2004-yilgi Hind okeani zilzilasi

2004-yilgi Hind okeani zilzilasi
3°18′58″ sh. k. 95°51′14″ sh. u.HGЯO
Sana va vaqt 07:58:53 26-dekabr 2004 (mahalliy vaqt bo‘yicha)
00:58:53 26-dekabr 2004 (UTC)
Rixter shkalasi bo‘yicha magnituda 9,1—9,3 Mw
Gipotsentr chuqurligi 30 km
Zarar ko‘rgan mamlakatlar (hududlar)  Avstraliya
 Bangladesh
 Indoneziya
 Hindiston
 Yaman
 Keniya
 Mavrikiy
 Madagaskar
 Malayziya
 Maldiv orollari
 Myanma
 Ummon
 Seyshel orollari
 Somali
 Tailand
 Tanzaniya
 Shri-Lanka
 Janubiy Afrika Respublikasi
Sunami ha
Jabrlanganlar taxminan 230 ming kishi halok bo‘lgan
Землетрясение в Индийском океане (2004) (Индийский океан)
Точка
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Suvosti zilzilasi (dengiz zilzilasi) Hind okeanida, yakshanba kuni — 26-dekabr 2004-yilda mahalliy vaqt bilan 07:58:53 da (dunyo muvofiqlashtirilgan vaqti bo‘yicha 00:58:53, UTC) yuz berib, sunamini keltirib chiqardi. Bu sunami zamonaviy tarixdagi eng ko‘p odam o‘limiga sabab bo‘lgan sunami. Zilzila magnitudasi turli baholarga ko‘ra, 9,1 dan 9,3 gacha bo‘lgan. Bu zilzila kuzatuvlar tarixidagi eng kuchli uchta zilziladan biri hisoblanadi.

Epitsentr Hind okeanida, Simeulue orolidan shimolda, Sumatra (Indoneziya) orolining shimoli-g‘arbiy sohillari yaqinida joylashgan edi. Sunami Indoneziya, Shri-Lanka, Hindiston janubi, Tailand va boshqa mamlakatlar qirg‘oqlariga yetib bordi. To‘lqinlar balandligi 15 metrdan oshdi. Sunami ulkan vayronagarchilik va juda ko‘p insonlar o‘limiga sabab bo‘ldi. Uning oqibatlari hatto Port-Elizabet, Janubiy Afrika Respublikasi) shahrida, epitsentrdan 6900 km uzoqlikda ham sezildi. Taxminan 230 ming kishi halok bo‘ldi. Halok bo‘lganlarning aniq soni noma’lum, chunki ko‘plab odamlarni suv okeanga oqizib ketgan.

Bu zilzilaning magnitudasi turlicha baholangan. AQSH Geologiya xizmati (USGS) uning magnitudasini 9,1 Mw deb baholaydi. Ayrim tadqiqotchilarning fikricha, uzoq davrli tebranishlar hisobga olinsa, magnituda bahosi yuqoriroq bo‘lishi mumkin — 9,3 Mw.

1900-yildan 2004-yilgacha shunga yaqin kuchga ega qayd etilgan zilzilalar quyidagilar edi: Buyuk Chili zilzilasi 1960-yilda (magnitudasi 9,5), Buyuk Alyaska zilzilasi 1964-yilda Aysi-Bey ko‘rfazida (9,2), 1952-yilgi zilzila — Kamchatkaning janubiy qirg‘og‘i yaqinida (9,0). Bu zilzilalarning har biri ham Tinch okeanida sunamini keltirib chiqargan, biroq halok bo‘lganlar soni ancha kam (eng ko‘pi bir necha ming kishi) edi.

Gipotsentr asosiy zilzila vaqtida 3,316° sh. k., 95,854° sh. u. (3° 19′ sh. k., 95° 51,24′ sh. u.) koordinatalarida, Sumatradan taxminan 160 km g‘arbda, dengiz sathidan 30 km chuqurlikda joylashgan edi (dastlab dengiz sathidan 10 km chuqurlik deb xabar berilgan). Bu Tinch okean olov halqasining g‘arbiy chekkasi bo‘lib, dunyodagi eng yirik zilzilalarning 81 % gacha qismi shu seysmik mintaqada ro‘y beradi.

Zilzila geografik ko‘lami jihatidan g‘ayrioddiy darajada yirik edi. Taxminan 1200 km (ayrim hisob-kitoblarga ko‘ra — 1600 km) uzunlikdagi tog‘ jinslari 15 m ga siljidi. Bu siljish subduksiya zonasi bo‘ylab yuz berdi, natijada Hindiston plitasi siljib, Birma plitasi ostiga siljidi. Siljish bir zumda emas, bir necha daqiqa davomida ikki bosqichda kechgan. Seysmografik ma’lumotlarga ko‘ra, birinchi bosqichda yoriq hosil bo‘lgan. Uning o‘lchami taxminan 400 km ga 100 km, dengiz tubidan chuqurligi 30 km edi. Yoriq Ache sohillaridan shimoli-g‘arbga qarab, 2 km/s tezlikda, taxminan 100 soniya davomida kengaygan. So‘ng taxminan 100 soniyalik tanaffusdan keyin shimolga, Andaman va Nikobar orollari tomon kengayishda davom etgan.

Hindiston plitasi ulkan Hind-Avstraliya plitasining bir qismi bo‘lib, u Hind okeani va Bengal qo‘ltig‘i tubi bo‘ylab shimoli-sharqqa yiliga o‘rtacha 6 sm tezlikda siljiydi. Hindiston plitasi katta Yevrosiyo plitasining bir qismi deb hisoblanadigan Birma plitasi bilan tutashib, Zond botig‘ini hosil qiladi. Bu yerda Hindiston plitasi Nikobar orollari, Andaman orollari va Sumatra orolining shimoliy qismi joylashgan Birma plitasi ostiga kiradi. Hindiston plitasi Birma plitasi ostiga tobora chuqurroq siljiydi. Harorat va bosim ortib borgach, uning pastga botgan chekkasi magmaga aylanadi; magma esa oxir-oqibat vulqonlar orqali yuzaga chiqadi (bu hodisa vulkanik yoy deb ataladi). Plitalar bir necha asr davomida bir-biriga ilashib qolishi natijasida jarayon to‘xtaydi. To‘planib borgan kuchlanish keyinchalik kuchli zilzila va sunamiga sabab bo‘ladi.

Tektonik plitalar keskin siljiganda dengiz tubi ham bir necha metrga ko‘tariladi va vayronkor sunami to‘lqinlarini hosil qiladi. Sunamining yagona nuqtasimon markazi bo‘lmaydi: to‘lqinlar taxminan 1200 km uzunlikdagi butun yoriq bo‘ylab turli yo‘nalishlarga tarqaladi.

Keyingi yer silkinishlari va boshqa zilzilalar

26-dekabr 2004-yildan 10-yanvar 2005-yilgacha bo‘lgan aftershoklar xaritasi

Bu zilzila magnitudasi 8,1 bo‘lgan hamda Yangi Zelandiyaning Oklend orollari g‘arbida va Avstraliyaning Makkuori oroli shimolida joylashgan, aholi yashamaydigan hududda yuz bergan zilziladan uch kun o‘tib sodir bo‘lgan. Bunday ikkita yirik zilzilaning vaqt jihatidan yaqin kelishi juda kam uchraydi, biroq ularning epitsentrlari bir-biridan juda uzoqda bo‘lib, turli tektonik plitalar chegaralari bilan bog‘liq. AQSH Geologiya xizmati (USGS) ular o‘rtasida sabab-oqibat bog‘liqligini ko‘rmaydi va buni tasodif deb hisoblaydi.

Zilzila tufayli yuzaga kelgan tebranishlar bir hafta davomida qayd etilib, Yer tuzilishi haqidagi muhim ilmiy ma’lumotlarni berdi. Zilziladan keyingi dastlabki bir necha sutkada ko‘plab aftershoklarSoat 05:00 ( UTC ) 29-dekabr holatiga 68 ta aftershok qayd etilgan, ularning 13 tasining magnitudasi kamida 6 bo‘lgan. Magnitudasi 7,1 bo‘lgan eng kuchli aftershok asosiy zilziladan taxminan uch soat keyin (Nikobar orollari yaqinida) yuz berdi.

Magnitudasi 8,6 bo‘lgan yirik zilzila 28-mart 2005-yilda shimoliy Sumatra sohillari yaqinida yuz berdi. Uning epitsentri dekabrdagi zilzila epitsentridan 160 km janubi-sharqda edi. Taxminlarga ko‘ra, bunga dekabr zilzilasi natijasida yoriq zonasidagi kuchlanishning qayta taqsimlanishi sabab bo‘lgan. 28-martdagi zilzila taxminan 1000 kishining o‘limiga va mahalliy sunamiga sabab bo‘ldi, biroq bu sunami dekabrdagi vayronkor sunamidan ancha kuchsiz edi.

Zilzilaning quvvati

Zilzila natijasida Yer yuzasida ajralgan umumiy energiya taxminan 2 ekzajoul (2,0⋅1018 joul) deb baholanadi. Bu energiya Yer yuzidagi har bir odam uchun 150 litr suvni qaynatishga yetarli yoki insoniyat 2 yil davomida sarflaydigan energiyaga teng[manba 2733 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Taxminlarga ko‘ra, Yer yuzasi 20—30 sm oralig‘ida tebrangan, bu qalqish kuchlarining Quyosh va Oy ta’siriga teng. Zilzila zarba to‘lqini butun sayyorani kezib chiqdi: hatto AQSHning Oklahoma shtatida 3 mm lik vertikal tebranishlar qayd etildi.

Yer massasining siljishi va ajralgan ulkan energiya Yerning aylanish tezligini o‘zgartirdi. NASA mutaxassislarining hisob-kitoblariga ko‘ra, zilzila sutka davomiyligini taxminan 2,68 mikrosoniyaga (2,68 mks) qisqartirib, Yerning qutblar bo‘yicha yassilanganligini taxminan o‘n milliarddan bir qismga kamaytirgan. Bundan tashqari, zilzila Yerning o‘z aylanish o‘qi atrofida bir daqiqacha davom etgan 2,5 sm lik «tebranishiga» sabab bo‘lgan; bu 145° sharqiy uzunlikning yo‘nalishida kuzatilgan yoki, ehtimol, tebranish hatto 5 yoki 6 sm ga yetgan. Biroq Oyning qalqish kuchlari ta’sirida sutka davomiyligi har yili o‘rtacha 15 mks ga uzayadi, shuning uchun aylanish tezligidagi har qanday ortish tezda yo‘qoladi. Bundan tashqari, Yerning o‘z aylanish o‘qi atrofidagi tabiiy tebranishi 15 m gacha yetishi mumkin.

Ayrim kichik orollar Sumatra dan janubi-g‘arbda joylashgan bo‘lib, janubi-g‘arbga 20 metrgacha siljigan. Birma plitasida (Zond plitasining janubiy hududlarida) joylashgan Sumatraning shimoliy uchi ham janubi-g‘arbga 36 metr siljigan bo‘lishi mumkin. Siljish ham vertikal, ham gorizontal bo‘lgan; ayrim qirg‘oqbo‘yi hududlari endi dengiz sathidan pastda qolgan. GPS o‘lchovlari va sun’iy yo‘ldosh tasvirlari geofizik vaziyat qanchalik o‘zgarganini ko‘rsatadi.[manba 3070 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Sunamining xususiyatlari

Sunamining Hind okeanida tarqalishi

Zilzila paytida dengiz tubining bir necha metrga keskin vertikal silkinishi ulkan suv massalarini harakatga keltirdi. Natijada sunami yuzaga kelib, Hind okeani qirg‘oqlariga yetib bordi. Paydo bo‘lgan joyidan juda uzoqda ham vayronagarchilik keltiradigan sunami odatda «uzoq masofali sunami» (teletsunami) deb ataladi. Bunday sunami dengiz tubining gorizontal emas, vertikal siljishi natijasida ko‘proq yuzaga keladi.

Bu sunami ham boshqa sunamilar singari okeanning chuqur va sayoz qismlarida mutlaqo turlicha harakatlanadi. Chuqur suvda sunami to‘lqinlari uncha baland bo‘lmagan, ko‘zga tashlanadigan, lekin xavfsizdek ko‘rinadigan do‘nglikni eslatadi. Shu bilan birga ular nihoyatda katta (500—1000 km/soat) tezlik bilan harakatlanadi[manba 4028 kundan beri ko‘rsatilmagan]; qirg‘oq yaqinidagi sayoz suvda esa sunami tezligi soatiga bir necha o‘n kilometrgacha pasayadi, biroq ulkan vayronkor to‘lqinlar hosil qiladi.

Radiolokatsion sun’iy yo‘ldoshlar okeanning chuqur qismida sunami to‘lqinlari balandligini qayd etdi: zilziladan ikki soat o‘tib eng baland to‘lqin 60 sm ga yetgan. Bu tarixda bunday murakkablikdagi ilk o‘lchovlar edi.

2004-yilgi Sumatra–Andaman zilzilasi sunami to‘lqinlari maydoni

Sunami jamiyati vitse-prezidenti Ted Mertining so‘zlariga ko‘ra, sunami to‘lqinlarining umumiy energiyasi trotil ekvivalentida besh megatonnaga (20 petajoul) teng bo‘lgan. Bu Ikkinchi jahon urushi davrida portlatilgan barcha jangovar o‘q-dorilar (jumladan, atom bombalarining Xirosima va Nagasakiga tashlangan ikkitasi) energiyasidan ikki baravardan ham ko‘proq, ammo zilzilaning o‘zi ajratgan energiyadan bir necha daraja kichikdir. Ko‘p joylarda to‘lqinlar quruqlikning 2 km ichkarisigacha, ayrim hududlarda (xususan, qirg‘oqbo‘yidagi Banda-Ache shahrida) 4 km ichkarigacha kirib borgan.

Uzunligi 1200 kilometr bo‘lgan yoriq taxminan shimol–janub yo‘nalishida joylashgani uchun eng kuchli sunami to‘lqinlari sharq–g‘arb yo‘nalishida tarqalgan. Bangladesh — Bengal qo‘ltig‘ining shimoliy chekkasida joylashgan bo‘lib, dengiz sathidan uncha baland bo‘lmaganiga qaramay, nisbatan kam zarar ko‘rgan.

Sunami to‘lqinlari yo‘lida tabiiy quruqlik to‘siqlari bo‘lgan qirg‘oqlar asosan zarar ko‘rmagan. Biroq sunami to‘lqinlari ba’zan to‘siqlarni aylanib o‘tib, difraksiyalanishi ham mumkin. Masalan, Hindistonning Kerala shtati mamlakatning g‘arbiy qirg‘og‘ida joylashgan bo‘lsa-da, sunamidan zarar ko‘rgan; Shri-Lankaning g‘arbiy sohili ham jiddiy zarar ko‘rgan. To‘lqin paydo bo‘lgan joydan uzoqlik ham xavfsizlikni kafolatlamaydi: Somali Bangladeshga qaraganda ancha uzoqda joylashganiga qaramay, ancha ko‘p zarar ko‘rgan.

Qirg‘oq yaqinidagi vayron bo‘lgan qishloq joylashgan orol — Sumatra

Masofaga qarab, sunamining qirg‘oqlarga yetib borish vaqti 50 daqiqadan 7 soatgacha (Somali misolida) bo‘lgan. Indoneziyadagi orol — Sumatra — shimoliy hududlari sunamiga juda tez duch kelgan, Shri-Lanka va Hindiston sharqiy sohillariga esa faqat 90 daqiqadan 2 soatgacha vaqt o‘tib yetib kelgan. Tailandga ham to‘lqin epitsentrga yaqinroq bo‘lishiga qaramay, ikki soatdan keyin yetib borgan. Bunga sayoz Andaman dengizida.

Janubiy Afrika Respublikasidagi Streysbay (JAR) shahrida, zilzila joyidan taxminan 8500 km masofada, voqeadan 16 soat o‘tib balandligi 1,5 m bo‘lgan to‘lqinlar qayd etilgan. To‘lqinlarning Afrikaning eng janubiy qismiga nisbatan kech yetib borishiga janubiy qirg‘oq yaqinidagi materik sayozligining xususiyatlari va sunamining butun janubiy sohil bo‘ylab sharqdan g‘arbga o‘tishi zarur bo‘lgani bilan izoh berish mumkin.

Sunami energiyasining bir qismi Tinch okeaniga o‘tib, Shimoliy va Janubiy Amerikaning g‘arbiy sohillari bo‘ylab kichik, ammo o‘lchash mumkin bo‘lgan (o‘rtacha balandligi 20-40 sm) sunami to‘lqinlarini yuzaga keltirgan. Mansanilyoda (Meksika) to‘lqin balandligi 2,6 m bo‘lgan. Ayrim mutaxassislar bunday katta masofadagi nisbatan baland sunamiga Tinch okeanining ta’siri va mahalliy geografik sharoitlarning birgalikdagi ta’siri sabab bo‘lganini ta’kidlaydi.

Belgilar va ogohlantirishlar

Male — Maldiv orollarining poytaxti — sunamidan qattiq zarar ko‘rgan

Zilzila bilan sunami to‘lqinlarining qirg‘oqqa urilishi orasida bir necha soatgacha vaqt o‘tganiga qaramay, deyarli barcha qurbonlar uchun bu hodisa mutlaqo kutilmagan bo‘lgan. Chunki Hind okeanida sunamini aniqlash tizimi, eng muhimi, qirg‘oqbo‘yi aholisini umumiy ogohlantirish tizimi mavjud emas edi. Aynan shu zilziladan keyin BMT Hind okeanida sunami haqida ogohlantirish tizimini[ingl.] yaratishga qaror qildi va tizim 2006-yilda ish boshladi. 2013-yilga kelib, bu tizim eng rivojlangan mamlakat Indoneziya.

bo‘lgan. Sunamini aniqlashning o‘zi ham oson emas: to‘lqin qirg‘oqdan uzoqda bo‘lganida uning balandligi sezilarli bo‘lmaydi, shuning uchun datchik va sensorlar tarmog‘i uni aniqlay olmasligi mumkin. Sunami haqida o‘z vaqtida ogohlantirish uchun yetarli aloqa infratuzilmasini yaratish ham murakkab vazifadir.

Yetkazilgan zarar va qurbonlar

Zilzila, sunami va ulardan keyingi suv toshqinlari oqibatida halok bo‘lganlar soni haqidagi ma’lumotlar joylardagi tartibsizlik va bir-biriga zid xabarlar tufayli keskin farq qiladi. Tasdiqlangan qurbonlar soni 184 ming: eng ko‘p Indoneziyada (131 ming), Shri-Lankada (35 ming), Hindistonda (12 ming) va Tailandda (5 ming).

Halok bo‘lganlarning umumiy soni 228—230 ming kishi deb baholanadi, bir milliondan ortiq kishi boshpanasiz qolgan. Dastlab yuzlab qurbonlar haqida xabar berilgan bo‘lsa, keyingi hafta davomida ma’lum bo‘lgan qurbonlar soni keskin oshgan.

Shri-Lankada sunami jahon tarixidagi eng yirik temiryo‘l halokatiga sabab bo‘lgan (1700 kishi halok bo‘lgan)

Janubi-g‘arbiy qirg‘oqlari bo‘ylab, Shri-Lankada janubi-g‘arbiy qirg‘og‘ida balandligi 7—9 metr bo‘lgan to‘lqinlar qirg‘oq yaqinida ketayotgan, yo‘lovchilar bilan liq to‘la «Samudra Devi» poyezdini vayron qilgan. Natijada taxminan 1700 kishi halok bo‘lgan — bu jahon tarixidagi eng yirik temiryo‘l halokati.

. Mahalliy aholining juda ko‘p qurbon bo‘lishidan tashqari, sunami zarar yetkazgan hududlarda ta’til o‘tkazayotgan 9 mingdan ortiq xorijiy sayyoh (asosan yevropaliklar)[manba 787 kundan beri ko‘rsatilmagan] halok bo‘lgan yoki bedarak yo‘qolgan. Ayniqsa, Skandinaviya mamlakatlaridan kelgan sayyohlar ko‘p zarar ko‘rgan. Yevropa mamlakatlari ichida, ehtimol, eng katta talafot Shvetsiyaga yetgan: 44 kishi halok bo‘lgani va 1500 ga yaqin kishi bedarak yo‘qolgani xabar qilingan.

Omon qolganlar orasida keyinchalik Finlandiya prezidenti bo‘lgan Sauli Niinistyo hamda Yevrovideniye-2015 g‘olibi bo‘lgan shvetsiyalik Mons Selmerlyov bor edi. O‘sha kuni ularning ikkalasi ham oilalari bilan Khao-Lakda (Tailand) dam olayotgan edi. Aktyor Jet Li Maldiv orollarida sunamiga duch kelgan va qizini qutqarayotganda oyog‘ini shikastlagan.

Favqulodda vaziyat Shri-Lankada, Indoneziyada va Maldiv orollarida. e’lon qilindi. BMT ushbu qutqaruv amaliyoti tarixdagi eng qimmat amaliyot bo‘lishini bildirdi. BMT Bosh kotibi Kofi Annan qayta tiklash ishlari besh-o‘n yil davom etishini aytdi. Hukumatlar va nohukumat tashkilotlar kasalliklar tufayli yakunda halok bo‘lganlar soni ikki baravarga chiqishi mumkinligidan xavotir oldi.

Sunami va zilziladan eng ko‘p zarar ko‘rgan mamlakatlar

Qurbonlar soni jihatidan bu zilzila tarixdagi eng vayronkor o‘nta zilziladan biri edi. Bu, shuningdek, tarixdagi eng dahshatli sunamilardan biridir. Bungacha «rekord» 1703-yilda sodir bo‘lgan Ava (Yaponiya) sunamisiga tegishli bo‘lib, unda taxminan 100 000 kishi halok bo‘lgan.

Tabiiy ofatdan zarar ko‘rgan mamlakatlar

Zilzila va undan kelib chiqqan sunami Janubi-Sharqiy Osiyodagi ko‘plab mamlakatlarga — Indoneziyaga (ayniqsa, Ache provinsiyasi va Banda-Ache shahri), Shri-Lankaga, Tailandga, Maldiv orollariga, Myanmaga, Malayziyaga, shuningdek, Afrikaning bir qator mamlakatlariga — Somaliga, Madagaskarga, Keniyaga, Janubiy Afrika Respublikasiga. Bundan tashqari, ko‘plab boshqa mamlakatlar, xususan, Avstraliya va Yevropa mamlakatlari fuqarolari ofat yuz bergan hududda ta’til o‘tkazayotgan edi.

Filateliyada

Ushbu zilzilaning bir yilligi munosabati bilan 2005-yilda to‘rtta pochta markasi Shri-Lankada chiqarildi. Markalarda pochta bo‘limi ning Kalmunaydagi vayronalari, poyezd halokati qoldiqlari, sunami to‘lqini, sunami orasidagi mayoq va 9.0 TSUNAMI 2004  (SG #1758—1761).

Madaniyatda

  • «Sunami[ingl.]» (ingl. Tsunami: The Aftermath) — tirik qolganlar hikoyalari asosida ishlangan 2006-yilgi Britaniya–Amerika ikki qismli badiiy televizion filmi.
  • «Narigi dunyo» (ingl. Hereafter) — 2010-yilgi AQSH badiiy filmi, rejissyori Klint Istvud. Syujetga ko‘ra, bosh qahramonning hayoti ta’til paytida sunamidan omon qolganidan keyin o‘zgaradi.
  • «Imkonsiz» (ingl. The Impossible, isp. Lo imposible) — ingliz tilidagi 2012-yilgi ispan falokat haqidagi badiiy filmi bo‘lib, 26-dekabr 2004-yilda Tailandga urilgan sunami oqibatida yuz bergan haqiqiy voqealarga asoslangan.
  • 2004-yilgi sunami va uning oqibatlari Fredrik Bakman ning «Buvim ta’zim qilib, uzr so‘rayotganini yetkazishimni tayinladi» (shved. Min mormor hälsar och säger förlåt, 2013-yilda nashr etilgan, 2018-yilda rus tiliga tarjima qilingan) kitobida tasvirlangan.
  • Xotiralar muallifi Sonali Deraniyagala[ingl.] ota-onasi, eri va ikki o‘g‘lidan ayrilgan, o‘zi esa mo‘jizaviy tarzda omon qolgan. Uning «To‘lqin. Tasavvurga sig‘mas yo‘qotish va xotiraning shifo beruvchi kuchi haqida» kitobi 2013-yilda nashr etilgan va 2020-yilda rus tiliga tarjima qilingan.
  • «Sunami: vaqt bilan poyga» — 4 qismdan iborat hujjatli serial bo‘lib, 26-noyabr 2024-yilda namoyish etilgan.

Havolalar