Odam anatomiyasi (qadimgi yunoncha ἀνατομή — kesib ajratish < yunoncha ἀνά yuqoridan va yunoncha τομή, tomé — kesish) — anatomiyaning odam organizmi, uning tizimlari va a’zolari morfologiyasini o‘rganadigan bo‘limi. Odam anatomiyasining o‘rganish predmeti — inson organizmining shakli va tuzilishi, kelib chiqishi hamda rivojlanishidir. Odam anatomiyasi tibbiy va biologik ta’lim tizimidagi fundamental fanlardan biri bo‘lib, undan ajralib chiqqan antropologiya va odam fiziologiyasi, shuningdek, qiyosiy anatomiya, evolyutsion ta’limot va genetika bilan chambarchas bog‘liq. Odam anatomiyasining tirik organizmlar anatomiyasidan alohida fan sifatida ajralib chiqishi faqat insonga xos anatomik belgilar mavjudligi bilan emas, balki insonda tafakkur, ong va ravon nutqning shakllangani bilan ham bog‘liq.
«Normal» (sog‘lom) odam tanasining anatomiyasi an’anaviy ravishda a’zolar tizimlari bo‘yicha o‘rganiladi. Bu yo‘nalish odamning normal (tizimli) anatomiyasi deb ataladi. Bundan tashqari, to‘plangan jarrohlik tajribasiga asoslanib, odam anatomiyasi negizida topografik anatomiya fani shakllangan. U jarrohlarga tananing alohida sohalaridagi tuzilishni, a’zolarning bir-biri, skelet va boshqa tuzilmalar bilan o‘zaro joylashuvini o‘rganish imkonini beradi. Inson tanasi tuzilishini bajaradigan vazifalari nuqtayi nazaridan o‘rganuvchi funksional anatomiya ham rivojlanmoqda (masalan, qon tomirlari tuzilishini gemodinamika nuqtayi nazaridan yoki suyaklarning qayta tuzilishini ularga ta’sir qiluvchi mushaklar vazifalarini hisobga olgan holda o‘rganish va hokazo).
Tibbiyotdagi yutuqlar kasalliklarda odam a’zolari va tizimlaridagi morfologik o‘zgarishlarni o‘rganuvchi alohida fan — patologik anatomiyaning shakllanishiga sabab bo‘lgan.
Rentgenologiya rivojlanishi bilan mutlaqo yangi anatomik fan — rentgen anatomiyasi vujudga keldi. U ichki a’zolarning rentgen tasvirlari tuzilishini o‘rganadi. Odam tanasining tashqi shakli va uning mutanosibliklarini esa plastik anatomiya o‘rganadi.
Odam anatomiyasining fan sifatida tarixiy rivojlanishi
Qadimgi dunyoda anatomiya haqidagi bilimlar
Dastlabki yozma ma’lumotlar odam tanasining tuzilishi haqida Qadimgi Misrda uchraydi. Miloddan avvalgi XXVII asrda misrlik shifokor Imxotep ayrim a’zolar va ularning vazifalarini, xususan, bosh miya, yurak faoliyati hamda qonning qon tomirlari bo‘ylab tarqalishini tasvirlagan. Qadimgi Xitoyning «Neyszin» kitobida (miloddan avvalgi XI—VII asrlar) yurak, jigar, o‘pka va inson tanasining boshqa a’zolari tilga olingan. Hindlarning «Ayurveda» («Hayot haqidagi bilim», miloddan avvalgi IX—III asrlar) kitobida mushaklar, asablar, tana tuzilishi va temperament, bosh miya hamda orqa miya haqida ko‘plab anatomik ma’lumotlar berilgan.
Odam anatomiyasining rivojiga katta hissa qo‘shgan olimlar qadimgi yunonistonliklar bo‘lgan. Birinchi yunon anatomi sifatida shifokor va faylasuf Krotonlik Alkmeon e’tirof etiladi. U preparatlash texnikasini juda yaxshi egallagan edi. Yunon tibbiyoti va anatomiyasining yirik namoyandalari Gippokrat, Aristotel, Gerofil bo‘lgan. Gippokrat (miloddan avvalgi 460—377-yillar) organizm tuzilishining asosini to‘rtta «suyuqlik»: qon (sanguis), shilliq (phlegma), safro (chole) va qora safro (melaina chole) tashkil etadi, deb ta’lim bergan. Ulardan birining ustunligi temperament turlarini belgilaydi: sangvinik, flegmatik, xolerik va melanxolik. Gippokratga ko‘ra, bu temperament turlari bir vaqtning o‘zida inson konstitutsiyasining turli ko‘rinishlariga ham mos kelgan; ular tanadagi ana shu «suyuqliklar» miqdoriga qarab o‘zgarishi mumkin edi. Organizm haqidagi shu tasavvurdan kelib chiqib, Gippokrat kasalliklarni suyuqliklarning noto‘g‘ri aralashuvi natijasi deb hisoblagan va davolash amaliyotiga turli «suyuqlik haydovchi» vositalarni kiritgan. Shu tariqa organizm tuzilishi haqidagi «gumoral» nazariya paydo bo‘lgan. Gippokrat anatomiyani tibbiyotning poydevori deb bilib, uni o‘rganishga katta ahamiyat bergan. Platon (miloddan avvalgi 427—347-yillar) fikricha, odam organizmini tananing uchta eng muhim a’zosida joylashgan uch xil «pnevma» boshqargan. Bular — miya, yurak va jigar. Platonning shogirdi Aristotel (miloddan avvalgi 384—323-yillar) birinchilardan bo‘lib hayvonlar tanalarini qiyoslashga va embrionni o‘rganishga uringan. Shu tariqa u qiyosiy anatomiya va embriologiyaga asos solgan.
2020-yilda olimlar qadimgi Xitoy tibbiyotiga oid, Mavanduydan topilgan va miloddan avvalgi 168-yilga mansub matnlar odam anatomiyasining eng qadimgi atlasi ekanini aniqladilar.
Odam anatomiyasini o‘rganishga qadimgi yunon olimlaridan kam bo‘lmagan hissa qo‘shganlar — qadimgi rimlik olimlardir. Ularning eng muhim xizmatlaridan biri lotincha anatomik terminologiyani yaratganidir. Rim tibbiyotining eng mashhur namoyandalari Sels va Galen bo‘lgan. Galen odam tanasi qattiq va suyuq qismlardan iborat deb hisoblagan hamda bemorlarni kuzatish va murdalarni yorib ko‘rish orqali organizmni o‘rgangan. U birinchilardan bo‘lib viviseksiya (tirik organizmni yorib o‘rganish) usulidan foydalangan va eksperimental tibbiyot asoschilaridan biriga aylangan. Uning anatomiya bo‘yicha asosiy asarlari: «Anatomik tadqiqotlar», «Odam tanasi qismlarining vazifalari haqida». Sels tibbiyotga oid asarlarida o‘z davri uchun eng ishonchli bilimlarni quyidagi sohalar bo‘yicha jamlagan: gigiyena, parhez, davolash, jarrohlik va patologiya. U tibbiy terminologiya asoslarini yaratgan. U jarrohlik amaliyotida ligatura yordamida qon tomirlarini bog‘lash usulini joriy etgan.
Eng mashhur fors tabibi Avitsenna (Ibn Sino) (980—1037-yillar) «Tib qonunlari» asarini (taxminan 1000-yilda) yozgan. Unda Gippokrat, Aristotel va Galen asarlaridan olingan muhim anatomik-fiziologik ma’lumotlar bor. Ibn Sino ularga o‘z qarashlarini ham qo‘shib, Platon ta’kidlaganidek inson organizmini uchta emas, balki to‘rtta a’zo boshqaradi, deb hisoblagan: yurak, miya, jigar va moyak.
O‘rta asrlar va Uyg‘onish davri
O‘rta asrlarda odam anatomiyasida muhim kashfiyotlar qilinmagan. Bu davrda jasadlarni yorib tekshirish va skelet tayyorlash taqiqlangan.
Uyg‘onish davri anatomlari qadimgi davr tabiblaridan keyin birinchi bo‘lib inson tanasining tuzilishi va undagi jarayonlarni o‘rganishga urindilar hamda ilmiy tibbiyot va anatomiyaga asos soldilar. Ular jasadlarni yorib tekshirishga ruxsat olishga muvaffaq bo‘ldilar. Ommaviy yorib ko‘rishlar o‘tkazish uchun anatomiya teatrlari tashkil etildi.
Zamonaviy anatomiyaning otasi hisoblangan Mondino de Lutssi bu yo‘nalishning kashshoflaridan edi. U o‘rta asrlardagi katolik cherkovi tomonidan uzoq vaqt taqiqlab qo‘yilgan, tibbiyot talabalariga ta’lim berish maqsadida vafot etgan insonlarning jasadlarini omma oldida yorib o‘rganish amaliyotini qayta tikladi. Shuningdek, Galen davridan buyon o‘zining yorib tekshirish natijalariga tayangan birinchi zamonaviy anatomik risola — «Anatomiya»ni (1316) yozdi.
Ilmiy anatomiyaning asoschilari Leonardo da Vinchi, Andreas Vezaliy va Uilyam Garvey.
Leonardo da Vinchi (1452—1519) dastlab rassom sifatida anatomiyaga qiziqqan, keyinchalik esa uni fan sifatida chuqur o‘rgana boshlagan. U odam tanasi tuzilishini tadqiq etish uchun birinchilardan bo‘lib jasadlarni yorib ko‘rgan. Leonardo da Vinchi inson tanasining turli a’zolarini ilk bor to‘g‘ri tasvirlagan, odam va hayvonlar anatomiyasi rivojiga katta hissa qo‘shgan hamda plastik anatomiyaga asos solgan. Keyinchalik plastik anatomiya nafaqat ilmiy, balki rassomlar uchun muhim o‘quv fani maqomini ham olgan. Uning ikkita asosiy bo‘limi mavjud: osteologiya (suyak asosini o‘rganish) va miologiya (odam tanasining tashqi mushaklarini o‘rganish hamda rasmini chizish). Plastik anatomiya odam tanasining mutanosibliklarini belgilash nazariyasi bilan chambarchas bog‘liq.
Andreas Vezaliy (1514—1564) odam tanasining tuzilishini tavsiflashda obyektiv kuzatish usulini qo‘llagan. Vezaliy jasadlarni yorib ko‘rish orqali inson tanasi tuzilishini birinchi bo‘lib muntazam o‘rgangan. Shu bilan u Galenning ko‘plab xatolarini (200 dan ortiq) aniqlab, tuzatgan. Anatomiya fanida tahliliy davr shu tariqa boshlangan va bu davrda ko‘plab tavsifiy kashfiyotlar qilingan. Vezaliy yangi anatomik faktlarni aniqlash va tavsiflashga asosiy e’tibor qaratgan. Ularni ko‘plab rasmlar bilan boyitilgan keng qamrovli «De humani corporis fabrica» («Odam tanasining tuzilishi haqida», 1543) asarida bayon etgan. Vezaliyning ushbu kitobi nashr etilishi bir tomondan o‘sha davr anatomik tasavvurlarida tub burilish yasagan, boshqa tomondan esa Galenning obro‘sini saqlashga urinayotgan anatomlarning qarshiligiga uchragan.
Ingliz shifokori, anatomi va fiziologi Uilyam Garvey (1578—1657) ham o‘zidan oldingi Vezaliy kabi organizmni kuzatish va tajriba orqali o‘rgangan. Garvey anatomiyani o‘rganishda faqat tuzilmani tasvirlash bilan cheklanmagan, balki tarixiy (qiyosiy anatomiya va embriologiya) hamda funksional (fiziologiya) nuqtayi nazardan yondashgan. U hayvon o‘zining ontogenezi davomida filogenezni takrorlaydi, degan fikrni ilgari surib, keyinchalik biogenetik qonun sifatida mashhur bo‘lgan va Kovalevskiy tomonidan isbotlangan, XIX asrda esa Gekkel va Myuller tomonidan ta’riflangan g‘oyani oldindan taxmin qilgan. Garvey har bir hayvon tuxumdan rivojlanishini ta’kidlagan. Bu fikr uni embriologiya asoschilaridan biri deb hisoblashga imkon beradi. Garvey qon aylanishining davriy ekanini isbotlab, Galenning «pnevma» hamda qonning ko‘tarilib-pasayishi haqidagi ta’limotini rad etgan. Garvey tadqiqotlari natijalarini mashhur «Hayvonlarda yurak va qon harakatining anatomik tadqiqi» (1628) risolasida bayon etgan. Unda qon arteriyalardan venalarga eng mayda naychalar orqali o‘tib, yopiq tomirlar tizimida aylanishini ta’kidlagan.
Yangi davr
XVII—XVIII asrlarda anatomiya sohasida nafaqat yangi kashfiyotlar qilindi, balki bir qator mustaqil yo‘nalishlar ham shakllana boshladi: gistologiya, embriologiya, qiyosiy va topografik anatomiya, antropologiya.
Garveyning kashfiyotidan keyin ham qon arteriyalardan venalarga qanday o‘tishi noma’lum edi. Ammo Garvey ularning orasida ko‘zga ko‘rinmas anastomozlar (tomirlararo tutashuvlar) mavjudligini taxmin qilgan. Keyinchalik Marchello Malpigi (1628—1694) mikroskop ixtiro qilingach, bu fikrni tasdiqlagan. Malpigi teri, taloq, buyrak va boshqa qator a’zolarning mikroskopik tuzilishiga oid ko‘plab kashfiyotlar qilgan. Malpigi Garvey oldindan aytgan kapillyarlarni aniqlagan, ammo qon arterial kapillyarlardan avval «oraliq bo‘shliqlar»ga, shundan keyingina venoz kapillyarlarga o‘tadi, deb hisoblagan. Faqat Shumlyanskiy (1748—1795) buyrak tuzilishini o‘rganib, bunday «oraliq bo‘shliqlar» yo‘qligini va arterial hamda venoz kapillyarlar o‘rtasida bevosita bog‘lanish borligini isbotlagan. Shunday qilib, Shumlyanskiy qon aylanish tizimi yopiq ekanini birinchi bo‘lib isbotlagan.
Sankt-Peterburg Fanlar akademiyasi a’zosi Kaspar Volf (1734—1794) embriogenez jarayonida a’zolar yangidan hosil bo‘lib rivojlanishini isbotlagan. U preformizm nazariyasiga qarshi chiqdi. Bu nazariyaga ko‘ra, barcha a’zolar kichraygan ko‘rinishda jinsiy hujayrada oldindan mavjud bo‘ladi. Bunga muqobil ravishda u epigenez nazariyasini ilgari surgan.
Fransuz tabiatshunosi Jan Batist Lamark (1744—1829) o‘zining «Zoologiya falsafasi» (1809) asarida organizmlarning evolyutsiyasiga atrof-muhit ta’sir ko‘rsatishi haqidagi g‘oyani birinchilardan bo‘lib ilgari surgan. Volfning embriologik tadqiqotlarini davom ettirgan rus akademigi Karl Ernst fon Ber (1792—1876) tuxum hujayrasini sutemizuvchilarda va odamda kashf etgan, organizmlarning individual rivojlanishi — ontogenezning zamonaviy embriologiya asosida yotadigan bosh qonuniyatlarini aniqlagan va embrion varaqlari haqidagi ta’limotni yaratgan. Ingliz olimi Charlz Darvin (1809—1882) o‘zining «Turlarning kelib chiqishi» (1859) asarida hayvonot olamining birligini isbotlagan.
Embriologiya bo‘yicha Kovalevskiy, shuningdek, Ber, Myuller, Darvin va Gekkel olib borgan tadqiqotlar biogenetik qonunda o‘z ifodasini topgan. Keyinchalik bu qonun Seversov tomonidan yanada takomillashtirilib, tuzatilgan. U tashqi muhit omillari hayvonlarning tana tuzilishiga ta’sir qilishini isbotlagan hamda evolyutsion ta’limotni anatomiya sohasiga tatbiq etib, evolyutsion morfologiya fanini yaratgan.
Odamning normal anatomiyasi
Odamning normal (tizimli) anatomiyasi — sog‘lom, ya’ni «normal» odamning tana tuzilishini a’zolar tizimlari, alohida a’zolar va to‘qimalar bo‘yicha o‘rganuvchi odam anatomiyasi bo‘limidir. A’zo — tananing muayyan shakl va tuzilishga ega, organizmda aniq joylashgan hamda bir yoki bir nechta vazifani bajaradigan qismi. Har bir a’zo o‘ziga xos hujayraviy tarkibga ega muayyan to‘qimalardan tashkil topadi. Anatomik va funksional jihatdan birlashgan, kelib chiqishi va umumiy tuzilish rejasi bir xil bo‘lgan a’zolar birgalikda a’zolar tizimini hosil qiladi.
Odamning normal (tizimli) anatomiyasi quyidagi bo‘limlardan iborat: osteologiya — suyaklar haqidagi ta’limot, sindesmologiya — skelet qismlarining birikmalari haqidagi ta’limot; miologiya — mushaklar haqidagi ta’limot, splanxnologiya — ovqat hazm qilish, nafas olish va siydik-tanosil tizimlarining ichki a’zolari haqidagi ta’limot, angiologiya — qon aylanish va limfa tizimlari haqidagi ta’limot; asab tizimi anatomiyasi (nevrologiya) — markaziy va periferik asab tizimlari haqidagi ta’limot, esteziologiya — sezgi a’zolari haqidagi ta’limot.
.jpg)
Odamning patologik anatomiyasi
Patologik anatomiya — organizm hujayralari, to‘qimalari, a’zolari va a’zolar tizimlarida yuz beradigan o‘zgarishlarni ilmiy, asosan mikroskopik usullarda tekshirish orqali patologik jarayonlar va kasalliklarni o‘rganuvchi ilmiy-amaliy fandir. Zamonaviy patologik anatomiyaning asoschisi Rudolf Virxov — hujayraviy patologiya haqidagi ta’limotni yaratgan nemis tadqiqotchisidir. Hozirgi patologik anatomiya to‘qimalardagi mikroskopik o‘zgarishlarning mohiyatidan tashqari, kasalliklarning sabablari (etiologiya), rivojlanish mexanizmlari (patogenez), asoratlari va oqibatlarini o‘rganadi. Shuningdek, u turli kasalliklarda o‘lim sabablari va mexanizmlari (tanatogenez), kasalliklarning o‘zgaruvchanligi (patomorfoz) hamda davolash oqibatida yuzaga keladigan patologiyani o‘rganadi (yatrogen patologiya, yatrogeniya).
Topografik anatomiya
Topografik anatomiya (jarrohlik anatomiyasi) — anatomiyaning ilmiy-amaliy bo‘limi bo‘lib, anatomik sohalarning qatlamma-qatlam tuzilishini, a’zolarning o‘zaro joylashuvini (sintopiya), ularning teri yuzasidagi proyeksiyasini (golotopiya), skeletga nisbatan joylashuvini (skeletotopiya), qon bilan ta’minlanishi, innervatsiyasi va limfa oqimini me’yoriy hamda patologik holatlarda, organizmning yosh, jins va tana tuzilishiga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda o‘rganadi.
U jarrohlik uchun muhim amaliy ahamiyatga ega.
Topografik anatomiya odam organizmining shartli ravishda ajratilgan asosiy tana qismlarini (bosh, bo‘yin, gavda va qo‘l-oyoqlar) o‘rganadi; ularning har biri nisbatan kichik anatomik sohalarga ajratiladi.
Anatomik terminologiya
Odam anatomiyasidagi barcha tavsiflar tana anatomik holatda turibdi, degan farazga asoslanadi. Ya’ni odam tik turgan, qo‘llari pastga tushirilgan, kaftlari esa oldinga qaratilgan bo‘ladi.
Yo‘nalish
Boshga yaqin joylashgan sohalar yuqori, undan uzoqdagilari esa pastki deb ataladi. Yuqori — superior va pastki — inferior umumiy anatomiyadagi kranial va kaudal tushunchalariga mos keladi. Oldingi — anterior va orqadagi — posterior umumiy anatomiyadagi ventral va dorsal tushunchalariga mos keladi. O‘rta chiziqqa yaqin anatomik tuzilmalar medial — medialis, undan uzoq joylashganlari esa lateral — lateralis deb ataladi. O‘rta chiziqning o‘zida joylashgan tuzilmalar o‘rtadagi — medianus deb ataladi. Gavda markaziga yaqin tuzilmalar uzoqdagilariga nisbatan proksimal, uzoqroq joylashganlari esa distal hisoblanadi.
Tekisliklar
Agar anatomik holatda turgan odam tanasi shartli ravishda uch o‘lchamli to‘g‘ri burchakli koordinatalar tizimiga joylashtirilsa, YX tekisligi gorizontal bo‘ladi, X o‘qi old-orqa yo‘nalishda, Y o‘qi chapdan o‘ngga yoki o‘ngdan chapga, Z o‘qi esa yuqoriga va pastga, ya’ni odam tanasi bo‘ylab yo‘naladi.
- Sagittal tekislik — XZ tekisligi — tanani o‘ng va chap yarmiga ajratadi. Sagittal tekislikning alohida ko‘rinishi o‘rta tekislik bo‘lib, u tananing aynan o‘rtasidan o‘tadi va uni ikkita simmetrik yarmiga bo‘ladi.
- Frontal yoki koronal tekislik — YZ tekisligi — ham vertikal joylashadi va sagittal tekislikka perpendikulyar bo‘ladi. U tananing oldingi (ventral) qismini orqa (dorsal) qismidan ajratadi.
- Gorizontal, aksial yoki ko‘ndalang tekislik — XY tekisligi — dastlabki ikki tekislikka perpendikulyar va yer yuzasiga parallel bo‘ladi. U tananing yuqoriroqda joylashgan qismlarini pastki qismlaridan ajratadi.
Harakat
Bukilish — flexio — suyak tutqichlaridan birining frontal o‘q atrofida shunday harakatlanishiki, bunda tutashuvchi suyaklar orasidagi burchak kichrayadi. Bunga teskari harakat yozilish — extensio deb ataladi.
To‘piq (oshiq usti) bo‘g‘imi bundan mustasno: unda yozilish paytida oyoq barmoqlari yuqoriga ko‘tariladi, bukilishda esa, masalan, odam oyoq uchida turganida, barmoqlar pastga yo‘naladi.
Sagittal o‘q atrofidagi harakatlar yaqinlashtirish — adductio va uzoqlashtirish — abductio deb ataladi. Yaqinlashtirish — suyakning tana o‘rta tekisligi tomon yoki (barmoqlar uchun) qo‘l-oyoq o‘qi tomon harakatlanishi, uzoqlashtirish esa unga qarama-qarshi yo‘nalishdagi harakatdir.
Aylanish — rotatio — tana qismi yoki suyakning o‘z uzunlamasına o‘qi atrofida harakatlanishidir. Qo‘l-oyoqlarning aylanishi pronatsiya — pronatio, ya’ni ichkariga burilish va supinatsiya — supinatio, ya’ni tashqariga burilish atamalari bilan ham ifodalanadi. Pronatsiyada erkin osilgan qo‘lning kafti orqaga, supinatsiyada esa oldinga buriladi. Agar uchala o‘q atrofida harakatlanishda qo‘l yoki oyoqning uchi aylana chizsa, bunday harakat aylanma harakat — circumductio deb ataladi.
Suyuqliklar va ichakdagi moddalarning tabiiy oqimi yo‘nalishidagi harakat anterograd, unga qarama-qarshi harakat retrograd deb ataladi. Masalan, ovqatning og‘izdan oshqozonga o‘tishi anterograd, qusishdagi harakati esa retrograddir.
