Oltingugurt

Oltingugurt
Oltingugurt
	← Fosfor \| Xlor →
Oddiy moddaning tashqi ko‘rinishi
	Oltingugurt namunasi
Atomning xossalari
Nomi, belgisi, tartib raqami	Oltingugurt / Sulfur (S), 16
Guruh, davr, blok	16 (eskirgan tasnif bo‘yicha 6), 3, ; p-element
Atom massasi ; (molyar massa)	[32,059; 32,076] a. m. b. (g/mol)
Elektron konfiguratsiyasi	[Ne] 3s23p4; 1s22s22p63s23p4
Atom radiusi	127 pm
Kimyoviy xossalari
Kovalent radius	102 pm
Ion radiusi	30 (+6e) 184 (−2e) pm
Elektrmanfiylik	2,58 (Poling shkalasi)
Elektrod potensiali	0
Oksidlanish darajalari	−2, −1, 0, +1, +2, +4, +6
Ionlanish energiyasi ; (birinchi elektron)	999,0 (10,35) kJ/mol (eV)
Oddiy moddaning termodinamik xossalari
Zichlik ( n. sh.)	2,070 g/sm3
Suyuqlanish harorati	386 K (112,85 °C)
Qaynash harorati	717,824 K (444,67 °C)
Suyuqlanishning molyar issiqligi	1,23 kJ/mol
Bug‘lanishning molyar issiqligi	10,5 kJ/mol
Molyar issiqlik sig‘imi	22,61 J/(K·mol)
Molyar hajm	15,5 sm3/mol
Kristall panjara oddiy moddaning
Panjara tuzilishi	Ortorombik
Panjara parametrlari	a = 10,437, b = 12,845, c = 24,369 Å
Boshqa xususiyatlari
Issiqlik o‘tkazuvchanligi	(300 K) 0,27 Vt/(m·K)
CAS raqami	7704-34-9
Emissiya spektri

16

Oltingugurt

S

32,06

3s²3p⁴

Oltingugurt (kimyoviy belgisi — S, lot. sulpur, sulphur, sulfur) — kimyoviy element bo‘lib, 16-guruhga ( eskirgan tasnifga ko‘ra — oltinchi guruhning asosiy guruhchasiga, VIA), uchinchi davrga mansub. Bu elementni o‘z ichiga olgan davriy sistemani D. I. Mendeleyev yaratgan; oltingugurtning atom raqami 16.

Oddiy modda oltingugurt — och sariq rangli kukunsimon metallmas.

vodorodli va kislorodli birikmalarda turli ionlar shaklida bo‘lib, ular ko‘plab kislotalar va tuzlar hosil qiladi. Suvda deyarli erimaydi. Oltingugurt saqlovchi tuzlarning ko‘pchiligi suvda kam eriydi.

Izotoplari

Tabiiy oltingugurt to‘rtta barqaror izotopdan iborat:

³²S (95,02 %), ³³S (0,75 %), ³⁴S (4,21 %), ³⁶S (0,02 %).

Sun’iy radioaktiv izotoplar ham olingan

³¹S (T_½ = 2,4 s), ³⁵S (T_½ = 87,1 sutka), ³⁷S (T_½ = 5,04 min) va boshqalar.

Tarixi va etimologiyasi

Nomining kelib chiqishi

XV asrdan boshlab qadimgi rus tilida ma’lum bo‘lgan «сера» so‘zi qadimgi slavyan tilidagi «сѣра» — «oltingugurt, smola», umuman «yonuvchan modda, yog‘». Etimologiyasi hozirgacha aniqlanmagan, chunki moddaning dastlabki umumslavyancha nomi yo‘qolgan va so‘z hozirgi rus tiliga o‘zgargan shaklda yetib kelgan.

Fasmerning taxminiga ko‘ra, «сера» so‘zi lot. cera — «mum» yoki lot. serum — «zardob» so‘zidan kelib chiqqan.

Lotincha sulpureus, sulphurous atamasini birinchi bo‘lib qadimgi Rim shoiri Kvint Enniy ishlatgan. Ehtimol, u etimologik sulpur (yunonlar oltingugurtni «feo» deb atagan) so‘zining yunonlashtirilgan yozilishidan kelib chiqqan bo‘lib, taxminan hind-yevropa tillaridagi *swelp — «yonmoq» ildiziga borib taqaladi.

Kashf etilish tarixi

Oltingugurt qachon kashf etilgani aniq emas, biroq bu elementdan miloddan avvalgi davrlardayoq foydalanilgan.

Oltingugurtdan kohinlar diniy marosimlarda muqaddas tutatqilar tarkibida foydalangan. Uni ruhlar olami yoki yerosti xudolari kabi g‘ayriinsoniy mavjudotlarning mahsuli deb hisoblashgan.

Oltingugurt qadim zamonlardan turli yonuvchan aralashmalar tarkibida harbiy maqsadlarda qo‘llangan. Hatto Gomer asarlarida «oltingugurtli bug‘lar» va yonayotgan oltingugurt ajralmalarining halokatli ta’siri tasvirlangan. Oltingugurt, ehtimol, «yunon olovi» tarkibiga kirgan bo‘lib, bu qurol dushmanlarga dahshat solgan.

Taxminan VIII asrda xitoyliklar uni pirotexnik aralashmalarda, xususan, porox turidagi aralashmada qo‘llay boshlagan. Oltingugurtning yonuvchanligi va metallar bilan oson birikib sulfidlar hosil qilishi (masalan, metall bo‘laklari yuzasida) uning «yonuvchanlik asosi» va metall rudalarining ajralmas tarkibiy qismi deb hisoblanishiga sabab bo‘lgan.

Presviter Teofil (XII asr) sulfidli mis rudasini oksidlab kuydirish usulini ta’riflagan. Bu usul qadimgi Misrdayoq ma’lum bo‘lgan bo‘lishi mumkin.

O‘sha davrda arab alkimyosida simob-oltingugurt nazariyasi paydo bo‘ldi. Unga ko‘ra, oltingugurt barcha metallarning majburiy tarkibiy qismi («otasi») hisoblangan.

Keyinchalik u alkimyogarlarning uch asosiy tamoyilidan biriga aylandi, undan so‘ng «yonuvchanlik tamoyili» flogiston nazariyasi uchun asos bo‘ldi. Oltingugurtning element ekanini Lavuazye o‘zining yonish tajribalarida aniqladi.

Yevropada poroxning paydo bo‘lishi bilan tabiiy oltingugurt qazib olish, shuningdek, uni piritlardan ajratib olish usuli rivojlana boshladi. Ikkinchi usul qadimgi Rusda keng tarqalgan. Adabiyotda bu usul ilk bor Agrikola asarlarida tavsiflangan.

Oltingugurtning tabiatda uchrashi

Yirik sof oltingugurt to‘plamlari (oltingugurt miqdori >25 %) kam uchraydi; ular vulqon faolligi mavjud joylarda uchraydi va ular bilan birga oltingugurtli fumarolalar hamda oltingugurtli suvlar kuzatiladi.

Oltingugurt rudasi sof oltingugurt konlaridan qazib olinadi, shuningdek, sulfidli rudalar va sanoat gazlaridan ajratib olinadi.

Oltingugurt bakteriyalari chiriyotgan organik qoldiqlardan hosil bo‘lgan vodorod sulfidni oltingugurtgacha oksidlab, uni to‘play oladi.

Oltingugurtning tabiiy minerallari

Oltingugurt tarqalish darajasi bo‘yicha Yer po‘stidagi o‘n oltinchi kimyoviy elementdir. Tabiatda erkin (sof) holda va kimyoviy birikmalar ko‘rinishida uchraydi.

Oltingugurtning eng muhim tabiiy minerallari quyidagilar: FeS₂ — temir kolchedani yoki pirit, ZnS — rux aldamasi yoki sfalerit (vyurtsit), PbS — qo‘rg‘oshin yaltirog‘i yoki galenit, HgS — kinovar, Sb₂S₃ — antimonit, Cu₂S — xalkozin, CuS — kovellin, CuFeS₂ — xalkopirit. Bundan tashqari, oltingugurt neft, tabiiy ko‘mir, tabiiy gazlar va slanetslarda ham uchraydi.

tarkibida ham bor. Oltingugurt tabiiy suvlarda miqdori bo‘yicha oltinchi elementdir; u asosan sulfat-ion shaklida uchraydi va chuchuk suvning «doimiy» qattiqligini yuzaga keltiradi.

Oltingugurt barcha tirik organizmlar uchun hayotiy muhim kimyoviy element bo‘lib, ko‘plab oqsillar tarkibiga kiradi va sochlarda to‘planadi.

Xossalari

Fizik xossalari

Oltingugurt kisloroddan o‘z atomlaridan barqaror zanjirlar va halqalar hosil qila olishi bilan sezilarli farq qiladi. Eng barqarorlari toj shakliga ega halqasimon molekulalar — S₈ bo‘lib, ular rombik va monoklin oltingugurtni hosil qiladi. Bu kristall oltingugurt — sariq rangli mo‘rt modda. Bundan tashqari, molekulalar yopiq (S₄, S₆) va ochiq zanjirli ham bo‘lishi mumkin. Bunday tarkibga jigarrang plastik oltingugurt ega bo‘lib, u erigan oltingugurtni keskin sovitish orqali olinadi (plastik oltingugurt bir necha soatdan keyinoq mo‘rtlashadi, sariq rangga kiradi va asta-sekin rombik oltingugurtga aylanadi). Oltingugurtning formulasi ko‘pincha shunchaki S deb yoziladi, chunki molekulyar tuzilishga ega bo‘lsa-da, u turli molekulalardan tashkil topgan oddiy moddalarning aralashmasidir. Suvda oltingugurt erimaydi, ammo organik erituvchilarda, masalan, uglerod disulfidda, skipidarda ham yaxshi eriydi.

Oltingugurt suyuqlanganda uning hajmi sezilarli ortadi (taxminan 15 %). Erigan oltingugurt sariq rangli oson harakatlanuvchi suyuqlik bo‘lib, harorat 160 °C dan oshganda juda qovushqoq, to‘q jigarrang massaga aylanadi. Erigan oltingugurtning qovushqoqligi 190 °C da eng yuqori qiymatga yetadi; harorat bundan keyin ko‘tarilganda qovushqoqlik kamayadi va 300 °C dan yuqorida erigan oltingugurt yana suyuq harakatchan holatga qaytadi. Buning sababi — qizdirilganda oltingugurtning asta-sekin polimerlanishi va harorat ortishi bilan zanjir uzunligining o‘sishidir. Oltingugurt 190 °C dan yuqori haroratgacha qizdirilganda polimer bo‘g‘inlari parchalana boshlaydi.

Oltingugurt elektretning eng oddiy namunasi bo‘lishi mumkin. Ishqalanish natijasida oltingugurt kuchli manfiy zaryadlanadi.

Oltingugurtning faza diagrammasi

Elementar kristall oltingugurt ikki xil allotropik modifikatsiya (enantiotropiya hodisasi) — rombik va monoklin ko‘rinishda mavjud bo‘la oladi, ya’ni oltingugurt dimorfdir. Shu sababli elementar oltingugurtning to‘rtta fazasi: qattiq rombik, qattiq monoklin, suyuq va gazsimon fazalari mavjud bo‘lishi mumkin; faza diagrammasida (rasmga qarang; bosim uchun logarifmik shkala ishlatilgan) ikkita qattiq faza sohasi bor: rombik oltingugurt sohasi va monoklin oltingugurt mavjud bo‘ladigan soha (ABC uchburchagi).

Oltingugurtning faza diagrammasida:

DA — sublimatsiya chizig‘i, rombik oltingugurt S_pning to‘yingan bug‘ bosimi oltingugurt S_п ning qattiq rombik oltingugurt ustidagi haroratga bog‘liqligini tasvirlaydi;
AC — monoklin oltingugurt S_мning sublimatsiya chizig‘i bo‘lib, to‘yingan bug‘ bosimining qattiq monoklin oltingugurt ustidagi haroratga bog‘liqligini tasvirlaydi;
CF — suyuq oltingugurt S bug‘lanish suyuq oltingugurt S_{chizig‘i bo‘lib, oltingugurt to‘yingan bug‘ bosimining erigan oltingugurt ustidagi haroratga bog‘liqligini ifodalaydi;}, oltingugurtning to‘yingan bug‘ bosimi uning eritmasi ustidagi haroratga bog‘liqligini tasvirlaydi;
AB — polimorf o‘zgarish chizig‘i, rombik oltingugurt <—> monoklin oltingugurt o‘tishini ifodalab, ular orasidagi faza o‘tishi haroratining bosimga bog‘liqligini ko‘rsatadi;
BE — rombik oltingugurtning suyuqlanish chizig‘i, uning suyuqlanish harorati bosimga qanday bog‘liqligini ifodalaydi;
CB — monoklin oltingugurtning suyuqlanish chizig‘i, uning suyuqlanish harorati bosimga qanday bog‘liqligini ifodalaydi.

Punktir chiziqlar harorat keskin o‘zgarganda kuzatiladigan metastabil fazalarning mavjud bo‘lish imkoniyatini ko‘rsatadi:

AO — o‘ta qizigan rombik oltingugurtning sublimatsiya chizig‘i;
BO — o‘ta qizigan rombik oltingugurtning suyuqlanish chizig‘i;
CO — o‘ta sovigan suyuq oltingugurtning bug‘lanish chizig‘i;

Oltingugurt faza diagrammasida uchta barqaror uchlamchi nuqta va bitta metastabil uchlamchi nuqta bor. Ularning har biri uch fazaning termodinamik muvozanat sharoitlariga mos keladi:

A nuqta (qo‘shimcha): qattiq rombik, qattiq monoklin va gazsimon oltingugurt o‘rtasidagi muvozanat;
B nuqta (qo‘shimcha): qattiq rombik, qattiq monoklin va suyuq oltingugurt o‘rtasidagi muvozanat;
C nuqta (asosiy): qattiq monoklin, erigan va gazsimon oltingugurt o‘rtasidagi muvozanat;
O nuqta (metastabil): o‘ta qizigan qattiq rombik, o‘ta sovigan suyuq va gazsimon oltingugurt o‘rtasidagi metastabil muvozanat.

Faza diagrammasidan ko‘rinishicha, rombik oltingugurt bir vaqtning o‘zida oltingugurt eritmasi va bug‘lari bilan muvozanatda bo‘la olmaydi. Shu bois asosiy uchlamchi nuqtada (muvozanatdagi fazalar turli agregat holatlarda bo‘lganida) qattiq faza monoklin oltingugurt bilan ifodalanadi. Metastabil uchlamchi nuqta oltingugurtning bir kristall modifikatsiyasi boshqasiga sekin aylanishi natijasida paydo bo‘ladi.

Kimyoviy xossalari

Oltingugurt O₂ kabi yaxshi oksidlovchidir. Biroq kislorod va galogenlar kabi kuchliroq oksidlovchilar uni oksidlaydi.

Metallmaslar bilan reaksiyalari
Reagent	Tenglama	Tavsif
O₂	$𝖲 + 𝖮_{𝟤} \to 𝖲 𝖮_{𝟤} ↑$ $𝟤 𝖲 𝖮_{𝟤} + 𝖮_{𝟤} \to 𝟤 𝖲 𝖮_{𝟥} ↑$	Havoda oltingugurt yonib, oltingugurt dioksidi oltingugurt dioksidi — o‘tkir hidli rangsiz gaz hosil qiladi. Spektral tahlil yordamida oltingugurtning dioksidgacha oksidlanishi aslida zanjirli reaksiya bo‘lib, oraliq mahsulotlar: oltingugurt monooksidi S₂O₂, molekulyar oltingugurt S₂, erkin oltingugurt atomlari S va oltingugurt monooksidining erkin SO radikallari hosil bo‘lishi bilan borishi aniqlangan. Oltingugurt(IV) oksidi havo kislorodi bilan 400—500 °C haroratda katalizatorlar ishtirokida oksidlanadi (V₂O₅, Pt, NaVO₃, Fe₂O₃). Reaksiya $𝟤 𝖲 𝖮_{𝟤} + 𝖮_{𝟤} \to 𝟤 𝖲 𝖮_{𝟥} ↑$ ekzotermikdir (Δ_rH^o = −198 kJ/mol).
Hal₂	$𝖲 + 𝟥 𝖥_{𝟤} \to 𝖲 𝖥_{𝟨} ↑$	Oltingugurtning qaytaruvchi xossalari uning boshqa metallmaslarbilan reaksiyalarida ham namoyon bo‘ladi. Biroq xona haroratida oltingugurt faqat ftor. Oltingugurt geksaftoridi yuqori kuchlanishli transformatorlarda izolyatsion gaz sifatida ishlatiladigan zich gazdir. Shuningdek, u bosim ostidagi idishlar uchun reaksiyaga kirishmaydigan va zaharli bo‘lmagan siqib chiqaruvchi gaz (propellent) hisoblanadi.
Hal₂	$𝖲 + 𝖢 𝗅_{𝟤} \overset{t}{\to} 𝖲 𝖢 𝗅_{𝟤}$ $𝟤 𝖲 + 𝖢 𝗅_{𝟤} \overset{t}{\to} 𝖲_{𝟤} 𝖢 𝗅_{𝟤}$ $𝗇 𝖲 + 𝖢 𝗅_{𝟤} \overset{t}{\to} 𝖲_{𝗇} 𝖢 𝗅_{𝟤}$	Erigan oltingugurt xlorbilan reaksiyaga kirishadi va bunda ikkita quyi xlorid:oltingugurt dixloridi hamda dioltingugurt dixloridihosil bo‘lishi mumkin. Ular sanoat uchun muhim kimyoviy moddalardir. Oltingugurt ortiqcha bo‘lsa, turli polisoltingugurt dixloridlari jumladan S_nCl₂.
P	$𝟧 𝖲 + 𝟤 𝖯 \overset{^{o} t}{\to} 𝖯_{𝟤} 𝖲_{𝟧}$	Qizdirilganda oltingugurt fosforbilan ham reaksiyaga kirishib, fosfor sulfidlarining aralashmasini hosil qiladi; ular orasida yuqori sulfid P₂S_5.
С Si	$𝖢 + 𝟤 𝖲 \overset{^{o} t}{\to} 𝖢 𝖲_{𝟤}$ $𝖲 𝗂 + 𝟤 𝖲 \overset{^{o} t}{\to} 𝖲 𝗂 𝖲_{𝟤}$	Bundan tashqari, oltingugurt qizdirilganda vodorod, uglerod, kremniybilan reaksiyaga kirishib, vodorod sulfid, uglerod disulfid, kremniy sulfid.
H₂	$𝖲 + 𝖧_{𝟤} \overset{^{o} t}{\to} 𝖧_{𝟤} 𝖲 ↑$	Erigan oltingugurt (t > 200 °C) vodorod bilan reaksiyaga kirishadi, biroq H₂S ning chiqishi nisbatan kam bo‘ladi.
	$𝖭_{𝟤}, 𝖳 𝖾, 𝖨_{𝟤} + 𝖲 ↛$	Azot, yod, tellur oltingugurt bilan reaksiyaga kirishmaydi.

Metallar bilan reaksiyalari
Reagent	Tenglama	Tavsif
M	$𝟤 𝖭 𝖺 + 𝖲 \overset{^{o} t}{\to} 𝖭 𝖺_{𝟤} 𝖲$ $𝖢 𝖺 + 𝖲 \overset{^{o} t}{\to} 𝖢 𝖺 𝖲$ $𝟤 𝖠 𝗅 + 𝟥 𝖲 \overset{^{o} t}{\to} 𝖠 𝗅_{𝟤} 𝖲_{𝟥}$ $𝖥 𝖾 + 𝖲 \overset{^{o} t}{\to} 𝖥 𝖾 𝖲$	Qizdirilganda oltingugurt ko‘plab metallarbilan, ko‘pincha juda shiddatli reaksiyaga kirishadi. Ba’zan metall va oltingugurt aralashmasi o‘t oldirilganda alanga oladi. Bunday o‘zaro ta’sir natijasida sulfidlarhosil bo‘ladi. Au, Pt, Ir oltingugurt bilan reaksiyaga kirishmaydi. Kumush havodagi vodorod sulfid ta’sirida qorayadi: 4Ag + O₂ + 2H₂S → 2Ag₂S + 2H₂O Ishqoriy va ishqoriy-yer metallarining sulfidlari ionli, qolganlarida esa kovalent bog‘lanish ulushi katta.
M₂S	$𝖭 𝖺_{𝟤} 𝖲 + 𝖲 \to 𝖭 𝖺_{𝟤} 𝖲_{𝟤}$	Ishqoriy metallarning sulfid eritmalari oltingugurt bilan reaksiyaga kirishib, polisulfidlar hosil qiladi.

Murakkab moddalar bilan reaksiyalari
Reagent	Tenglama	Tavsif
H₂O	$𝟥 𝖲 + 𝟥 𝖧_{𝟤} 𝖮 ⇄ 𝟤 𝖧_{𝟤} 𝖲 ↑ + 𝖧_{𝟤} 𝖲 𝖮_{𝟥}$	Suvda oltingugurt, galogenlar singari, oz miqdorda disproportsiyalanadi. Ishqoriy eritmada muvozanat o‘ng tomonga siljiydi. $𝟥 𝖲 + 𝟨 𝖭 𝖺 𝖮 𝖧 \overset{^{o} t}{\to} 𝟤 𝖭 𝖺_{𝟤} 𝖲 + 𝖭 𝖺_{𝟤} 𝖲 𝖮_{𝟥} + 𝟥 𝖧_{𝟤} 𝖮$ . Disproportsiyalanish jarayoni polisulfidlar va natriy tiosulfat hosil bo‘lishi tufayli murakkablashadi: $𝗇 𝖲 + 𝖭 𝖺_{𝟤} 𝖲 \overset{^{o} t}{\to} 𝖭 𝖺_{𝟤} 𝖲_{𝗇 + 𝟣}$ . $𝟥 𝖲 + 𝖭 𝖺_{𝟤} 𝖲 𝖮_{𝟥} \overset{^{o} t}{\to} 𝖭 𝖺_{𝟤} 𝖲_{𝟤} 𝖮_{𝟥} (𝖭 𝖺_{𝟤} 𝖲_{𝟤} 𝖮_{𝟥} \cdot 𝟧 𝖧_{𝟤} 𝖮)$ .
KOH	$𝟥 𝖲 + 𝟨 𝖪 𝖮 𝖧_{𝗆 𝖾 𝗅 𝗍} \overset{^{o} t}{\to} 𝖪_{𝟤} 𝖲 𝖮_{𝟥} + 𝟤 𝖪_{𝟤} 𝖲 + 𝟥 𝖧_{𝟤} 𝖮$	Oltingugurt suyuqlangan ishqorbilan xlor. Hosil bo‘lgan qotishma oltingugurt jigari deb ataladi.
HClO₃	$𝟤 𝖲 + 𝟦 𝖭 𝖺 𝖮 𝖧 + 𝟥 𝖮_{𝟤} \overset{^{o} t}{\to} 𝟤 𝖭 𝖺_{𝟤} 𝖲 𝖮_{𝟦} + 𝟤 𝖧_{𝟤} 𝖮$ $𝖲 + 𝖧 𝖢 𝗅 𝖮_{𝟥} + 𝖧_{𝟤} 𝖮 \overset{}{\to} 𝖧_{𝟤} 𝖲 𝖮_{𝟦} + 𝖧 𝖢 𝗅$	Kuchli oksidlovchilar oltingugurtni oksidlaydi. Masalan, ishqoriy suyuqlanmadagi kislorod.
HNO₃ H₂SO₄	$𝖲 + 𝟨 𝖧 𝖭 𝖮_{𝟥 (𝖼 𝗈 𝗇 𝖼 .)} \overset{^{o} t}{\to} 𝖧_{𝟤} 𝖲 𝖮_{𝟦} + 𝟨 𝖭 𝖮_{𝟤} ↑ + 𝟤 𝖧_{𝟤} 𝖮$ $𝖲 + 𝟤 𝖧_{𝟤} 𝖲 𝖮_{𝟦 (𝖼 𝗈 𝗇 𝖼 .)} \overset{^{o} t}{\to} 𝟥 𝖲 𝖮_{𝟤} ↑ + 𝟤 𝖧_{𝟤} 𝖮$	Konsentrlangan oksidlovchi kislotalar (HNO₃, H₂SO₄) bilan oltingugurt faqat uzoq vaqt qizdirilganda reaksiyaga kirishadi.

Reagent	Tenglama	Tavsif
t^o	$𝖲_{𝟪} \overset{t^{o}}{\to} 𝖲_{𝟨} \overset{t^{o}}{\to} 𝖲_{𝟦}$	Harorat oshganda oltingugurt bug‘larining molekulyar tarkibidagi miqdoriy nisbatlar o‘zgaradi. Molekuladagi atomlar soni kamayadi.
	$𝖲_{𝟦} \overset{800 - 140 0^{o}}{\to} 𝖲_{𝟤}$	800—1400 °C da bug‘lar asosan ikki atomli oltingugurt molekulalaridan.
	$𝖲_{𝟤} \overset{170 0^{o}}{\to} 𝖲$	iborat bo‘ladi. 1700 °C da esa oltingugurt bir atomli holatga o‘tadi.

Olinishi

Qadimda va o‘rta asrlarda oltingugurt olish uchun yerga katta sopol ko‘za ko‘milgan, uning ustiga tagida teshigi bo‘lgan ikkinchi ko‘za o‘rnatilgan. Yuqoridagi ko‘za oltingugurtli tog‘ jinsi bilan to‘ldirilib, keyin qizdirilgan. Oltingugurt erib, pastdagi ko‘zaga oqib tushgan.

Hozirgi vaqtda oltingugurt asosan ikki usulda olinadi: yer ostidagi sof oltingugurtni bevosita joylashgan yerida qazib olish yoki tabiiy gaz va neftni tozalashda qo‘shimcha mahsulot sifatida ajratish. Ikkinchi usul oltingugurt olishning asosiy usulidir.

Ruda ochiq usulda qazib olinganda ekskavatorlar yordamida rudaning ustidagi tog‘ jinslari qatlamlari olib tashlanadi. Portlatish orqali ruda qatlami maydalanadi, so‘ng ruda bo‘laklari oltingugurt eritish zavodiga yuboriladi va u yerda konsentratdan oltingugurt ajratib olinadi.

1890-yilda German Frash oltingugurtni yer ostida eritib, neft quduqlariga o‘xshash quduqlar orqali yer yuzasiga chiqarishni taklif etdi. Oltingugurtning nisbatan past (113 °C) suyuqlanish harorati Frash g‘oyasining amalga oshishi mumkinligini tasdiqlardi. 1890-yilda sinovlar boshlandi va muvaffaqiyatli yakunlandi.

Oltingugurtli rudalardan oltingugurt olishning bir necha usuli ma’lum: bug‘-suv, filtrlash, termik, sentrifugalash va ekstraksiya usullari.

Vulqon kelib chiqishiga ega sof oltingugurtning eng yirik koni Iturup orolida joylashgan bo‘lib, uning A+B+C1 toifasidagi zaxiralari — 4227 ming tonna, C2 toifasidagi zaxiralari esa 895 ming tonnani tashkil etadi. Bu yiliga 200 ming tonna donador oltingugurt ishlab chiqarish quvvatiga ega korxona qurish uchun yetarlidir.

Oltingugurt tabiiy gaz tarkibida ham gazsimon holatda ( vodorod sulfid, oltingugurtli angidrid shaklida) ko‘p miqdorda mavjud. Gaz qazib olinganda u quvurlar va uskunalar devorlariga cho‘kib, ularni ishdan chiqaradi. Shu sababli oltingugurt qazib olishdan keyin imkon qadar tez gazdan ajratib olinadi. Hosil bo‘lgan kimyoviy toza, mayda dispers oltingugurt sanoat uchun juda yaxshi xomashyodir.

Tabiiy oltingugurtli gazdan oltingugurt Klaus usulibilan olinadi. Buning uchun oltingugurtni gazsizlantirish amalga oshiriladigan maxsus oltingugurt chuqurlaridan foydalaniladi; natijada modifikatsiyalangan oltingugurt olinadi. Bu mahsulot asfalt ishlab chiqarishda keng qo‘llanadi. Oltingugurt olish uskunalari odatda gazsizlantirilmagan oltingugurt chuqurlari, gazsizlantirish chuqurlari, gazsizlantirilgan oltingugurtni saqlash chuqurlari, shuningdek, suyuq oltingugurtni quyish tizimi va bo‘lakli oltingugurt omboridan iborat bo‘ladi.

Ishlab chiqaruvchilar

Qizil armiya ning o‘q-dorilarga ehtiyoji katta bo‘lgani sababli Xalq xo‘jaligi oliy kengashi (VSNX) ning 19-dekabr 1930-yildagi qaroriga ko‘ra «oltingugurt korxonalari qurilishini eng muhim ustuvor qurilishlar qatoriga kiritish» belgilandi. 1930—1931-yillarda O‘rta Osiyoda — ikkita kon o‘rganilib, ishga tushirildi: Qoraqum tabiiy oltingugurt zavodi (yiliga 3 ming tonna) va Sho‘rsuvoltingugurt koni. Rudadagi (25 % tosh oltingugurtga boy bo‘lgan Sho‘rsuv koni dastlab shaxta, keyin esa ochiq usulda o‘zlashtirildi. Bu konlar ishga tushirilgach, 1932-yilda Kalata gaz oltingugurti zavodi (yiliga 4 ming tonna), shuningdek, RSFSRhududida bir qancha zavodlar qurildi. 1939-yilda Orenburg viloyatida tashkil etilgan Mednogorsk mis-oltingugurt kombinati (MMSK) 1986-yilgacha SSSRdagi eng yirik oltingugurt ishlab chiqaruvchisi bo‘ldi: 1950-yillar o‘rtalarida yiliga 250—280 ming tonnagacha oltingugurt ishlab chiqargan. Bu mamlakatda ishlab chiqarilgan 80 % oltingugurt miqdoriga to‘g‘ri kelgan.

…Ertalab biz mis-oltingugurt zavodida bo‘ldik. Mamlakatimizda ishlab chiqariladigan oltingugurtning qariyb 80 foizi shu korxonada olinadi.

— Elliginchi yilgacha mamlakat chetdan ko‘p oltingugurt import qilishga majbur edi. Hozir oltingugurt importiga ehtiyoj qolmadi, — dedi zavod direktori Aleksandr Adolfovich Burba. — Ammo zavod kengayishda davom etmoqda. Sulfat kislota ishlab chiqaradigan sex qurilishini boshladik.

Baland estakadadan qotib qolgan oqimday yorqin sariq oltingugurt massasi osilib turardi. Laboratoriyalarda shisha idishlarda oz miqdorda ko‘radigan oltingugurtimiz bu yerda, zavod hovlisida ulkan bo‘laklar ko‘rinishida yotardi.

— Sofronov A. «Orenburg dashtlarida» («Ogonyok» jurnali, 1956)

XXI asr boshlarida Rossiyadagi asosiy oltingugurt ishlab chiqaruvchilar « Gazprom» OAJ korxonalari: « Gazprom dobicha Astraxan » MChJ va « Gazprom dobicha Orenburg» MChJ bo‘lib, oltingugurtni gaz tozalashda qo‘shimcha mahsulot sifatida oladi. 2025-yilda Astraxan gazni qayta ishlash zavodi taxminan 60 % Rossiyadagi oltingugurtni ishlab chiqargan.

Tovar shakllari

Sanoatda oltingugurtning turli tovar shakllari ishlab chiqariladi. Qaysi shaklni tanlash buyurtmachining talablariga bog‘liq.

Bo‘lakli oltingugurt 1970-yillarning boshigacha SSSR sanoatida ishlab chiqariladigan oltingugurtning asosiy shakli bo‘lgan. Uni olish texnologik jihatdan sodda: suyuq oltingugurt isitiladigan quvur orqali omborga uzatilib, u yerda bloklar ko‘rinishida quyiladi. Qotgan, balandligi 1—3 metrli bloklar maydaroq bo‘laklarga parchalanib, xaridorga jo‘natiladi. Biroq bu usulning kamchiliklari bor: oltingugurt sifati pastligi, maydalash va yuklashda chang hamda mayda bo‘laklar ko‘rinishidagi yo‘qotishlar, avtomatlashtirish qiyinligi.

Suyuq oltingugurtni isitiladigan rezervuarlarda saqlashadi va sisternalarda tashishadi. Suyuq oltingugurtni tashish uni joyida eritishdan foydaliroq. Afzalliklari — yo‘qotishlarning yo‘qligi va yuqori tozaligi; kamchiliklari — yonish xavfi hamda sisternalarni isitishga ketadigan xarajatlar.

Shakllantirilgan oltingugurt tangachasimon yoki plastinkasimon bo‘ladi. Tangachasimon oltingugurt ishlab chiqarish neftni qayta ishlash zavodlarida 1950-yillarda boshlangan. Buning uchun aylanuvchi barabandan foydalaniladi: baraban ichi suv bilan sovitiladi, tashqi yuzasida esa oltingugurt 0,5—0,7 mm qalinlikdagi tangachalar shaklida kristallanadi. 1980-yillar boshida tangachasimon oltingugurt o‘rniga plastinkasimon oltingugurt ishlab chiqarila boshlandi. Harakatlanayotgan lentaga erigan oltingugurt beriladi; lenta harakatida u soviydi. Chiqishda qotgan oltingugurt varag‘i paydo bo‘lib, plastinkalar holida sindiriladi. Hozir bu texnologiya eskirgan deb hisoblanadi. Shunga qaramay, 40 % Kanada oltingugurti ushbu shaklda eksport qilinadi, chunki uni ishlab chiqarish uskunalariga katta kapital mablag‘ sarflangan.

Donador oltingugurt turli usullar bilan olinadi.

Suvda granulalash (pelletlash) usuli 1964-yilda Angliyaning «Elliot» kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan. Jarayon suvga tushayotgan oltingugurt tomchilarining tez sovishiga asoslanadi. Texnologiyaning ilk joriy etilishi — 1965-yildagi «Salpel» jarayoni. Keyinroq, 1986-yilda Saudiya Arabistonida eng yirik zavod qurildi. Undagi uchta qurilmaning har biri 3500 t donador oltingugurtni bir sutkada ishlab chiqara oladi. Texnologiyaning kamchiligi — oltingugurt granulalarining shakli notekis va mo‘rtligi yuqori bo‘lgani uchun sifati cheklangan.
Qaynab turgan qatlamda granulalash Fransiyaning «Perlomatik» kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan. Suyuq oltingugurt tomchilari yuqoriga uzatiladi. Ular suv va havo yordamida sovitiladi hamda suyuq oltingugurt bilan namlanadi; oltingugurt hosil bo‘layotgan granulalar ustida yupqa qatlam bo‘lib qotadi. Tayyor granulalarning o‘lchami 4—7 mm. Kanadada keng joriy qilingan «Prokor» jarayoni yanada ilg‘or hisoblanadi. Unda barabanli granulyatorlar ishlatiladi. Biroq bu jarayonni boshqarish juda murakkab.
Havo-minora usulida granulalash 1962-yilda Finlyandiyada ishlab chiqilib, joriy etilgan. Erigan oltingugurt granulalash minorasining yuqori qismida siqilgan havo yordamida mayda tomchilarga ajratiladi. Tomchilar pastga tushib, transport lentasiga tegishi bilan qotadi.

Maydalangan oltingugurt bo‘lakli yoki donador oltingugurtni maydalashdan olinadi. Maydalanish darajasi turlicha bo‘lishi mumkin. Avval maydalagichda, so‘ng tegirmonda maydalanadi. Shu yo‘l bilan zarracha o‘lchami 2 mkm dan kichik bo‘lgan juda mayda dispers oltingugurt olish mumkin. Kukunli oltingugurt presslarda granulalanadi. Bog‘lovchi qo‘shimchalar ishlatilishi zarur: ular sifatida bitumlar, stearin kislotasi hamda trietanolamin bilan suvli emulsiya ko‘rinishidagi yog‘ kislotalari va boshqalar qo‘llanadi.

Rossiyada maydalangan oltingugurtning eng yirik ishlab chiqaruvchilari «Kaspiygaz» MChJ va «Sera» AJ hisoblanadi.

Kolloid oltingugurt — zarracha o‘lchami 20 mkm dan kichik bo‘lgan maydalangan oltingugurt turidir. Qishloq xo‘jaligida zararkunandalarga qarshi, tibbiyotda esa yallig‘lanishga qarshi va dezinfeksiyalovchi vosita sifatida ishlatiladi. Kolloid oltingugurt turli usullarda olinadi.

Maydalash orqali olish usuli keng tarqalgan, chunki u xomashyoga yuqori talab qo‘ymaydi. Bu texnologiyada yetakchilardan biri «Bayer».
Erigan oltingugurt yoki uning bug‘laridan olish usuli 1925-yilda AQSHda joriy qilingan. Texnologiya bentonitbilan aralashtirishni nazarda tutadi; olingan aralashma suvda barqaror suspenziyalar hosil qiladi. Biroq eritmadagi oltingugurt miqdori kam ( 25 %).
Ekstraksiya usullari oltingugurtni organik erituvchilarda eritib, keyin ularni bug‘latishga asoslanadi. Biroq bu usullar keng tarqalmagan.

Yuqori tozalikdagi oltingugurt kimyoviy, distillatsion va kristallanish usullari bilan olinadi. U elektron texnikasida, optik asboblar va lyuminoforlar (oltingugurt lampasi) tayyorlashda, farmatsevtika va kosmetika preparatlari — losyonlar, malhamlar hamda teri kasalliklariga qarshi vositalar ishlab chiqarishda qo‘llanadi.

Qo‘llanilishi

Ishlab chiqariladigan oltingugurtning taxminan yarmi sulfat kislota ishlab chiqarishga sarflanadi.

Oltingugurtdan kauchukni vulkanizatsiya qilish jarayonida, shuningdek, fungitsid sifatida qishloq xo‘jaligida va kolloid oltingugurtdan esa dorivor vosita sifatida foydalaniladi. Shuningdek, oltingugurt-bitum kompozitsiyalaridan oltingugurtli asfalt, portlandsement o‘rniga esa oltingugurtli beton olinadi. Oltingugurt pirotexnik aralashmalar tayyorlashda ham ishlatiladi; avvallari u qora porox ishlab chiqarishda keng qo‘llanilgan, undan oldin esa gugurt cho‘plarini ishlab chiqarishda ishlatilgan. Oltingugurt lampasi — quyosh nuriga juda yaqin oq yorug‘lik beradigan, foydali ish koeffitsiyenti yuqori yorug‘lik manbayi.

Biologik roli

Oltingugurt biogen elementlardan biridir. U ayrim aminokislotalar (sistein, metionin), vitaminlar (biotin, tiamin), fermentlar tarkibiga kiradi. Oltingugurt oqsillarning uchlamchi tuzilishini hosil qilishda ( disulfid ko‘priklari hosil bo‘lishida) ishtirok etadi. Shuningdek, oltingugurt bakterial fotosintezda qatnashadi (bakterioxlorofill tarkibiga kiradi, vodorod sulfid esa vodorod manbayi hisoblanadi). Oltingugurtning oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari xemosintezda energiya manbayidir.

Inson tanasida taxminan 2 g oltingugurt har 1 kg tana massasiga to‘g‘ri keladi.

Biologik ta’siri

Sof oltingugurt zaharli emas, ammo oltingugurt saqlovchi ko‘plab uchuvchan birikmalar (oltingugurt dioksidi, oltingugurt angidridi, vodorod sulfid va boshqalar) zaharlidir.

Oltingugurtning yong‘in xavfi bilan bog‘liq xossalari

Mayda maydalangan oltingugurt kimyoviy o‘z-o‘zidan alangalanishga moyil: bu namlik ishtirokida, oksidlovchilar bilan aloqada yoki ko‘mir, yog‘lar, moylar bilan aralashganda sodir bo‘lishi mumkin. Oltingugurt nitratlar, xloratlar va perxloratlar bilan portlovchi aralashmalar hosil qiladi. O‘z-o‘zidan alangalanish xlorli ohak bilan tegishganda ham sodir bo‘ladi.

O‘chirish vositalari: purkalgan suv, havo-mexanik ko‘pik.

V. Marshall ma’lumotlariga ko‘ra, oltingugurt changi portlash xavfi bor moddalar toifasiga kiradi. Biroq portlash uchun changning yetarlicha yuqori konsentratsiyasi — taxminan 20 g/m³ (20 000 mg/m³) bo‘lishi kerak. Bu ish zonasidagi havoda ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyadan bir necha baravar yuqori: 6 mg/m³.

. Oltingugurt bug‘lari havo bilan portlovchi aralashma hosil qiladi.

Oltingugurtning yonishi

Oltingugurt suyuqliklar singari faqat suyuqlangan holatda yonadi. Yonayotgan oltingugurtning ustki qatlami qaynaydi va bug‘lar hosil qiladi. Bu bug‘lar balandligi 5 sm gacha bo‘lgan zaif yaltiraydigan ko‘k alangani hosil qiladi. Oltingugurt yonganda alanga harorati 1820 °C ga yetadi.

Havo hajm jihatidan taxminan 22 % kislorod va 78 % azotdan iborat. Oltingugurt yonganda bir hajm kisloroddan bir hajm SO₂ hosil bo‘lgani uchun gaz aralashmasidagi SO₂ ning nazariy jihatdan mumkin bo‘lgan eng yuqori miqdori 21 %. Amalda yonish havoning biroz ortiqchaligida sodir bo‘ladi va gaz aralashmasidagi SO₂ ning hajmiy ulushi nazariy qiymatdan kam bo‘lib, odatda 14—15 %.

Yonishni aniqlash

Oltingugurt yonishini avtomatik yong‘in tizimlari bilan aniqlash qiyin. Alangani inson ko‘zi yoki videokamera bilan payqash qiyin, ko‘k alanga spektri asosan ultrabinafsha diapazonda joylashgan. Yong‘inda ajraladigan issiqlik boshqa keng tarqalgan yonuvchan moddalar yong‘inidagiga qaraganda pastroq harorat hosil qiladi. Issiqlik datchigi yordamida yong‘inni aniqlash uchun uni oltingugurtga juda yaqin joylashtirish kerak. Oltingugurt alangasi infraqizil diapazonda nurlanmaydi. Shu bois keng tarqalgan infraqizil datchiklar uni aniqlay olmaydi. Ular faqat ikkilamchi yong‘inlarni qayd etadi. Oltingugurt alangasidan suv bug‘i chiqmaydi. Shuning uchun nikel birikmalaridan foydalanadigan ultrabinafsha alanga datchiklari ishlamaydi.

Alangani samarali aniqlash uchun ultrabinafsha datchiklar qo‘llanadi. Ularning sezgir elementlari molibden asosida tayyorlanadi. Sezgirlik spektral diapazoni 1850…2650 angstrem bo‘lib, oltingugurt yonishini aniqlashga mos keladi.

Oltingugurt omborlaridagi yong‘inlar

1995-yil dekabrda Somerset-Uest shahrida, Janubiy Afrika Respublikasining G‘arbiy Keyp provinsiyasida joylashgan korxonaning ochiq oltingugurt omborida yirik yong‘in yuz berib, ikki kishi halok bo‘ldi.

16-yanvar 2006-yil, soat 17 atrofida Cherepovetsdagi «Ammofos» korxonasining oltingugurt omborida yong‘in chiqdi. Yong‘in maydoni taxminan 250 kvadrat metrni tashkil etdi. Uni faqat tungi soat ikki boshlanishida to‘liq o‘chirishga erishildi. Halok bo‘lganlar va jarohatlanganlar yo‘q.

15-mart 2007-yil erta tongda «Balakovo tolali materiallar zavodi» MChJning yopiq oltingugurt omborida yong‘in sodir bo‘ldi. Yong‘in maydoni 20 m² ni tashkil etdi. Yong‘inni o‘chirishda 4 ta o‘t o‘chirish ekipaji, jami 13 kishi qatnashdi. Taxminan yarim soatda yong‘in o‘chirildi. Hech kim jabrlanmadi.

4 va 9-mart 2008-yilda Atirau viloyatida TengizShevroyl (TShO)ning Tengiz konidagi oltingugurt omborida yong‘in yuz berdi. Birinchi holatda yong‘in tez o‘chirildi, ikkinchisida esa oltingugurt 4 soat yondi. Qozog‘iston qonunchiligiga ko‘ra neftni qayta ishlash chiqindisi hisoblanadigan yonayotgan oltingugurtning massasi 9 tonnadan oshdi.

2008-yil aprel oyida Kryaj qishlog‘i yaqinida, Samara viloyatida, 70 tonna oltingugurt saqlanayotgan ombor yonib ketdi. Yong‘inga ikkinchi murakkablik darajasi berildi. Hodisa joyiga 11 ta o‘t o‘chirish bo‘linmasi va qutqaruvchilar yetib keldi. O‘t o‘chiruvchilar omborga kelganida barcha oltingugurt emas, uning kichik qismi — taxminan 300 kilogrammi yonayotgan edi. Ombor yonidagi quruq o‘t maydonlari bilan birga yong‘in maydoni 80 kvadrat metrni tashkil etdi. O‘t o‘chiruvchilar alangani tezda pasaytirib, yong‘inni cheklashga erishdi: yonayotgan joylarga tuproq sepildi va suv quyildi.

2009-yil iyul oyida Dneprodzerjinskda oltingugurt yondi. Yong‘in shaharning Bagley tumanidagi koks-kimyo korxonalaridan birida yuz berdi. Olov sakkiz tonnadan ortiq oltingugurtni qamrab oldi. Kombinat ishchilaridan hech kim jabrlanmadi.

2012-yil iyul oxirida Ufa yaqinidagi Timashevo qishlog‘ida maydoni 3200 kvadrat metr bo‘lgan oltingugurt ombori yonib ketdi. Hodisa joyiga 13 ta maxsus texnika yuborildi, yong‘inni o‘chirishda 31 nafar o‘t o‘chiruvchi ishtirok etdi. Yonish mahsulotlari atmosfera havosini ifloslantirdi. Halok bo‘lganlar va jabrlanganlar yo‘q.

Yunikod

Yunikodda oltingugurtning alkimyoviy belgisi mavjud.

Kodlanishi: Unicode va HTML
Grafema	Unicode		HTML
Grafema	Kod	Nomi	O‘n oltilik	O‘nlik	Mnemonika
🜍	U+1F70D	OLTINGUGURTNING ALKIMYOVIY BELGISI	`🜍`	`🜍`	—

Adabiyotlar

Oltingugurt, kimyoviy element // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
Anselm A. I. Statistik fizika va termodinamika asoslari. — Moskva: Nauka, 1973. — 424 b.
Bulidorova G. V.., Galyametdinov Yu. G., Yaroshevskaya X. M., Barabanov V. P. Fizik kimyo. — Qozon: Qozon milliy tadqiqot texnologiya universiteti nashriyoti, 2012. — 396 b. — ISBN 978-5-7882-1367-5.
Meyer K. Fizik-kimyoviy kristallografiya. — Nemis tilidan O. P. Nikitina tarjimasi. — Ye. D. Shchukin va B. D. Summ tahriri ostida. — Moskva: Metallurgiya, 1972. — 480 b.

Havolalar

Sulfur (ingliz tilida). WebElements. Murojaat qilingan sana: 5-avgust 2013-yil. Arxivlangan 30-iyul 2013-yil.
Oltingugurt . Kimyoviy elementlarning ommabop kutubxonasi (18-mart 2002-yil). Murojaat qilingan sana: 5-avgust 2013-yil. Arxivlangan 22-may 2013-yil.
Sof oltingugurt . Minerallar katalogi. Murojaat qilingan sana: 5-avgust 2013-yil.
Oltingugurtning inson organizmidagi roli . Murojaat qilingan sana: 5-avgust 2013-yil. Arxivlangan 13-avgust 2013-yil.
Malishev A. I. Magmatik ruda hosil bo‘lishida oltingugurt. — Rossiya Fanlar akademiyasi Ural bo‘limining Geologiya va geokimyo instituti, 2004. — 189 b.
Oltingugurt. Kimyogar ma’lumotnomasi.