Myuon katalizi — yadroviy sintez reaksiyalarini katalizlash jarayoni (ingl. myuon katalizi yordamidagi sintez (muon catalyzed fusion), MCFusion, MCF), yoki oddiygina myuon katalizi — yadrolarning, masalan, vodorod izotoplari yadrolarining manfiy zaryadlangan myuonlar ishtirokida qo‘shilishini osonlashtiradigan jarayondir. Klassik termoyadroviy sintezdan farqli ravishda, bunda sintez reaksiyasi nisbatan past haroratda kechadi. Hozirgi vaqtda myuonlarni hosil qilish uchun juda katta energiya talab etilgani sababli bu jarayonni termoyadroviy sintezda qo‘llash energetik jihatdan foydasiz.
Jarayonning mohiyati quyidagicha: manfiy zaryadlangan myuon (yashash vaqti τμ=2,2⋅10−6 s va massasi mμ=206,769 me bo‘lgan beqaror zarracha) vodorod izotoplari aralashmasiga tushganda, mezoatomlarni, ya’ni elektroni myuon bilan almashgan atomlarni — proton-myuon (Н-μ), deytron-myuon (D-μ) va triton-myuon (T-μ) atomlarini hosil qiladi. Ular keyinchalik molekulalar Н2, D2 va Т2 (shuningdek, HD, НТ va DT molekulalari) bilan to‘qnashib, mezomolekulalar НН-μ, HD-μ, HT-μ, DD-μ, DT-μ va TT-μ (aniqrog‘i, mezomolekulyar ionlar (HH-μ)+, (HD-μ)+ va hokazo)ni hosil qiladi.
Myuon elektrondan taxminan 207 marta og‘ir bo‘lgani uchun mezomolekulalar o‘lchamlari H2+, HD+ va boshqa molekulyar ionlarning o‘lchamlaridan shuncha marta kichikdir. Oddiy molekulyar ionlarda yadrolar orasidagi o‘rtacha masofa ikki atom birligiga teng, ya’ni ~2a0 = 2h2/mee2 ≈ 10−10 m. Mezomolekulalarda esa yadrolar orasidagi masofa taxminan ikki mezoatom birligiga teng, ya’ni ~2aμ = 2h2/mμe2 ≈ 5⋅10−13 m. Bunday yaqinlashish odatdagi haroratlarda ham sodir bo‘ladi. Vodorod izotoplari yadrolari xuddi shunday masofagacha yaqinlashishi uchun ~3 keV kinetik energiya talab etiladi. Bu ~30 million darajaga to‘g‘ri keladi va zamonaviy yuqori haroratli eksperimental termoyadroviy qurilmalarda erishilgan harorat bilan qiyoslanadi.
DDμ, DTμ va TTμ mezomolekulalari hosil bo‘lgach, τ taxminan 10−9…10−12 s davomida ularning yadrolari nihoyatda tez, kuchli o‘zaro ta’sir hisobiga quyidagi reaksiyalarda birlashadi:
Proton qatnashgan HDµ va HTµ mezomolekulalarida yadrolarning birikish tezligi past (birlashishgacha yashash vaqti ~10-6 s) bo‘lib, quyidagi reaksiyalar sodir bo‘ladi:
Buning sababi nisbatan kuchsiz elektromagnit o‘zaro ta’sirdir.
Bu reaksiyalar mezomolekulalarda µ− ishtirokida kechgani uchun har birining uch xil natijasi bo‘lishi mumkin: myuon erkinlashadi, geliy mezoatomini hosil qiladi yoki parchalanadi. Erkin myuon keyingi sintez reaksiyasini katalizlashi mumkin, geliy yadrosi (alfa-zarracha) tutib qolgan myuon esa bunday qila olmaydi. Shuningdek, myuonlar elektronlar va antineytrinolarga parchalanadi; myuonning yashash vaqti taxminan 2,2 mks.
Shunday qilib, bitta myuon boshlaydigan sintez reaksiyalari soni Xc esa myuonning geliyga yopishish koeffitsiyenti (≈ 0,5…1 %) va myuonlarning parchalanishi tufayli cheklangan.
Tajribada Xc≈100 qiymatiga erishilgan, ya’ni bitta myuon energiyani 100 × 14 MeV = 1,4 GeV miqdorda ajratib chiqarishi mumkin. Biroq bu miqdor tezlatkichda myuon hosil qilishga sarflanadigan energiyadan (deytronlar dastasi uchun 5…10 GeV) kichik. Shunday qilib, myuon katalizi hozircha energetik jihatdan foydasiz jarayondir. Myuon katalizidan energiya ishlab chiqarishda tijorat jihatidan samarali foydalanish quyidagi shart bajarilgandagina mumkin: Xc > 104.
Shuningdek, myuon katalizidan yadroviy yoqilg‘ini ko‘paytirish (nuclear breeding) maqsadida ham foydalanish taklif etilgan: bunda boshqariladigan termoyadroviy reaksiyada kuchli neytron oqimi hosil qilinib, bu neytronlar yordamida keyinchalik transmutatsiya orqali uran-238 dan plutoniy-239 olinadi.
Adabiyotlar
- Karnakov B. M., «Yadro sintezining myuon katalizi», Soros ta’lim jurnali maqolalari
- Vaysenberg A. O. Myu-mezon. — M.: Nauka, 1964. — 399 bet