Kaliy

Kaliy
Kaliy
	← Argon \| Kalsiy →
Oddiy moddaning tashqi ko‘rinishi
	Sof kaliy
Atomning xossalari
Nomi, belgisi, tartib raqami	Kaliy / Kalium (K), 19
Guruh, davr, blok	1 (eski tasnif bo‘yicha IA), 4, ; s-element
Atom massasi ; (molyar massa)	39,0983(1) a. m. b. (g/mol)
Elektron konfiguratsiyasi	[Ar] 4s1; 1s22s22p63s23p64s1
Atom radiusi	235 pm
Kimyoviy xossalari
Kovalent radius	203 pm
Ion radiusi	133 pm
Elektrmanfiylik	0,82 (Poling shkalasi)
Elektrod potensiali	−2,92 V
Oksidlanish darajalari	0, +1
Ionlanish energiyasi ; (birinchi elektron)	418,5 (4,34) kJ/mol (eV)
Oddiy moddaning termodinamik xossalari
Zichlik (quyidagi sharoitda: n. sh.)	0,856 g/sm3
Suyuqlanish harorati	336,8 K; +63,65 °C
Qaynash harorati	1047 K; 773,85 °C
Molyar suyuqlanish issiqligi	2,33 kJ/mol
Molyar bug‘lanish issiqligi	76,9 kJ/mol
Molyar issiqlik sig‘imi	29,6 J/(K·mol)
Molyar hajm	45,3 sm3/mol
Kristall panjara (oddiy modda)
Panjara tuzilishi	Hajm markazlashgan kubik
Panjara parametrlari	5,332 Å
Debay harorati	100 K
Boshqa xususiyatlari
Issiqlik o‘tkazuvchanligi	(300 K) 79,0 Vt/(m·K)
CAS raqami	7440-09-7
Emissiya spektri
Eng uzoq yashovchi izotoplar

19

Kaliy

K

39,0983

[Ar]4s¹

Kaliy (kimyoviy belgisi — K, lot. Kalium) — kimyoviy element bo‘lib, 1-guruhga (eski tasnif bo‘yicha birinchi guruhning asosiy guruhchasi — IA ga), to‘rtinchi davrga mansub. U D. I. Mendeleyev davriy sistemasida atom raqami 19.

Oddiy modda kaliy — yumshoq, oson suyuqlanadigan va juda yengil, ishqoriy metall bo‘lib, kumushsimon oq rangga ega va havoda tez oksidlanadi. Tabiatda kaliy faqat boshqa elementlar bilan birikmalar shaklida, masalan, dengiz suvida, shuningdek, ko‘plab minerallarda, jumladan, silvinda.

Havoda juda tez oksidlanadi, ayniqsa ochiq havoda; kimyoviy reaksiyalarga esa juda oson kirishadi, ayniqsa, suv bilan juda oson kirishib, ishqor hosil qiladi. Zichligi pastligi sababli kaliy bo‘lagi portlaguncha suv yuzasida suzib turadi.

Ko‘p xossalari jihatidan kaliy natriyga juda yaqin, biroq biologik vazifasi va tirik organizmlar hujayralarida ishlatilishi nuqtayi nazaridan ular antagonistdir. Kaliy tuzlari odatda natriy tuzlariga qaraganda kamroq gidratlangan bo‘ladi.

Tarixi va nomining kelib chiqishi

Kaliy birikmalaridan qadim zamonlardan beri foydalanilgan. Masalan, potash (yuvish vositasi sifatida qo‘llanilgan) ishlab chiqarish XI asrdayoq mavjud bo‘lgan. Somon yoki yog‘och yoqilganda hosil bo‘lgan kulga suv bilan ishlov berilgan, olingan eritma (ishqorli eritma) filtrlangach bug‘latilgan. Quruq qoldiq tarkibida kaliy karbonat K₂CO₃, kaliy sulfat K₂SO₄, soda va kaliy xlorid KCl.

19-noyabr 1807-yilda aynan Beyker ma’ruzasida ingliz kimyogari Devi kaliyni elektroliz yordamida suyuqlantirilgan o‘yuvchi kaliy (KOH)dan ajratib olganini ma’lum qildi (ma’ruza qo‘lyozmasida Devi kaliyni 6-oktabr 1807-yilda kashf etganini ko‘rsatgan). Devi uni «potassiy» (lot. potasium^:32); bu nom (ayrim tillarda ikkita s harfi bilan yozilsa-da) ingliz, fransuz, ispan, portugal va polyak tillarida hozirgacha ishlatiladi. Nam o‘yuvchi kaliy KOH elektroliz qilinganda u simob katodida kaliy amalgamasini olgan, simobni haydab ajratgach esa sof metallni hosil qilgan. Devi uning zichligini aniqlagan, kimyoviy xossalarini, jumladan, suvni parchalashi va vodorodni yutishini o‘rgangan.

1808-yilda fransuz kimyogarlari Gey-Lyussak va L. Tenar KOHni ko‘mir bilan qizdirish orqali kaliyni kimyoviy usulda ajratib oldilar.

Aynan 1809-yilda nemis fizigi L. V. Gilbert «kaliy» nomini taklif qildi (lot. kalium, arabcha al-qaliy — potash). Bu nom nemis tiliga, undan esa Shimoliy va Sharqiy Yevropaning ko‘pchilik tillariga (jumladan, rus tiliga) kirib kelgan va ushbu elementning K belgisini tanlashda ustun kelgan.

Tabiatda uchrashi

Kaliyning Yer po‘stidagi klark miqdori 2,4 % ni tashkil etadi (tarqalishi bo‘yicha metallar orasida 5-o‘rinda, Yer po‘stidagi miqdori bo‘yicha 7-o‘rinda turadigan element). O‘rtacha konsentratsiya dengiz suvida — 380 mg/l ni tashkil etadi.

Kimyoviy faolligi yuqori bo‘lgani sababli kaliy tabiatda erkin holda uchramaydi. U tog‘ jinslarini hosil qiluvchi element bo‘lib, slyudalar, dala shpatlari va boshqalar tarkibiga kiradi. Bundan tashqari, kaliy silvin KCl, silvinit KCl·NaCl, karnallit KCl·MgCl₂·6H₂O, kainit KCl·MgSO₄·6H₂O kabi minerallarda, shuningdek, ayrim o‘simliklar kulida K₂CO₃ (potash) ko‘rinishida ham bo‘ladi. Kaliy barcha hujayralar tarkibiga kiradi (quyidagi «Biologik roli»).

Konlari

Kaliyning eng yirik konlari Kanada (ishlab chiqaruvchi PotashCorp), Rossiya (AJ «Uralkaliy», Berezniki, Solikamsk, Perm o‘lkasi, Verxnekamsk kaliy rudalari koni), Belarus (ishlab chiqarish birlashmasi «Belaruskaliy», Soligorsk, Starobin kaliy rudalari koni).

Olinishi

Kaliy ham boshqa ishqoriy metallar kabi elektroliz orqali suyuqlantirilgan xloridlar yoki ishqorlardan olinadi. Xloridlarning suyuqlanish harorati yuqoriroq (600—650 °C) bo‘lgani sababli, ko‘pincha suyuqlantirilgan ishqorlarga soda yoki potash (12 % gacha) qo‘shilib, elektroliz o‘tkaziladi. Suyuqlantirilgan xloridlar elektrolizida katodda suyuq kaliy, anodda esa xlor:

{\mathrm {{K+}~+e^{\text{-}}->K} }

{\mathrm {2~Cl^{\text{-}}-2e^{-}->Cl2} }

ajralib chiqadi. Kaliy gidroksid elektroliz qilinganda ham katodda suyuq kaliy, anodda esa kislorod:

{\mathrm {4~OH^{\text{-}}->2{H2O}+O2} }

ajraladi. Suyuqlanmadan suv tez bug‘lanib ketadi. Kaliyning xlor yoki kislorod bilan reaksiyaga kirishmasligi uchun katod misdan tayyorlanadi va uning ustiga mis silindr o‘rnatiladi. Hosil bo‘lgan suyuq kaliy silindrda yig‘iladi. Anod ham nikeldan (ishqorlar elektrolizida) yoki grafitdan (xloridlar elektrolizida) silindr shaklida tayyorlanadi.

Termokimyoviy qaytarish usullari ham sanoatda muhim ahamiyatga ega:

{\mathrm {Na} {}+{}\mathrm {KOH} {}\mathrel {\xrightarrow[{\mathrm {N} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}]{380{}-{}450~{\vphantom {A}}^{\circ }{\text{C}}}} {}\mathrm {NaOH} {}+{}\mathrm {K} }

shuningdek, suyuqlantirilgan kaliy xloridni kalsiy karbid, alyuminiy yoki kremniy bilan qaytarish.

Fizik xossalari

Kaliy — yangi ochilgan yuzasiga xos yaltiroqlikka ega kumushsimon metall. Juda yengil va oson suyuqlanadi. Simobda nisbatan yaxshi erib, amalgamalar hosil qiladi. Kaliy (shuningdek, uning birikmalari) gorelka alangasiga kiritilganda alangani o‘ziga xos pushti-binafsha rangga bo‘yaydi.

Kaliy kubik singoniyaga mansub kristallar hosil qiladi, (fazoviy guruh I m3m), elementar yacheyka parametrlari a = 0,5247 nm, Z = 2.

Kimyoviy xossalari

Sof kaliy boshqa ishqoriy metallar kabi odatiy metall xossalariga ega, kimyoviy jihatdan juda faol va kuchli qaytaruvchidir. Havoda yangi kesilgan yuzasi peroksidlar, oksidlar va karbonatdan iborat parda hosil bo‘lishi tufayli tez xiralashadi. Atmosfera bilan uzoq aloqa qilsa, butunlay yemirilishi mumkin. Suv bilan portlash tarzida reaksiyaga kirishadi. Uning yuzasi havo va suvga tegmasligi uchun kaliyni benzini, kerosin yoki silikon qatlami ostida saqlash kerak. Na, Tl, Sn, Pb, Bi bilan kaliy intermetall birikmalar.

Oddiy moddalar bilan o‘zaro ta’siri

Kaliy xona haroratida havodagi kislorod va galogenlar bilan reaksiyaga kirishadi; azot bilan esa deyarli reaksiyaga kirishmaydi (litiy va natriydan farqli ravishda). O‘rtacha qizdirilganda vodorod bilan reaksiyaga kirishib, gidrid hosil qiladi:

{2\,\mathrm {K} {}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\xrightarrow {200{}-{}350\ {\vphantom {A}}^{\mathrm {o} }\mathrm {C} } } {}2\,\mathrm {KH} }

Kaliy xalkogenlar bilan ham reaksiyaga kirishadi (E = S, Se, Te):

{2\,\mathrm {K} {}+{}\mathrm {E} {}\mathrel {\xrightarrow {100{}-{}200\ {\vphantom {A}}^{\mathrm {o} }\mathrm {C} } } {}\mathrm {K} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {E} }

Kaliy havoda yonganda kaliy superoksidi hosil bo‘ladi KO₂ (oz miqdordagi K₂O₂):

{\mathrm {K} {}+{}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {KO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}

Kaliyning fosfor bilan inert muhitdagi reaksiyasida kaliy fosfidi hosil bo‘ladi; u yashil rangga ega:

{3\,\mathrm {K} {}+{}\mathrm {P} {}\mathrel {\xrightarrow {200\ {\vphantom {A}}^{\mathrm {o} }\mathrm {C} } } {}\mathrm {K} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}\mathrm {P} }

Murakkab moddalar bilan o‘zaro ta’siri

Kaliy xona haroratida (+20 °C) suv va kislotalar bilan faol reaksiyaga kirishadi, suyuq ammiakda (−50 °C) erib, to‘q ko‘k rangli kaliy ammiakati eritmasini hosil qiladi.

{\mathsf {2K+2H_{2}O\longrightarrow 2KOH+H_{2}\uparrow }}

{\mathsf {2K+2HCl\longrightarrow 2KCl+H_{2}\uparrow }}

{\mathsf {K+6NH_{3}\longrightarrow [K(NH_{3})_{6}]}}

^{[manba 1504 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Kaliy suyultirilgan sulfat va nitrat kislotalarni chuqur qaytaradi:

{\mathsf {8K+6H_{2}SO_{4}\longrightarrow 4K_{2}SO_{4}+SO_{2}\uparrow +S\downarrow +6H_{2}O}}

{\mathsf {21K+26HNO_{3}\longrightarrow 21KNO_{3}+NO\uparrow +N_{2}O\uparrow +N_{2}\uparrow +13H_{2}O}}

Metall kaliy ishqorlar bilan suyuqlantirilganda gidroksil guruhidagi vodorodni qaytaradi:

{\mathsf {2K+2KOH\longrightarrow 2K_{2}O+H_{2}\uparrow (450^{\circ }C)}}

O‘rtacha qizdirilganda gazsimon ammiak bilan reaksiyaga kirishib, amid hosil qiladi (+65…+105 °C):

{\mathsf {2K+2NH_{3}\longrightarrow 2KNH_{2}+H_{2}}}

Metall kaliy spirtlar bilan reaksiyaga kirishib, alkogolyatlar:

{\mathsf {2K+2C_{2}H_{5}OH\longrightarrow 2C_{2}H_{5}OK+H_{2}\uparrow }}

hosil qiladi. Ishqoriy metallarning alkogolyatlari (bu holda kaliy etilat) organik sintezda keng qo‘llaniladi.

Kislorodli birikmalar

Kaliy havodagi kislorod bilan o‘zaro ta’sirlashganda oksid emas, balki peroksid va superoksid:

{\mathsf {2K+O_{2}\longrightarrow K_{2}O_{2}}}

{\mathsf {K+O_{2}\longrightarrow KO_{2}}}

Kaliy oksidi metallni 180 °C dan yuqori bo‘lmagan haroratda juda kam kislorod bo‘lgan muhitda qizdirish yoki kaliy superoksidini metall kaliy bilan birga qizdirish orqali olinishi mumkin:

{\mathsf {4K+O_{2}\longrightarrow 2K_{2}O}}

{\mathsf {KO_{2}+3K\longrightarrow 2K_{2}O}}

Kaliy oksidlari yaqqol asosli xossalarga ega bo‘lib, suv, kislotalar va kislotali oksidlar bilan shiddatli reaksiyaga kirishadi. Ular amaliy ahamiyatga ega emas. Peroksidlar sarg‘ish-oq kukunlar bo‘lib, suvda yaxshi erib, ishqorlar va vodorod peroksidini hosil qiladi:

{\mathsf {K_{2}O_{2}+2H_{2}O\longrightarrow 2KOH+H_{2}O_{2}}}

{\mathsf {4KO_{2}+2H_{2}O\longrightarrow 4KOH+3O_{2}\uparrow }}

{\mathsf {4KO_{2}+2CO_{2}\longrightarrow 2K_{2}CO_{3}+3O_{2}\uparrow }}

Karbonat angidridni kislorodga almashtirish xususiyatidan izolyatsiyalovchi gazniqoblarda va suvosti kemalarida foydalaniladi. Yutuvchi modda sifatida kaliy superoksidi va natriy peroksidining ekvimolyar aralashmasi ishlatiladi. Agar aralashma ekvimolyar bo‘lmasa, natriy peroksidi ortiqcha bo‘lganda ajraladigan gazdan ko‘proq gaz yutiladi (ikki hajm CO₂ yutilganda bir hajm O₂ ajraladi) va yopiq fazodagi bosim kamayadi. Kaliy superoksidi ortiqcha bo‘lsa (ikki hajm CO₂ yutilganda uch hajm O₂ ajraladi), yutilganidan ko‘proq gaz ajraladi va bosim oshadi.

Ekvimolyar aralashma holatida (Na₂O₂:K₂O₄ = 1:1) yutilgan va ajralgan gaz hajmlari teng bo‘ladi (to‘rt hajm CO₂ yutilganda to‘rt hajm O₂).

Peroksidlar kuchli oksidlovchilar bo‘lgani sababli to‘qimachilik sanoatida matolarni oqartirish uchun ishlatiladi.

Peroksidlar metallarni karbonat angidriddan tozalangan havoda qizdirish orqali olinadi.

Shuningdek, Kaliy ozonidi KO₃ ham ma’lum, u to‘q sariq-qizil rangga ega. Uni kaliy gidroksidning ozon bilan +20 °C dan yuqori bo‘lmagan haroratda reaksiyaga kirishishi natijasida olish mumkin:

{\mathsf {4KOH+4O_{3}\longrightarrow 4KO_{3}+O_{2}+2H_{2}O}}

Kaliy ozonidi juda kuchli oksidlovchi bo‘lib, masalan, elementar oltingugurtnihatto sulfat va disulfatgacha +50 °C dayoq oksidlaydi:

{\mathsf {6KO_{3}+5S\longrightarrow K_{2}SO_{4}+2K_{2}S_{2}O_{7}}}

Gidroksid

Kaliy gidroksid (yoki o‘yuvchi kaliy) oq, xira, qattiq va juda gigroskopik kristallardan iborat bo‘lib, 360 °C da suyuqlanadi. Kaliy gidroksid ishqorlarga kiradi. U suvda katta miqdorda issiqlik ajralishi bilan yaxshi eriydi. +20 °C da o‘yuvchi kaliyning 100 g suvdagi eruvchanligi 112 g.

Ion almashinish reaksiyalarida kaliy

Kaliyning aksariyat tuzlari suvda eriydi, chunki u ishqoriy metall hisoblanadi. Kam dissotsilanadigan ayrim kaliy tuzlarigina ion almashinish reaksiyalari natijasida cho‘kma hosil qilishi mumkin. Xususan, suvli eritmadagi kaliy kationlari quyidagilar bilan o‘zaro ta’sirlashadi:

perrenat anionlari bilan reaksiyaga kirishib, kam eriydigan kaliy perrenat (kaliy va perrenat kislota tuzi) hosil qiladi, reaksiya quyidagicha: ${\mathrm {K} {\vphantom {A}}^{+}{}+{}\mathrm {ReO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}{\vphantom {A}}^{-}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {KReO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}}$ ;
geksaftorosilikat anionlari bilan reaksiyaga kirishib, rangsiz kaliy geksaftorosilikat (kaliy va geksaftorosilikat kislota tuzi) cho‘kmasini hosil qiladi, reaksiya quyidagicha: ${2\,\mathrm {K} {\vphantom {A}}^{+}{}+{}[\mathrm {SiF} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{6}}]{\vphantom {A}}^{2-}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {K} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}[\mathrm {SiF} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{6}}]}$ ;
geksaxloroplatinat anionlari bilan reaksiyaga kirishib, kam eriydigan och sariq kaliy geksaxloroplatinat(IV) (kaliy va geksaxloroplatinat kislota tuzi) hosil qiladi, reaksiya quyidagicha: ${2\,\mathrm {K} {\vphantom {A}}^{+}{}+{}[\mathrm {PtCl} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{6}}]{\vphantom {A}}^{2-}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {K} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}[\mathrm {PtCl} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{6}}]}$ .

Qo‘llanilishi

Xona haroratida suyuq bo‘ladigan kaliy va natriy qotishmasi issiqlik tashuvchi sifatida yopiq tizimlarda, masalan, tez neytronlar bilan ishlaydigan yadroviy energetik qurilmalarda qo‘llaniladi. Bundan tashqari, kaliyning rubidiy va seziy bilan suyuq qotishmalari ham keng qo‘llaniladi. Tarkibida 12 % natriy, 47 % kaliy va 41 % seziy bo‘lgan qotishma rekord darajada past — −78 °C suyuqlanish haroratiga ega.
Kaliy birikmalari — eng muhim biogen element hisoblangan kaliyga oid bo‘lib, ular o‘g‘itlar sifatida qo‘llaniladi. Kaliy azot va fosfor bilan birga o‘simliklarning o‘sishi uchun zarur uch asosiy elementdan biridir. Azot va fosfordan farqli ravishda, kaliy hujayraning asosiy kationi hisoblanadi. O‘simlikda kaliy yetishmasa, avvalo, xloroplastlar — fotosintez sodir bo‘ladigan hujayra organoidlarining membranalari tuzilishi buziladi. Tashqi tomondan bu barglarning sarg‘ayishi va keyinchalik nobud bo‘lishi bilan namoyon bo‘ladi. Kaliyli o‘g‘itlar berilganda o‘simliklarning vegetativ massasi, hosildorligi va zararkunandalarga chidamliligi oshadi.
Kaliy tuzlari galvanotexnikada keng qo‘llaniladi, chunki ular nisbatan qimmat bo‘lishiga qaramay, ko‘pincha tegishli natriy tuzlariga qaraganda yaxshiroq eriydi va shu sababli yuqori tok zichligida elektrolitlarning jadal ishlashini ta’minlaydi.

Muhim birikmalar

B, F: Kaliy ftoroborati — po‘lat va rangli metallarni kavsharlash uchun muhim flyus hisoblanadi.
Br: Kaliy bromid tibbiyotda asab tizimini tinchlantiruvchi vosita sifatida ishlatiladi.
C: Kaliy karbonat (potash) o‘g‘it sifatida, shisha eritishda va parrandalar uchun yem qo‘shimchasi sifatida ishlatiladi.
CN: Kaliy sianid galvanotexnikada (kumush va oltin qoplashda), oltin qazib olishda hamda po‘latni nitrosementatsiyalashda qo‘llaniladi. O‘ta zaharli, eng kuchli zaharlardan biridir.
Cl: Kaliy xlorid (silvin, «kaliy tuzi») o‘g‘it sifatida ishlatiladi.
Cl: Perxlorat va kaliy xlorat (Bertolle tuzi) gugurt, raketa yoqilg‘isi, yorituvchi zaryadlar, portlovchi moddalar ishlab chiqarishda hamda galvanotexnikada qo‘llaniladi.
Cr: Kaliy dixromat (xrompik) — kuchli oksidlovchi bo‘lib, kimyoviy idishlarni yuvish uchun «xromli aralashma» tayyorlashda va teriga ishlov berishda (oshlashda). Shuningdek, asetilen zavodlarida asetilenni ammiak, vodorod sulfidi va fosfindan tozalash uchun qo‘llaniladi.
H: Kaliy gidroksid (o‘yuvchi kaliy) ishqoriy akkumulyatorlarda va gazlarni quritishda qo‘llaniladi.
Mn: Kaliy permanganat — kuchli oksidlovchi bo‘lib, tibbiyotda antiseptik vosita sifatida va laboratoriyada kislorod olish uchun ishlatiladi.
N: Kaliy nitrat (kaliyli selitra) — o‘g‘it, qora poroxning tarkibiy qismi.

Na: Natriy-kaliy tartrati (Segnet tuzi) pyezoelektrik sifatida qo‘llaniladi.
O: Kaliy peroksid va kaliy superoksidi suvosti kemalari va izolyatsiyalovchi gazniqoblarda havoni qayta tiklash uchun ishlatiladi (karbonat angidridni yutib, kislorod ajratadi). Kaliy kaliy peroksidi bilan birga suvni vodorod va kislorodga termokimyoviy parchalashda («Gaz de Frans» kaliy sikli, Fransiya) qo‘llaniladi.
P: Digidrofosfat va kaliy dideyterofosfati monokristallar shaklida lazer texnikasida qo‘llaniladi.
S: Kaliy sulfat o‘g‘it sifatida ishlatiladi.

Biologik roli

Kaliy — eng muhim biogen element, ayniqsa, o‘simliklar dunyosida. Tuproqda kaliy yetishmasa, o‘simliklar yomon rivojlanadi va hosildorlik pasayadi. Shu sababli qazib olinadigan kaliy tuzlarining qariyb 90 % i o‘g‘it sifatida ishlatiladi.

Kaliy kationlari natriy kationlari bilan birga hujayra membranasidagi natriy-kaliy nasosining asosiy tarkibiy qismlaridan bo‘lib, u asab impulslarini o‘tkazishda muhim rol o‘ynaydi.

Inson organizmidagi kaliy

Kaliy asosan hujayralarda bo‘ladi; uning miqdori hujayralararo bo‘shliqdagidan 40 baravargacha ko‘p. Hujayralar faoliyati davomida ortiqcha kaliy sitoplazmadan chiqib ketadi, shuning uchun uning konsentratsiyasini saqlash maqsadida natriy-kaliy nasosi yordamida qayta hujayraga kiritilishi kerak. Kaliy va natriy bir-biri bilan funksional jihatdan bog‘liq bo‘lib, quyidagi vazifalarni bajaradi:

membrana potensialining yuzaga kelishi va mushaklarning qisqarishi uchun sharoit yaratish;
qonning osmotik konsentratsiyasini saqlash
kislota-ishqor muvozanatini saqlash,
suv muvozanatini me’yorlashtirish.

Tavsiya etilgan sutkalik iste’mol me’yori kaliy uchun bolalarda 600 dan 1700 milligrammgacha, kattalarda 1800 dan 5000 milligrammgacha bo‘ladi. Kaliyga ehtiyoj tana vazni, jismoniy faollik, fiziologik holat va yashash joyining iqlimiga bog‘liq. Qusish, uzoq davom etadigan ich ketishi, ko‘p terlash va siydik haydovchi vositalarni qo‘llash organizmning kaliyga ehtiyojini oshiradi.

Kaliyning asosiy oziq-ovqat manbalari dukkaklilar (birinchi navbatda oq loviya), ismaloq, karam, xurmo, kartoshka, batat, quritilgan o‘rik, qovun, kivi, avokado, pomelo, banan, brokkoli, jigar, sut, yong‘oq moyi, sitrus mevalar, uzum. Kaliy baliqda va sut mahsulotlarida ham ko‘p uchraydi.

Baliqning deyarli barcha turlarida 200 mg dan ortiq kaliy 100 g mahsulotga to‘g‘ri keladi. Turli baliqlarda kaliy miqdori har xil bo‘ladi.

Sabzavotlar, qo‘ziqorinlar va ko‘katlarda ham kaliy ko‘p, biroq konservalangan mahsulotlarda uning miqdori ancha kam bo‘lishi mumkin. Kaliy shokoladda ham ko‘p bo‘ladi.

Kaliy ingichka ichakda so‘riladi. Kaliyni o‘zlashtirishni B6 vitamini osonlashtiradi, alkogol esa qiyinlashtiradi.

Kaliy yetishmaganda gipokaliyemiya rivojlanadi. Yurak va skelet mushaklari faoliyati buziladi. Uzoq davom etgan kaliy yetishmovchiligi o‘tkir nevralgiyaga sabab bo‘lishi mumkin.

Kaliy ortiqcha bo‘lganda giperkaliyemiya rivojlanadi. Uning asosiy belgisi yara (ingichka ichakda) hisoblanadi. Haqiqiy giperkaliyemiya yurak to‘xtashiga olib kelishi mumkin.

Izotoplar

Tabiiy kaliy uchta izotopdan iborat. Ulardan ikkitasi barqaror: ³⁹K (izotopning tabiiy ulushi 93,258 %) va ⁴¹K (6,730 %). Uchinchi izotop ⁴⁰K (0,0117 %) beta-radioaktiv bo‘lib, uning yarim yemirilish davri 1,251 milliard yil. Kaliyning tabiiy beta-radioaktivligini N. Kempbell^[inglizcha] va A. Vud^[inglizcha] 1906-yilda ionlashtirish usuli yordamida kashf etishgan. Kaliyning uran va toriyga nisbatan yarim yemirilish davri qisqaroqligi va tabiatda ko‘proq tarqalganligi tufayli bundan 2 milliard yil oldin va undan ham avval Yerning tabiiy radiatsion foniga asosiy hissani kaliy-40 qo‘shgan. Har bir gramm tabiiy kaliyda har soniyada o‘rtacha 31,0±0,3 ta ⁴⁰K yadrosi yemiriladi. Shu sababli, masalan, tana vazni 70 kg bo‘lgan odam organizmida har soniyada taxminan 4000 ta radioaktiv yemirilish sodir bo‘ladi. Shuning uchun maishiy sharoitda oson topiladigan kaliy birikmalaridan (potash, kaliy xlorid, kaliy selitrasi va shu kabilar) maishiy dozimetrlarni tekshirish uchun sinov radioaktiv manbalari sifatida foydalanish mumkin^{[manba 1300 kundan beri ko‘rsatilmagan]}. ⁴⁰ K uran va toriy bilan birga Yer qa’rida ajraladigan geotermal energiyaning asosiy manbalaridan biri hisoblanadi (umumiy energiya ajralish tezligi 40—44 TVt). Tarkibida kaliy bo‘lgan minerallarda ⁴⁰Ar, kaliy-40 yemirilishi mahsulotlaridan biri sifatida asta-sekin to‘planadi. Bu tog‘ jinslarining yoshini aniqlash imkonini beradi; kaliy-argon usuli eng muhim usullardan biri bo‘lib, yadroviy geoxronologiyada qo‘llaniladi.

Sun’iy izotoplardan biri — ³⁷ K, yarim yemirilish davri 1,23651 soniya bo‘lib, tajribalarda kuchsiz o‘zaro ta’sirni fizikaning Standart modelida o‘rganish uchun qo‘llaniladi.

Adabiyotlar

Pilipenko A. T. Natriy va kaliy // Oddiy kimyo bo‘yicha ma’lumotnoma. — 2-nashr. — Kiyev: Naukova dumka, 1978. — B. 316—319.
Drozdov A. Shiddatli metallar // Bolalar uchun ensiklopediya. Kimyo. — M.: Avanta +, 2002. — B. 184—187. — ISBN 5-8483-0027-5.
Axmetov N. S. Umumiy va noorganik kimyo. — M.: Oliy maktab, 2001.
Nekrasov B. V. Umumiy kimyo asoslari. — M.: Ximiya, 1974.
Spitsin V. I., Martinenko L. I. Noorganik kimyo. — M.: MDU, 1991, 1994.
Lidin R. A. va boshqalar IA guruh elementlari. Kaliy // Noorganik moddalarning kimyoviy xossalari: Oliy o‘quv yurtlari uchun o‘quv qo‘llanma. — 4-nashr. — M.: KolosS, 2003. — B. 29—40. — ISBN 5-9532-0095-1.

ifazo.uz

Kaliy

Tarixi va nomining kelib chiqishi

Tabiatda uchrashi

Konlari

Olinishi

Fizik xossalari

Kimyoviy xossalari

Oddiy moddalar bilan o‘zaro ta’siri

Murakkab moddalar bilan o‘zaro ta’siri

Kislorodli birikmalar

Gidroksid

Ion almashinish reaksiyalarida kaliy

Qo‘llanilishi

Muhim birikmalar

Biologik roli

Inson organizmidagi kaliy

Izotoplar

Adabiyotlar

Havolalar