, har bir Xabbl hajmida kamida bitta kosmik tor hosil bo‘lgan bo‘lishi kerak.
Nazariy asoslar
Kosmik torlar, xususan, torlar nazariyasining oqibatlaridan biri bo‘lishi mumkin.
«Kosmik torlar»ning mavjudligini ilk bor britaniyalik fizik Tomas Kibbl 1976-yilda bashorat qilgan, ularning nazariyasini esa sovet fizigi Yakov Zeldovich 1981-yilga kelib rivojlantirgan.
Kosmik torlarning diametri atom yadrolari o‘lchamidan ancha kichik (taxminan 10−29 santimetr), uzunligi esa kamida bir necha o‘n parsek. Ularning birlik uzunlikdagi massasi taxminan 1022 gramm/santimetrga teng. Ya’ni, torning atigi bir kilometri Yer massasining 1/6 qismiga teng; bu esa torlarning nihoyatda yuqori zichlikka ega ekanini ko‘rsatadi.
Nazariyaga ko‘ra, kosmik torlar Katta portlashdan ko‘p o‘tmay paydo bo‘lgan va yopiq yoki cheksiz uzun bo‘lgan. Torlar egiladi, bir-birini kesib o‘tadi va uziladi. Uzilgan tor uchlari darhol birlashib, yopiq bo‘laklarni hosil qiladi. Torlarning o‘zi ham, ularning alohida bo‘laklari ham Koinot bo‘ylab deyarli yorug‘lik tezligida harakat qiladi.
Aniqlashga urinishlar
Albatta, kosmik torni bevosita ko‘rishning imkoni yo‘q, ammo u juda katta massali boshqa jismlar kabi «gravitatsion linza» hosil qiladi: uning ortidagi manbalardan kelayotgan yorug‘lik nurlari tor atrofidan og‘ib o‘tishi kerak.
2003—2005-yillarda matbuotda CSL-1 deb atalgan, 6-7 milliard yorug‘lik yili masofada joylashgan galaktikaning tasviri kosmik tor kashf qilinganining dalili sifatida talqin qilinishi mumkinligi haqidagi bir qator xabarlar chop etildi. Keyingi tadqiqotlarda CSL-1 yaqinida tor mavjudligi rad etildi. Biroq bunday tor mavjud bo‘lsa ham, u biroz g‘ayrioddiyroq turga mansub bo‘lishi ehtimoli ochiq qoldi. (Xabbl teleskopi yordamida aslida bular gravitatsion linzalar yoki torlar ta’sirida tasviri buzilmagan ikkita bir xil galaktika ekanini isbotlashga muvaffaq bo‘lindi. Buning uchun 14 000 soniyalik ekspozitsiya talab etildi)
2010-yilda kosmik torlar mavjudligining yangi bilvosita dalillari haqida xabar berildi. Bu dalillar kvazarlar kuzatuviga asoslangan.
2020-yilda 12.5 yil davomida pulsarlarni kuzatgan olimlar jamoasi — NANOGrav tomonidan ma’lumotlar to‘plami e’lon qilindi. Unda kosmik torlar mavjudligining belgisi sifatida talqin qilinishi mumkin bo‘lgan anomaliyalar bor.
Madaniyatda
Kosmik tor ilmiy-fantastik asar syujetini shakllantiruvchi unsur sifatida qo‘llanganiga misollar mavjud. Jumladan, irlandiyalik fantast yozuvchi Ian Makdonaldning «Vertandi halqasi» qissasi va rossiyalik fantast yozuvchi V. Golovachyovning «Torda» romani shular jumlasidandir. Kosmik tor «Yulduzlar yo‘li: Keyingi avlod» serialida ham (4-mavsum, 10-qism) uchraydi. Bundan tashqari, «Smeshariki. Pin-kod» animatsion serialining bir qismida kosmik tordan amalda foydalanib, yorug‘lik tezligidan yuqori tezlikka erishishga urinish tilga olinadi.