Subtropik iqlim

Subtropiklarning quruqlikdagi joylashuvi (Boris Alisovga ko‘ra)
O‘rta dengizbo‘yi o‘rmoni — Liviya

Subtropiklar, yoki subtropik mintaqalar, — tabiiy (geografik) mintaqalar hamda Yerning Shimoliy va Janubiy yarimsharlarida, ekvator yaqinidagi tropiklar bilan mo‘tadil kengliklar o‘rtasida, ya’ni taxminan 30° va 40° shimoliy va janubiy kengliklar oralig‘ida joylashgan iqlim zonalaridir. Bu hududlarda, odatda, tropiklarga xos yoz va tropiklarga xos bo‘lmagan qish kuzatiladi. Subtropiklar ko‘pincha quruq, nam va yarim nam turlarga ajratiladi. Yozda tropik, qishda esa mo‘tadil havo massalari ustunlik qiladi. Harorat va yog‘in miqdori mavsumlar bo‘yicha sezilarli darajada farqlanadi. Qor yog‘ishi ham mumkin. Subtropik mintaqa tog‘larining nam hududlarida o‘rmon-o‘tloq, quruq hududlarida esa o‘rmon-dasht ko‘rinishidagi balandlik mintaqalanishi kuzatiladi.

Keng tarqalgan ta’rifga ko‘ra, o‘rtacha yillik harorat 14 daraja Selsiydan yuqori, eng sovuq oyning (yanvar yoki iyul, ba’zan fevral yoki avgust) o‘rtacha harorati esa 0 darajadan yuqori, biroq 18 darajadan oshmaydigan iqlim subtropik hisoblanadi.

Yog‘inlarning taqsimlanish tartibi

Subtropik okean iqlimi: yog‘inlar yil davomida bir tekis taqsimlanadi. Yiliga 720-2500 mm.

Subtropik musson iqlimi: yog‘inlarning eng ko‘p qismi yozda tushadi (yog‘inlar asosan yozgi mavsumga to‘g‘ri keladi). Yiliga 600-2500 mm.

Subtropik ichki kontinental iqlim: yog‘inlar asosan qishda (eng ko‘p qishda va kech kuzda) tushadi. O‘rta dengiz iqlimidan farqli ravishda, sutkalik harorat tebranishlari katta bo‘lishi bilan ajralib turadi. Yiliga 250 mm.

O‘rta dengiz iqlimi: yog‘inlar asosan qishda tushadi. Yiliga 300-600 mm.

Harorat rejimi

Yozda o‘rtacha oylik harorat 20 °C dan yuqori, qishda esa 4 °C va undan yuqori bo‘ladi. Qutbiy havo massalari kirib kelganda qirov tushishi va kuchsiz, ba’zan −10 °C gacha yetadigan sovuqlar kuzatilishi mumkin. Subtropik quruqlik hududlarida okean bo‘yidan materik ichkarisiga tomon yog‘inlar miqdori va ularning mavsumiy taqsimlanishi sezilarli o‘zgaradi. Shu yo‘nalishda iqlimning kontinentalligi ham ortib boradi va bu omillar birgalikda turli tabiiy zonalar shakllanishiga olib keladi.

Subtropiklarning kichik turlari

Subtropiklarda uchta asosiy sektor aniq ajralib turadi: g‘arbiy okeanbo‘yi sektori, ya’ni O‘rta dengiz iqlimi — qishda namlanadigan hududlar (nomiga qaramay, Antarktidadan tashqari barcha qit’alarda uchraydi); kontinental iqlim — yil bo‘yi namlik kam bo‘ladigan hududlar; hamda sharqiy okeanbo‘yi sektori, ya’ni musson iqlimi — yozda mo‘l namlanadigan hududlar. Bundan tashqari, yil davomida bir tekis namlanadigan subtropik iqlim ham ajratiladi (Argentinaning markaziy qismi, Avstraliyaning janubi-sharqi). G‘arbiy okeanbo‘yi sektorida — yarim quruq subtropiklarda — qo‘ng‘ir tuproqlarda o‘sadigan O‘rta dengizbo‘yiga xos qattiq bargli o‘rmonlar va butazorlar zonasi tarqalgan. Shimoliy yarimsharda qattiq bargli o‘rmonlar va butazorlar zonasi janubi-sharqqa tomon kulrang-qo‘ng‘ir tuproqli subtropik dashtlarga almashinadi. Ular esa sharqda kulrang-jigarrang tuproq va bo‘z tuproqlardagi kontinental sektorning subtropik chala cho‘l hamda cho‘llariga — quruq subtropiklarga o‘tadi. Janubiy yarimsharning kontinental sektorlaridagi subtropik hududlarga kulrang-qo‘ng‘ir tuproqlardagi subtropik dashtlar xos. Sharqiy sektorlardagi subtropik hududlarda esa nam subtropiklar tarqalgan bo‘lib, ularda doim yashil o‘rmonlar, yuqoriroq geografik kengliklarda esa doim yashil turlar ham qatnashadigan yozda yashil, qishda bargini to‘kuvchi keng bargli o‘rmonlar ustunlik qiladi.

Sobiq SSSR hududidagi subtropiklar

Rossiyada subtropiklar o‘z tarqalish hududining shimoliy chegarasi bo‘ylab ayrim bo‘laklar tarzida uchraydi. Shu bois ular tipik subtropik emas, balki subtropik va mo‘tadil iqlim xususiyatlari aralashgan hududlardir. Rossiya subtropiklarining bunchalik shimolda joylashishi iqlimni yumshatadigan iliq Qora dengizning yaqinligi va qishda kirib keladigan sovuq Arktika havo massalaridan qirg‘oqni to‘sib turadigan Kavkaz tog‘larining baland tarmoqlari bilan izohlanadi. O‘rta dengiz tipidagi yarim quruq subtropiklar — Kavkazning Qora dengiz sohilidagi shimolda Novorossiyskdan janubdagi Jubgagacha cho‘zilgan mintaqa bo‘lib, bu yerda tog‘lar balandligi 700—900 m dan oshmaydi. Gelendjikdan keyin yon-atrofdagi Kavkaz tizmasining balandligi ortishi bilan yog‘in miqdori va havoning namligi ham asta-sekin ko‘payadi. Natijada hudud Sochidan Tuapsegacha bo‘lgan Kavkazning Qora dengiz sohilining bir qismini egallagan nam subtropiklarga o‘tadi.

Qrimda subtropik iqlim faqat qirg‘oqning tor mintaqasida — Qrimning janubiy sohilida uchraydi. Bu qirg‘oq mintaqasi g‘arbdagi Aya burnidan sharqdagi Alushtagacha cho‘zilgan bo‘lib, balandlik 200—300 m dan oshmaydi. Quruq va yarim quruq subtropiklar zonasida quyidagi shaharlar joylashgan: Alupka, Yalta, Alushta.

Nam subtropiklar Kavkazning Qora dengiz sohilining markaziy va janubiy qismlarini hamda Kolxida pasttekisligini egallaydi; yarim nam subtropiklar (yozda qurg‘oqchilik belgilari kuzatiladigan hududlar) — Lankaron pasttekisligi (Ozarbayjon); quruq subtropiklar — Alazan vodiysi (Gruziya), Kura-Araks pasttekisligi (Ozarbayjon, Kavkazorti) va O‘rta Osiyo cho‘llarining janubiy chekkalari.

Xo‘jalik ahamiyati

Subtropiklar — insoniyatning eng qadimgi sivilizatsiyalari vujudga kelgan hudud. Eng qadimgi sivilizatsiyalar so‘nggi ming yilliklar davomida subtropiklarda uzluksiz mavjud bo‘lib kelgan. Shuning uchun bu hududlardagi o‘rmonlar katta darajada qisqarib ketgan; plantatsiyalar va dalalardan iborat landshaftlar keng tarqalgan. Hayvonot dunyosi mo‘tadil va tropik mintaqalarga xos turlarning aralash uchrashi bilan ajralib turadi. Subtropiklar doirasidagi okean suvi yuqori harorat (+15 … +16 °C) va sho‘rlikka ega. Ammo okean suvlari vertikal yo‘nalishda sust aralashgani sababli suvdagi kislorod va plankton miqdori kamayadi, bu esa sanoat miqyosida ovlanadigan baliqlar soni kam bo‘lishiga olib keladi. Bunga Qora dengiz havzasi yaqqol misol bo‘la oladi.

Adabiyotlar

  • Sorokina V. N., Gushchina D. Yu. Iqlimlar geografiyasi — M.: Moskva universiteti nashriyoti, 2006. — B. 30—43. (havola ishlamaydi)