Chimyon haqida

Chimyon
41°29′40″ sh. k. 70°03′28″ sh. u.HGЯO
Joylashuvi  Oʻzbekiston
Eng yaqin shahar Gʻazalkent
Eng baland nuqtasi 3309 m
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Chimyon (oʻzb. Chimyon) — yil davomida faoliyat yuritadigan togʻ kurorti. U Chotqol tizmasi tarmoqlarida, Chimyonsoy daryosi vodiysida, Chimyon qishlogʻi yaqinida, Boʻstonliq tumanida, Toshkent viloyatida, Toshkentdan 90 km sharqda joylashgan.

Dekabrdan martgacha togʻ-changʻi trassalari va osma yoʻllar faoliyat yuritadi. Bahor, yoz va kuz fasllarida piyoda sayohat hamda alpinizm yoʻnalishlaridan foydalanish mumkin. Kurortga 1879-yilda asos solingan. 1880-yillardan boshlab Chimyon iqlimiy va qimiz bilan davolash kurorti sifatida tanilgan. U dengiz sathidan 1400—1450 m balandlikda joylashgan. Yozi issiq va quruq (iyul oyining oʻrtacha harorati 20 °C), qishi nisbatan yumshoq (yanvar oyining oʻrtacha harorati −5 °C); yillik yogʻin miqdori 790 mm.

Etimologiyasi

«Chimyon» (حیمکان) soʻzi «yashil joy», «maysazor» maʼnolarida «Muhabbatnoma» adabiy yodgorligidayoq uchraydi. Uni Hofiz Xorazmiy 1353-yilda Oltin Oʻrda adabiy tilida yozgan. Rus sayyohi Filipp Yefremov 1811-yilda nashr etilgan, Markaziy Osiyo boʻylab sayohatlarini tasvirlovchi kitobida «Chimyon» soʻzining tarjimasi «koʻkat» ekanini qayd etadi.

Chimyon kurortining tarixi

Chimyon kurorti 1879-yilda Rossiya harbiy qoʻmondonligi tomonidan qurilgan harbiy sanitariya-gigiyena stansiyasi sifatida tashkil etilgan. Oʻsha davrda Toshkent, Andijon, Xoʻjand va Qoʻqon shaharlaridagi harbiy garnizonlar bezgak kasalligidan qattiq aziyat chekardi — ayrim qismlarda askarlarning 90 % gacha boʻlgan qismi safdan chiqishi mumkin edi. Yana bir muammo yozda tekislik hududlaridagi noqulay iqlim sharoiti — «chilla» edi. Bu muammolarni hal qilish uchun yoz oylarida qoʻshinlarni shaharlardan balandroq joylarga olib chiqish va harbiy-sanitariya stansiyalarini tashkil etishga qaror qilindi. Shu tariqa Kaspiyorti viloyatida Xayrobod sanitariya-gigiyena stansiyasi, Samarqand viloyatida — Oʻratepa, Sirdaryo viloyatida — Chimyon stansiyalari paydo boʻldi.

1878-yilda Turkistondagi bosh harbiy-sanitariya inspektori, Rossiya imperiyasi armiyasining vakili Emiliy Okolov Toshkent yaqinidagi togʻlarda, togʻ stansiyalari singari sanitariya stansiyasini qurishni taklif qildi. Bunday stansiyalarni xuddi shu maqsadlarda Britaniya armiyasi Britaniya Hindistonida tashkil etayotgan edi. Puxta izlanishlardan soʻng Chimyon mavzesi tanlandi. Okolov Chimyonning yozgi moʻtadil harorati va musaffo havosi sogʻlomlashtiruvchi xususiyatlarga ega ekanini taʼkidlagan. 1879-yilda Turkiston general-gubernatori Konstantin fon Kaufman Chimyonda askarlarni davolash stansiyasini tashkil etishni buyurdi. 1879-yil yozidayoq Turkiston harbiy okrugi Chimyonga ilk bor «bezgak va boshqa holdan toydiruvchi kasalliklar»ni davolash uchun Toshkent harbiy gospitalining vaqtinchalik boʻlimini ochdi. Bemorlar qimiz bilan davolandi va natijalar nisbatan ijobiy deb baholandi. 1880-yilda «ijobiy tajriba hisobga olinib», gospital boʻlimi yana ochildi va shu yili 304 nafar bemorni qabul qildi. 1882-yilda harbiy idora Chimyonda lazaret, kazarmalar va boshqa xoʻjalik ehtiyojlari uchun binolar qurishni boshladi. 1883-yilda bemorlar uchun qamishdan baraklar barpo etildi. Keyinroq 8 ta bino qurildi. Ularning bir qismi betondan, qolganlari xom gʻishtdan boʻlib, tomi temir bilan yopilgan, poli esa tuproq edi. Har bir bino 30 kishiga moʻljallangan. Bundan tashqari, vanna va dushli hammom, choʻmilish joyi, oshxona, nonvoyxona, tseyxgauz (harbiy kiyim-bosh va jihozlar ombori) tashkil qilindi. Bu binolarning barchasi kamida 1930-yillar boshigacha saqlanib qolgan. Harbiy idora Chimyonni Toshkent bilan bogʻlaydigan tuproq yoʻlni doim soz holatda saqlab turgan. Stansiya hududi ikki qismga boʻlingan: biri harbiylar foydalanishi uchun ajratilgan, ikkinchisi esa imorat qurish maqsadida xususiy shaxslarga ijaraga berilgan.

Chimyon. Kurortning umumiy koʻrinishi (taxminan 1910-yilgi pochta kartochkasi)

Qoʻqon xoni Xudoyorxonning kenja oʻgʻli Ibn Yaminbek Xudoyorxonovning xotiralariga koʻra, 1893-yilga kelib Chimyon Toshkentdagi rus aholisi uchun yozgi dam olish maskaniga aylangan edi. May oyining oxiridan bu yerga 100 tagacha oila kelib, shahardagi jazirama ancha pasayadigan avgustgacha qolardi.

Ivan Geyer oʻzining «Turkiston boʻyicha yoʻlkoʻrsatkich» (1901) asarida quyidagilarni yozadi: «Dala hovlida dam oluvchilarning eng sevimli joyi shahardan 80-90 verst masofada joylashgan Chimyon darasidir. Bu yerda mahalliy garnizon uchun sanatoriy tashkil etilgan boʻlib, har yili sogʻligʻi zaiflashgan oddiy harbiy xizmatchilar shu yerga yuboriladi. Ularga tibbiyot xodimlari hamrohlik qiladi va bu xodimlar yozgi dam oluvchilarga ham tibbiy yordam koʻrsatadi. Dam oluvchilar yo oʻz hisobidan qurilgan baraklarda, yo atrofdagi qirgʻizlardan ijaraga olingan oʻtovlarda yashaydi. Ular oʻzaro pul yigʻib, ayrim qulayliklarni yaratishadi: yoʻlga suv sepish uchun xizmatkor yollashadi, togʻ jilgʻalaridan oʻtishga koʻprikchalar qurishadi, tungi yoritish uchun chiroqlar oʻrnatishadi, bolalar oʻynashi, baʼzan esa kattalar raqsga tushishi uchun maydonchalar tashkil qilishadi. Dam oluvchilar kelishi bilan Chimyonda kundalik bozor, bir nechta oziq-ovqat doʻkoni ochiladi va qimiz savdosi boshlanadi. Bozorda atrofni sayr qilish uchun otlarni, yashashga ajratilgan joyda tikish uchun oʻtovlarni ham ijaraga olish mumkin. Toshkentdan izvoshda kelish 25 rubl, aravada esa 5 dan 6 rublgacha turadi. Chimyonda yozgi dam olish mavsumi boshlanishi bilan Toshkent bilan aloqa oʻrnatish uchun geliograf stansiyasi ishga tushiriladi. Stansiya pochta aloqasini ham taʼminlaydigan harbiy idora tasarrufida boʻladi». Geliograf stansiyasi koʻzgular tizimidan iborat boʻlib, u orqali quyosh nuri dastasi Toshkent astronomiya rasadxonasiga yoʻnaltirilib, Morze alifbosi yordamida xabarlar uzatilgan.

Knyaz V. I. Massalskiyning maʼlumotlariga koʻra, yozda Chimyonga hatto general-gubernator va Sirdaryo viloyati maʼmuriyati ham kelgan. Oktabr inqilobi arafasida Chimyonda Toshkentning badavlat rus aholisi foydalanadigan 40 tagacha xususiy yozgi dala hovli mavjud edi.

Inqilobdan keyin kurort davlat tasarrufiga oʻtkazilib, Turkiston Xalq sogʻliqni saqlash komissarligi ixtiyoriga berildi. 1923-yilda Chimyon umumdavlat ahamiyatiga ega kurort deb eʼlon qilindi.

1924—1929-yillarda 1883-yilda qurilgan harbiy kazarmalar taʼmirlandi, toʻsiq devorlar yordamida xonalarga ajratildi, tuproq pollar yogʻoch pollarga almashtirildi. Shuningdek, ambulatoriya uchun 3 ta shifokor xonasiga ega bino, qatnab davolanadigan bemorlar va xodimlar uchun uylar, gidroelektr stansiyasi, elektr vannalar, dushlar va basseyni boʻlgan quyosh bilan davolash muassasasi, 300 kishilik oshxona, taom tayyorlash oshxonasi, teatr, doʻkon va dorixona qurildi. Suv quvuri va elektr tarmogʻi tortildi. Toshkent bilan avtobus qatnovi yoʻlga qoʻyildi (yoʻlga 4-5 soat ketgan).

Joylashuvi va geografiyasi

Chimyondagi sovet davri mehmonxonasi

Chimyon sayyohlik va togʻ-changʻi majmuasi Oʻzbekiston poytaxti Toshkentdan 85 km uzoqlikda, Chotqol tizmasining tarmoqlarida, Toshkentning sharqiy tomonini oʻrab turgan Gʻarbiy Tyanshan togʻlarida, dengiz sathidan 1600 metr (5249 fut) balandlikda joylashgan. Ushbu togʻ-changʻi markazida mehmonxona majmualari va kottejlar mavjud.

Tabiiy goʻzalligi va sogʻlomlashtiruvchi xususiyatlari tufayli Chimyon «Oʻzbek Shveytsariyasi» deb ataladi. Togʻ yonbagʻirlarini qadimdan saqlanib qolgan qoraqaragʻay oʻrmonlari qoplagan. Togʻlar va tepaliklarni xalq orasida «soy» deb ataladigan togʻ jilgʻalari kesib oʻtadi. Bu yerning havosi musaffo va tetiklantiruvchi boʻlib, unda son-sanoqsiz gullar hamda giyohlarning hidi taraladi («Chimyon» yoki «Chim yon» soʻzlari «yashil oʻt», «yashil vodiy» maʼnolarini bildiradi).

Bu togʻli hududning eng baland choʻqqisi — Katta Chimyon (3309 m) — ulkan yulduzning markaziga oʻxshaydi: undan qoyali choʻqqilar bilan bezalgan yonbagʻirlar barcha tomonga nurlar kabi taralib ketadi.

Bu hududdagi Tyanshan togʻlari dengiz sathidan 3000 metrdan ortiq balandlikka koʻtariladi va doimiy qor bilan qoplangan; qishda bu qor togʻ etagigacha tushadi.

Tavsifi

Chimyon togʻlaridagi changʻi kurorti

Bu yerda oʻrindiqli osma yoʻl mavjud. Uning uzunligi 800 m, yuqori stansiyasi 1925 m balandlikda joylashgan. Balandliklar farqi: 275 m. Trassa uzunligi 1500 m.

Changʻichilarni shatakka oladigan bugel koʻtargichli osma yoʻlning («shvabra») uzunligi 570 m, yuqori stansiyasi 1850 m balandlikda joylashgan, balandliklar farqi: 200 m, trassa uzunligi 800 m. Shuningdek, turli tashkilotlarga qarashli, bugel koʻtargichlari oʻrnatilgan 300—500 metrlik yana bir nechta yonbagʻir mavjud.

Chimyonda togʻ-changʻi mavsumi uncha uzoq davom etmaydi: mart oyining oʻrtalaridayoq nam va yopishqoq qor sababli pastga tushish qiyinlashadi. Mavsum odatda dekabr oxiri yoki yanvar boshida boshlanadi. Changʻi uchish uchun eng qulay davr fevral oyidir. Mart boshida hech kim changʻi uchmagan qorli maydonlar yuzasida muzlab qolgan mayda donador qorning yupqa qobigʻi tez-tez hosil boʻladi.

Chimyondagi trassalar qor koʻchkisi tushadigan oʻzanlar joylashuvi hisobga olinib qurilgan, shu sababli ular deyarli xavfsiz hisoblanadi. Ammo Beldersoy trassasi haqida bunday deb boʻlmaydi. Chunki trassaning yuqori qismida xavfsiz yoʻnalishdan osongina chiqib ketib, qor koʻchkisi xavfi bor hududga tushib qolish mumkin. Bundan tashqari, balandlikda kuchli tumanlar tez-tez uchraydi. Tuman ichida yoʻnalishni yoʻqotish juda oson, togʻ esa juda katta. Shu bois Qumbelda changʻi uchayotganda oʻzingiz bilan baland ovozli hushtak yoki signal karnaychasini olib yurish maʼqul.

Chimyon kurortini yangi Amirsoy kurorti bilan yagona tizimga birlashtirish rejalari bildirilgan.

Adabiyotlar

  • Uklonskiy, A. S. Chimyonga va Auraxmatga ekskursiya. — Toshkent, Geologiya qoʻmitasining Oʻrta Osiyo boʻlimi, 1928, 26 bet, rasmlar bilan (Geologlarning III Butunittifoq syezdi), 653 nusxa.
  • Nedrit, P. A. «Chimyon» kurorti boʻyicha maʼlumotnoma. — Moskva–Toshkent, Davlat nashriyotlari birlashmasining Oʻrta Osiyo boʻlimi, 1933, 31 bet (Toshkent kurort byurosi), 5 100 nusxa.
  • Ratsek, V. Chimyon (Geografik tavsif, yoʻnalishlar). — Toshkent: «Oʻzbekiston», 1964.
  • Levchenko R., Ratsek V., Chorvoq va Chimyon — dam olish hududlari. [Tabiiy xususiyatlar]. — Toshkent, «Oʻzbekiston», 1972, 45 bet, rasmlar bilan. 5000 nusxa.