Okean sayyorasi

Okean-sayyora rassom tasavvurida
Yerning Tinch okeani tomondan ko‘rinishi. Sayyora yuzasining 70,8% qismini Jahon okeani egallaydi.

Okean-sayyora — sayyoralarning asosan muz, tog‘ jinslari va metallardan tashkil topgan turi (modelni soddalashtirish uchun bu tarkibiy qismlarning massa bo‘yicha ulushlari taxminan teng deb olinadi). Ona yulduzidan qanchalik uzoqda joylashganiga qarab, bunday sayyoralarning butun yuzasi chuqurligi 100 km gacha yetadigan suyuq okean — suv bilan qoplangan bo‘lishi mumkin (aniq chuqurlik sayyora radiusiga bog‘liq). Kattaroq chuqurlikda bosim shu darajada ortadiki, suv suyuq holatda qololmaydi va qotib, muzning quyidagi shakllarini hosil qiladi: V muz, VI, VII, X va boshqalar. Hozircha bunday turdagi kashf etilgan yagona sayyora — GJ 1214 b.

Kashf etilish tarixi

Okean-sayyora turidagi sayyoraning ichki tuzilishi. Massasi 6—8 ME

Bunday turdagi sayyoralar mavjudligi haqidagi dastlabki taxminni Devid Stivenson (Kaliforniya texnologiya instituti) ilgari surgan. Keyinchalik bu nazariy modelni Kristof Soten boshchiligidagi Nant universiteti jamoasi hamda Mark Kyuxner rivojlantirgan.

Shakllanish jarayoni

So‘nggi yillarda ko‘plab ekzosayyoralar — issiq yupiterlar, yaʼni gaz gigantlari (gigant sayyoralar) kashf etildi. Ular o‘z yulduziga juda yaqin orbitalarda aylanadi, holbuki sayyora tizimlarining shakllanishi va evolyutsiyasi haqidagi hozirgi tasavvurlarga ko‘ra, ular bu joyda shakllana olmas edi. Shu bois sayyoralar shakllangandan so‘ng o‘z yulduziga yaqinroq orbitalarga, jumladan, yashash uchun qulay zonaga ham ko‘chishi mumkin.

Suvning fazaviy diagrammasidan parcha
Massaga bog‘liq holda kimyoviy tarkibi turlicha bo‘lgan sayyoralar o‘lchamlarining taqqoslanishi; «Suvli sayyoralar»ga qarang (Mark Kyuxner, NASA GSFC)

Agar sayyora tizimi shakllanayotgan paytda o‘z yulduzidan ancha uzoqda hosil bo‘layotgan protosayyora massasi taxminan 10 Yer massasiga yetsa, uning massasi vodorod va geliyni tortib olish uchun yetarli bo‘ladi va u oxir-oqibat gaz gigantiga aylanadi. Massasi biroz kichikroq, taxminan 6—8 Yer massasiga teng bo‘lgan hamda 10 Yer massasi chegarasiga yetmagan sayyora esa, xuddi Quyosh tizimidagi gigant sayyoralarning yo‘ldoshlari kabi, asosan muz va tog‘ jinslaridan iborat bo‘ladi. Agar bunday sayyora, bir tomondan, yulduz atrofidagi o‘z orbitasini boshqa jismlardan tozalash va yaqinida shakllangan gaz giganti tomonidan tutib olinmaslik uchun yetarlicha katta bo‘lsa, ikkinchi tomondan esa shakllanayotgan gaz-chang bulutidan vodorod va geliyni tortib olishga yetarli darajada katta bo‘lmasa, soddalashtirilgan modelga ko‘ra, taxminan yarmi muz va yarmi qattiq tog‘ jinslaridan iborat muzli sayyora hosil bo‘ladi.

Migratsiya jarayonida protoplanetar gaz-chang diskida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan kuchli turbulent g‘alayonlar orbitani o‘zgartirishi mumkin. Natijada massasi 6—8 Yer massasiga teng muzli sayyora o‘z yulduziga shunchalik yaqin kelib qoladiki, uning tashqi muzli qobig‘i erib, sayyoraning butun yuzasi chuqurligi 72—133 km bo‘lgan suyuq suv okeani bilan qoplanadi. Bunday okean tubidagi bosim taxminan 1—2 GPa (10—20 ming atm.) bo‘lib, bu bosim polimorf muz shakllarini hosil qilish uchun yetarlidir. Ular suyuq suvdan og‘irroq va bunday bosimda hech qachon erimaydi. Pastroqda turli shakldagi muzlardan tashkil topgan, qalinligi taxminan 4850 km bo‘lgan qattiq qobiq, undan ham ichkarida esa radiusi qariyb 7900 km bo‘lgan qattiq ichki qism joylashadi. Bu qism qalinligi 3500 km bo‘lgan toshli mantiya va radiusi 4400 km bo‘lgan metall yadrodan iborat.

Hayot mavjud bo‘lishi ehtimoli

Yerga o‘xshash biologik hayot yuzaga kelishi uchun sayyora yashash uchun qulay zonada joylashishi kerak. Bu uning yuzasidagi muz qatlamining erishiga imkon beradi. Bundan tashqari, minerallar ham zarur bo‘lib, ular sayyora qobig‘ida mavjud. Bunday sayyoralarda suyuq suv qatlami bilan qobiq orasida minerallarga yetib borishga to‘sqinlik qiladigan qalin qattiq muz qatlami bo‘ladi. Biroq minerallar sayyoraga meteoritlar va kometalar orqali yetib kelishi mumkin.

Ushbu turga mansub kashf etilgan sayyoralar

2009-yil 17-dekabrda GJ 1214 b sayyorasi kashf etildi. Xususiyatlariga ko‘ra, astronomlarning aksariyati uni okean-sayyoralar turiga kiritdi. 2012-yil fevralida esa Zakori Berta boshchiligidagi Garvard–Smitson astrofizika markazi astronomlari bu taxminni tasdiqladi. Ular sayyora o‘z yulduzi diski oldidan tranzit qilib o‘tayotgan paytda uning atmosferasini Habbl teleskopi yordamida o‘rganib, u asosan zich suv bug‘idan, shuningdek, oz miqdordagi geliy va vodoroddan iborat degan xulosaga keldi. Ammo sayyora yuzasidagi harorat Yerdagiga nisbatan ancha yuqori (taxminan 200 °C) ekanini hisobga olib, olimlar undagi suv «issiq muz» va «o‘ta suyuq suv» kabi Yerda uchramaydigan noodatiy holatlarda bo‘ladi, deb hisoblaydi.

Havolalar