Posted inBiologiya

Odam bosh miyasi

Voyaga yetgan inson bosh miyasining kesimdagi ko‘rinishi
Inson bosh miyasining sagittal kesimi, miyaning yirik tuzilmalari ruscha nomlangan
Inson bosh miyasining pastdan ko‘rinishi, yirik miya tuzilmalari ruscha nomlangan

Inson bosh miyasi (lot. encephalon) — markaziy asab tizimining bir-biri bilan o‘zaro bog‘langan ko‘plab asab hujayralari va ularning o‘simtalaridan tashkil topgan a’zosidir.

Inson bosh miyasi bosh suyagining miya bo‘limi bo‘shlig‘ini deyarli to‘liq egallaydi, bu suyaklar esa bosh miyani tashqi mexanik shikastlanishlardan himoya qiladi. O‘sish va rivojlanish jarayonida bosh miya bosh suyagi shaklini oladi.

Ilmiy adabiyotlarda inson bosh miyasidagi neyronlar soni turlicha baholanadi. Ayrim hisob-kitoblarga ko‘ra, voyaga yetgan erkakning bosh miyasida o‘rtacha 86,1 ± 8,1 mlrd neyron va 84,6 ± 9,8 mlrd neyronga mansub bo‘lmagan hujayra mavjud. Bunda bosh miya po‘stlog‘i barcha neyronlarning 19 % ini o‘z ichiga oladi. Boshqa hisob-kitoblarga ko‘ra, inson bosh miyasida 90—96 milliard neyron mavjud.

Inson bosh miyasi butun energiyaning 20 % ini iste’mol qiladi.

Voyaga yetgan inson bosh miyasining massasi

Inson bosh miyasining massasi 1000 gramm atrofidan 2000 grammdan ham yuqori qiymatlargacha o‘zgaradi va o‘rtacha tana massasining taxminan 2 % ini tashkil etadi. Erkaklarning bosh miyasi ayollarning bosh miyasidan o‘rtacha 100—150 gramm og‘irroq. Erkaklar va ayollarda tana o‘lchami bilan miya o‘lchami o‘rtasidagi nisbatda statistik farq aniqlanmagan. Keng tarqalgan fikrga ko‘ra, insonning aqliy qobiliyati miya massasiga bog‘liq: miya qanchalik og‘ir bo‘lsa, inson shunchalik iste’dodli bo‘ladi. Biroq har doim ham bunday emasligi ravshan. Masalan, I. S. Turgenevning bosh miyasi 2012 g, Anatol Fransning bosh miyasi esa 1017 g bo‘lgan. Eng og‘ir bosh miya — 2850 g — epilepsiya va idiotiya (og‘ir darajadagi intellektual rivojlanish buzilishi) bilan kasallangan kishida aniqlangan. Uning bosh miyasi funksional jihatdan yetarlicha rivojlanmagan edi. Shunday qilib, alohida shaxsning miya massasi bilan aqliy qobiliyati o‘rtasida bevosita bog‘liqlik yo‘q.

Shu bilan birga, katta tanlanmalar asosida o‘tkazilgan ko‘plab tadqiqotlar miya massasi bilan aqliy qobiliyatlar, shuningdek, miyaning ayrim bo‘limlari massasi bilan kognitiv qobiliyatlarning turli ko‘rsatkichlari o‘rtasida ijobiy korrelyatsiya borligini aniqlagan. Bir qator tadqiqotlarga ko‘ra, deyarli butunlay genetik omillarga bog‘liq bo‘lgan miya hajmi intellekt koeffitsiyentidagi farqlarning katta qismini tushuntirib bera olmaydi. Bunga dalil sifatida Amsterdam universiteti tadqiqotchilari Mesopotamiya va Qadimgi Misr sivilizatsiyalari bilan ularning hozirgi Iroq va zamonaviy Misr hududlarida yashovchi avlodlari madaniy darajasi o‘rtasida sezilarli farq borligini ta’kidlaydilar.

Bosh miyaning rivojlanish darajasini, jumladan, orqa miya massasining bosh miya massasiga nisbati bilan baholash mumkin. Mushuklarda bu nisbat — 1:1, itlarda — 1:3, tuban maymunlarda — 1:16, insonda esa — 1:50. Yuqori paleolit davrida yashagan odamlarning miyasi hozirgi inson bosh miyasidan sezilarli darajada (10—12 %) kattaroq bo‘lgan — 1:55—1:56.

Bosh miyaning tuzilishi

Inson bosh miyasining tuzilishi

Aksariyat odamlarda bosh miya hajmi 1250—1600 kub santimetr bo‘lib, bosh suyagi sig‘imining 91—95 % ini egallaydi. Bosh miyada beshta bo‘lim farqlanadi: uzunchoq miya; keyingi miya, shu jumladan ko‘prik, miyacha va epifiz; o‘rta miya; oraliq miya va oldingi miya, u katta yarimsharlardan iborat. Yuqorida sanalgan bo‘limlardan tashqari, butun bosh miya uchta katta qismga ajratiladi:

  • katta miya yarimsharlari;
  • miyacha;
  • miya ustuni.

Katta miya po‘stlog‘i bosh miyaning ikkala — o‘ng va chap yarimsharini qoplaydi.

Bosh miya pardalari

Bosh miya ham orqa miya singari uchta parda — yumshoq, to‘rsimon va qattiq pardalar bilan qoplangan.

Bosh miyaning yumshoq yoki tomirli pardasi (lot. pia mater encephali) miya to‘qimasiga bevosita yopishib turadi, barcha egatlarga kiradi va pushtalarni qoplab oladi. U siyrak biriktiruvchi to‘qimadan tashkil topgan bo‘lib, unda miyani oziqlantiruvchi ko‘plab qon tomirlari tarmoqlanadi. Tomirli pardadan biriktiruvchi to‘qimaning ingichka o‘simtalari chiqib, miya moddasining ichkarisiga kirib boradi.

Bosh miyaning to‘rsimon pardasi (lot. arachnoidea encephali) — yupqa, yarimshaffof parda bo‘lib, unda qon tomirlari yo‘q. U miya pushtalariga zich yopishadi, ammo egatlarga kirmaydi. Natijada tomirli va to‘rsimon pardalar orasida to‘rsimon parda osti sisternalari hosil bo‘ladi. Ular orqa miya suyuqligi bilan to‘lgan bo‘lib, shu suyuqlik to‘rsimon pardani oziqlantiradi. Eng katta — miyacha-uzunchoq miya sisternasi — to‘rtinchi qorinchaning orqasida joylashgan; unga to‘rtinchi qorinchaning o‘rta teshigi ochiladi. Yon chuqurcha sisternasi katta miyaning yon egatida, oyoqchalararo sisterna esa miya oyoqchalari orasida joylashgan; kesishma sisternasi ko‘ruv nervlari xiazmasi (kesishmasi) sohasida joylashadi.

Bosh miyaning qattiq pardasi (lot. dura mater encephali) — bosh suyagi suyaklarining ichki miya yuzasi uchun suyak usti pardasidir. Inson organizmida og‘riqni sezuvchi retseptorlar aynan shu pardada eng ko‘p to‘plangan, miyaning o‘zida esa og‘riq retseptorlari bo‘lmaydi (qarang: Bosh og‘rig‘i).

Bosh miyaning qattiq pardasi zich biriktiruvchi to‘qimadan tuzilgan. Uning ichki yuzasi namlangan yassi hujayralar bilan qoplangan bo‘lib, bosh suyagi ichki asosidagi suyaklar bilan mahkam birikadi. Qattiq va to‘rsimon pardalar orasida seroz suyuqlik bilan to‘lgan subdural bo‘shliq joylashadi.

Miyaning tuzilish qismlari

Inson bosh miyasi:
1. Katta miya yarimshari (oxirgi miya)
2. Talamus (oraliq miya)
3. Gipotalamus (oraliq miya)
4. O‘rta miya
5. Ko‘prik
6. Miyacha
7. Uzunchoq miya
8. Orqa miya


Bosh miyaning kompyuter tomogrammasi

Uzunchoq miya

Uzunchoq miya (lot. medulla oblongata) beshinchi (qo‘shimcha) miya pufakchasidan rivojlanadi. Uzunchoq miya segmentar tuzilishi o‘zgargan holda orqa miyaning davomi hisoblanadi. Uning kulrang moddasi bosh miya nervlarining alohida yadrolaridan tashkil topgan. Oq moddasini esa orqa va bosh miyaning o‘tkazuvchi yo‘llari tashkil etadi; ular yuqoriga — miya ustuniga, u yerdan esa orqa miyaga yo‘naladi.

Uzunchoq miyaning old yuzasida oldingi o‘rta yoriq joylashgan. Uning ikki yonida piramidalar deb ataladigan qalinlashgan oq tolalar bor. Piramidalarning ayrim tolalari qarama-qarshi tomonga o‘tib, piramidalar kesishmasini hamda yon piramida yo‘lini hosil qilgani sababli ular pastga qarab torayadi. Kesishmaydigan oq tolalarning bir qismi to‘g‘ri piramida yo‘lini hosil qiladi.

Ko‘prik

Ko‘prik (lot. pons) uzunchoq miyaning yuqorisida joylashgan. U ko‘ndalang joylashgan tolalardan iborat qalinlashgan valikdir. Uning markazi bo‘ylab asosiy egat o‘tadi va unda bosh miyaning asosiy arteriyasi joylashadi. Egatning ikki tomonida piramida yo‘llari hosil qilgan sezilarli bo‘rtmalar bor. Ko‘prikning oq moddasi ko‘plab ko‘ndalang tolalar — asab tolalaridan tashkil topgan. Tolalar orasida ko‘prik yadrolarini hosil qiluvchi kulrang modda to‘plamlari ko‘p uchraydi. Miyachaga davom etuvchi asab tolalari uning o‘rta oyoqchalarini hosil qiladi.

Miyacha

Miyacha (lot. cerebellum) ko‘prik va uzunchoq miyaning orqa yuzasida, bosh suyagining orqa chuqurchasida joylashgan. U ikkita yarimshar va ularni o‘zaro bog‘laydigan chuvalchangsimon qismdan iborat. Miyacha massasi 120—150 g.

Miyacha katta miyadan gorizontal yoriq orqali ajralgan. Bu yoriqda bosh miyaning qattiq pardasi bosh suyagining orqa chuqurchasi ustidan tortilgan miyacha chodirini hosil qiladi. Miyachaning har bir yarimshari kulrang va oq moddadan tashkil topgan.

Miyachaning kulrang moddasi oq moddaning tashqi yuzasida po‘stloq shaklida joylashgan. Nerv yadrolari miyacha yarimsharlarining ichida yotadi; ularning asosiy massasi oq moddadan iborat. Yarimsharlar po‘stlog‘i parallel joylashgan egatlarni hosil qiladi; ularning orasida xuddi shunday shakldagi pushtalar bor. Egatlar miyachaning har bir yarimsharini bir necha qismga ajratadi. Ulardan biri — miyachaning o‘rta oyoqchalariga yaqin joylashgan parcha — boshqalardan yaqqol ajralib turadi. Filogenetik jihatdan u eng qadimgi qismdir. Chuvalchangsimon qismning parchasi va tugunchasi tuban umurtqalilarda ham uchraydi hamda vestibulyar apparat faoliyati bilan bog‘liq.

Miyacha yarimsharlarining po‘stlog‘i asab hujayralarining ikki qavatidan: tashqi molekulyar va donador qavatdan iborat. Po‘stloq qalinligi 1-2,5 mm.

Miyachaning kulrang moddasi oq modda ichida shoxlanib ketadi (miyachaning o‘rta kesimida u doim yashil tuya daraxti shoxchasiga o‘xshab ko‘rinadi). Shu sababli bu tuzilma miyachaning «hayot daraxti» deb ataladi.

Miyacha uch juft oyoqcha orqali miya ustuni bilan tutashadi. Oyoqchalar tolalar tutamidan iborat. Miyachaning pastki (dum tomondagi) oyoqchalari uzunchoq miyaga yo‘naladi va arqonsimon tanalar deb ham ataladi. Ularning tarkibiga orqa spinoserebellar yo‘l kiradi.

Miyachaning o‘rta (ko‘prikka tutashuvchi) oyoqchalari ko‘prik bilan birikadi. Ulardan yarimsharlar po‘stlog‘i neyronlariga yo‘nalgan ko‘ndalang tolalar o‘tadi. O‘rta oyoqchalar orqali po‘stloq–ko‘prik yo‘li o‘tadi; u katta miya po‘stlog‘ining miyachaga ta’sir qilishini ta’minlaydi.

Miyachaning yuqori oyoqchalari oq tolalar shaklida o‘rta miya tomon yo‘nalib, uning oyoqchalari bo‘ylab joylashadi va ularga zich tutashadi. Miyachaning yuqori (bosh tomondagi) oyoqchalari asosan miyacha yadrolaridan chiqadigan tolalardan iborat bo‘lib, impulslarni ko‘ruv bo‘rtmalariga, bo‘rtma osti sohasi va qizil yadrolarga yetkazuvchi asosiy yo‘llar vazifasini bajaradi.

Oyoqchalar oldinda, qopqoq esa orqada joylashgan. Qopqoq bilan oyoqchalar orasidan o‘rta miya suv yo‘li (Silviy suv yo‘li) o‘tadi. U to‘rtinchi qorinchani uchinchi qorincha bilan bog‘laydi.

Miyachaning asosiy vazifasi — harakatlarni reflektor tarzda muvofiqlashtirish va mushaklar tonusini taqsimlash.

O‘rta miya

O‘rta miyaning qoplamasi (lot. mesencephalon) uning tomi ustida joylashgan va o‘rta miya suv yo‘lini yuqoridan yopib turadi. Tomida to‘rt tepalikli plastinka joylashgan. Ikkita yuqori tepalik ko‘ruv analizatori faoliyati bilan bog‘liq bo‘lib, ko‘rish qo‘zg‘atuvchilariga nisbatan mo‘ljal olish reflekslari markazlari vazifasini bajaradi; shu sababli ular ko‘ruv tepaliklari deyiladi. Ikkita pastki tepalik eshitish bilan bog‘liq bo‘lib, tovush qo‘zg‘atuvchilariga javoban yuzaga keladigan mo‘ljal olish reflekslarida qatnashadi. Yuqori tepaliklar yuqori tutqichlar orqali oraliq miyaning lateral tizzasimon tanalari bilan, pastki tepaliklar esa pastki tutqichlar orqali medial tizzasimon tanalar bilan bog‘langan.

To‘rt tepalikli plastinkadan bosh miyani orqa miya bilan bog‘lovchi orqa miya yo‘li boshlanadi. Undan ko‘rish va eshitish qo‘zg‘atuvchilariga javoban efferent impulslar o‘tadi.

Oraliq miya

Oraliq miya talamus, epitalamus va gipotalamusdan tashkil topgan.

Oraliq miya joylashgan bo‘shliq — III qorincha.

Katta yarimsharlar

Inson bosh miyasi katta yarimsharlari po‘stlog‘ining medial yuzasi

Bosh miya egat orqali ikkita katta yarimsharga (Hemisphaerium cerebri): chap va o‘ng yarimsharga ajralgan. Katta yarimsharlar tarkibiga katta miya po‘stlog‘i (mantiya), bazal gangliyalar, hidlov miyasi va yon qorinchalar kiradi. Miya yarimsharlari uzunasiga ketgan yoriq bilan ajralgan. Uning chuqur qismida yarimsharlarni birlashtiruvchi qadoqsimon tana joylashgan. Har bir yarimsharda quyidagi yuzalar farqlanadi:

  1. yuqori-yon, bo‘rtib chiqqan, bosh suyagi gumbazining ichki yuzasiga qaragan yuza;
  2. pastki, bosh suyagi asosining ichki yuzasida joylashgan yuza;
  3. medial, yarimsharlar bir-biri bilan tutashadigan yuza.

Har bir yarimsharning eng bo‘rtib turgan qismlari bor: oldinda — peshona qutbi, orqada — ensa qutbi, yon tomonda — chakka qutbi. Bundan tashqari, har bir katta miya yarimshari to‘rtta katta bo‘lakka: peshona, tepa, ensa va chakka bo‘laklariga bo‘linadi. Miyaning yon chuqurchasidagi chuqurlikda kichik bo‘lak — orolcha joylashgan. Yarimshar bo‘laklarga egatlar orqali ajraladi. Ularning eng chuquri yon yoki lateral egat bo‘lib, Silviy egati deb ham ataladi. Yon egat chakka bo‘lagini peshona va tepa bo‘laklaridan ajratadi. Yarimsharning yuqori chetidan markaziy egat yoki Roland egati pastga tushadi. U miyaning peshona bo‘lagini tepa bo‘lagidan ajratadi. Ensa bo‘lagi tepa bo‘lagidan faqat yarimsharlarning medial yuzasidagi tepa-ensa egati bilan ajraladi.

Katta miya yarimsharlari tashqaridan po‘stloq yoki mantiya hosil qiladigan kulrang modda bilan qoplangan. Po‘stloqda 15 mlrd hujayra bor. Ularning har biri qo‘shni hujayralar bilan 7 dan 10 mingtagacha aloqa hosil qilishini hisobga olsak, po‘stloq funksiyalarining moslashuvchanligi, barqarorligi va ishonchliligi haqida xulosa qilish mumkin. Egatlar va pushtalar tufayli po‘stloq yuzasi sezilarli darajada kattalashadi. Filogenetik jihatdan po‘stloq miyaning eng katta tuzilmasi bo‘lib, uning yuzasi taxminan 220 ming mm2.

Jinslar o‘rtasidagi farqlar

Voyaga yetgan erkakning bosh miyasi o‘rtacha ayolnikidan 11—12 % og‘irroq va hajm jihatidan 10 % kattaroq. Bu jinslar o‘rtasidagi tana massasi va o‘lchamlaridagi farqqa mos keladi. Erkaklar va ayollarning tana o‘lchami bilan miya o‘lchami nisbatida statistik farq aniqlanmagan. Tomografik skanerlash usullari yordamida ayollar va erkaklar bosh miyasining tuzilishidagi farqlar tajriba asosida qayd etilgan. Aniqlanishicha, erkaklar miyasida yarimshar ichidagi sohalar o‘rtasidagi, ayollar miyasida esa yarimsharlar orasidagi aloqalar ko‘proq. Miyaning tuzilishidagi bu farqlar 13,4 dan 17 yoshgacha bo‘lgan guruhlar solishtirilganda ayniqsa yaqqol namoyon bo‘lgan. Biroq yosh ulg‘aygan sari ayollar miyasida yarimshar ichidagi sohalar o‘rtasidagi aloqalar soni ortib borgan; bu ilgari aniq ko‘ringan tuzilmaviy jinsiy farqlarni kamaytiradi.

Shu bilan birga, ayollar va erkaklar miyasi anatomik-morfologik tuzilishida farqlar mavjud bo‘lishiga qaramay, aynan «erkaklarga xos» yoki aynan «ayollarga xos» miya mavjudligini ta’kidlashga imkon beruvchi hal qiluvchi alomat yoki bunday alomatlar birikmasi aniqlanmagan. Ayrim miya xususiyatlari ayollarda, boshqalari esa erkaklarda ko‘proq uchraydi, ammo ularning har ikkisi qarama-qarshi jins vakillarida ham kuzatilishi mumkin. Bunday belgilarining barqaror majmualari deyarli uchramaydi.

Ontogenez — bosh miyaning rivojlanishi

Tug‘ilishdan oldingi rivojlanish

Bolaning tug‘ilishidan avvalgi davrda, ya’ni homilaning bachadon ichidagi rivojlanishi. Prenatal davrda miya, uning sezgi va effektor tizimlari jadal fiziologik rivojlanadi.

Tug‘ilishdagi holat

Bosh miya po‘stlog‘i tizimlarining tabaqalanishi asta-sekin kechadi, bu esa miyaning alohida tuzilmalari bir xil sur’atda yetilmasligiga olib keladi.

Bola tug‘ilganda po‘stloq osti tuzilmalari deyarli shakllanib bo‘lgan bo‘ladi. Turli sezgi a’zolari (analizator tizimlari) retseptorlaridan keladigan asab aloqalari yakunlanadigan va harakatni boshqaruvchi o‘tkazuvchi yo‘llar boshlanadigan miyaning proyeksion sohalari ham yetilishning so‘nggi bosqichiga yaqinlashadi.

Mazkur sohalar miyaning uchta funksional blokining umumiy majmuasini tashkil etadi. Ulardan eng yuqori yetilish darajasiga miya faolligini boshqaruvchi blok (miyaning birinchi bloki) tuzilmalari erishadi. Ikkinchi (axborotni qabul qilish, qayta ishlash va saqlash) va uchinchi (faoliyatni dasturlash, tartibga solish va nazorat qilish) bloklarda esa faqat keluvchi axborotni qabul qiluvchi (ikkinchi blok) va chiquvchi harakat impulslarini shakllantiruvchi (3-blok) birlamchi sohalarga mansub po‘stloq qismlari eng yetilgan bo‘ladi.

Bola tug‘ilgan paytda bosh miya po‘stlog‘ining boshqa sohalari yetarlicha yetilmagan bo‘ladi. Buni ulardagi hujayralarning kichikligi, assotsiativ vazifani bajaruvchi yuqori qatlamlar qalinligining kamligi, egallagan maydonining nisbatan kichikligi va tarkibiy qismlarining yetarli miyelinlanmaganligi ko‘rsatadi.

2 yoshdan 5 yoshgacha bo‘lgan davr

Bolaning ikki yoshdan besh yoshgacha bo‘lgan davrida miyaning ikkilamchi, assotsiativ maydonlari yetiladi. Ularning bir qismi (analizator tizimlarning ikkilamchi gnostik sohalari) ikkinchi va uchinchi bloklarda (premotor sohada) joylashgan. Bu tuzilmalar idrok qilish jarayonlarini va harakatlar ketma-ketligini bajarishni ta’minlaydi.

5 yoshdan 7 yoshgacha bo‘lgan davr

Keyin miyaning uchlamchi (assotsiativ) maydonlari yetiladi. Dastlab orqa assotsiativ maydon — tepa-chakka-ensa sohasi, so‘ng oldingi assotsiativ maydon — prefrontal soha rivojlanadi.

Uchlamchi maydonlar miyaning turli sohalari o‘zaro ta’siri iyerarxiyasida eng yuqori o‘rinni egallaydi va bu yerda axborotni qayta ishlashning eng murakkab shakllari amalga oshadi. Orqa assotsiativ soha turli modalitetlarda keladigan barcha axborotni birlashtirib, insonni o‘rab turgan voqelikni o‘zaro aloqalari va munosabatlari bilan bir butun, modalitetdan yuqori tasavvur sifatida aks ettiradi. Oldingi assotsiativ soha esa murakkab ruhiy faoliyatni ixtiyoriy boshqarishga javob beradi. Bunga ushbu faoliyat uchun zarur, muhim axborotni tanlash, uning asosida faoliyat dasturlarini shakllantirish va ularning to‘g‘ri bajarilishini nazorat qilish kiradi.

Shunday qilib, miyaning uch funksional blokining har biri turli vaqtlarda to‘liq yetiladi va bu jarayon birinchi blokdan uchinchi blokka qarab ketma-ket rivojlanadi. Bu pastdan yuqoriga — quyi tuzilmalardan yuqori tuzilmalarga, po‘stloq osti tuzilmalaridan birlamchi maydonlarga, birlamchi maydonlardan assotsiativ maydonlarga yo‘nalgan jarayondir. Shu bosqichlardan biri shakllanayotganida shikastlanish yuz bersa, pastki shikastlangan bosqichdan rag‘batlantiruvchi ta’sir kelmagani sababli keyingi bosqichning yetilishida og‘ishlar paydo bo‘lishi mumkin.

Keksalik davrida bosh miyadagi o‘zgarishlar

Miya qarishga moyil. Hayot davomida miyaning ayrim sohalari faoliyati susayib, yemirila boshlaydi. Masalan, gipotalamusning degeneratsiyasi tufayli keksa odamlar yoshlarga qaraganda ancha kam uxlaydi. Miya qarishi, shuningdek, neyrodegenerativ kasalliklar, jumladan, demensiya, Parkinson kasalligi va boshqa kasalliklar paydo bo‘lishining xavf omilidir.

Miya kibernetika nuqtayi nazaridan

Miya kibernetika nuqtayi nazaridan elementlar o‘rtasida qat’iy aloqa tuzilmasi bo‘lmagan tirik ionli elementlardan iborat, o‘rganishga qodir ulkan statistik analog mashinadir; uning iste’mol quvvati taxminan 25 vatt. Turli mualliflarning baholariga ko‘ra, miya xotirasining sig‘imi 106 dan 1016 bitgacha o‘zgaradi. Oliy asab faoliyati tashqi dunyo obrazlari bilan axborotni ko‘p bosqichli iyerarxik va parallel qayta ishlash usulida ishlashdan iborat. Miya xotirasi o‘ziga xos tamoyil asosida tuzilgan: eslab qolinadigan axborotning o‘zi bir vaqtning o‘zida bosh miya po‘stlog‘idagi xotira manzili vazifasini ham bajaradi. Bunda faqat axborot emas, balki uning necha marta takrorlangani ham eslab qolinadi. Miya neyronlari o‘rtasidagi aloqalar ko‘p darajali tarmoq tuzilmasini hosil qiladi.

Miyaning matematik modellarini yaratish bo‘yicha dastlabki urinishlar avtomatlar nazariyasi, neyron tarmoqlari, matematik mantiq va kibernetikaga asoslanib amalga oshirilmoqda.

Amerikalik olimlar inson miyasini kompyuterning qattiq diski bilan qiyoslab, inson xotirasi taxminan 1 million gigabayt (yoki 1 petabayt) axborotni saqlashi mumkinligini hisoblab chiqqanlar (masalan, Google qidiruv tizimi har kuni taxminan 24 petabayt ma’lumotni qayta ishlaydi). Shu qadar katta miqdordagi axborotni qayta ishlash uchun inson miyasi atigi 25 vatt energiya sarflashini hisobga olsak, uni Yerdagi eng samarali hisoblash qurilmasi deb atash mumkin.

Miyaning energiya sarfi

Inson miyasining massasi tana massasining 2 % ini tashkil etsa-da, u umumiy energiyaning 20 % ini iste’mol qiladi. Miyaning energiya manbai qondagi glyukozadir. Tajribada miyaning energiya iste’molini shakar yoki kislorod orqali kuzatish mumkin, ammo kisloroddan foydalanish qulayroq. 2006 yilda Markus Rayxl pozitron-emission tomografiya va magnit-rezonans tomografiya usullaridan foydalanib, miya faoliyatining turidan qat’i nazar (uyqu, dam olish yoki kuchli aqliy mehnat), miyaning energiya sarfi deyarli o‘zgarmasligini ko‘rsatuvchi natijalar olingan. Faoliyat turidan qat’i nazar, energiya sarfidagi tebranishlar 5 % dan oshmaydi. Bunday barqaror energiya sarfining sababi — miya ko‘plab bo‘limlardan iboratligidir. Asab tizimining markaziy a’zosi sifatida miya tana haroratini boshqaradi va boshqa a’zolarning faoliyatini tartibga soladi. Nutq, o‘qish va yozish qobiliyatlari uchun esa neokorteks javob beradi. Shunday qilib, miya iste’mol qiladigan energiyaning 95 % i yurak faoliyati va tana haroratini boshqarish kabi asosiy vazifalarni saqlab turishga sarflanadi.

Bosh miya oziqlanish uchun jigar ishlab chiqarib, qonga chiqaradigan glyukozaning 50 % ini iste’mol qiladi.

Modellashtirish

Miyaning eng muhim xususiyatlaridan biri — tabiatda ro‘y beradigan jarayonlarni tavsiflashga urinishda ham, o‘ylab topilgan mavhum hodisalarni ifodalashda ham ongli yoki ongsiz tarzda modellar qurish qobiliyatidir.

Inson bosh miyasi nihoyatda katta neyron tarmog‘i sifatida sezgi a’zolari va tananing ichki a’zolaridan keladigan signallarni, ilgari to‘plangan axborotni doimiy ravishda tahlil qiladi, tashqi olam modellarini quradi va tuzatadi hamda ular asosida bashoratlar qiladi. Bashorat jarayoni ham ongli, ham ongsiz ravishda — uyg‘oqlikda ham, uyquda ham uzluksiz kechadi. Inson ana shu bashoratlarga tayanib, ongli harakatlarni ham, o‘zi sezmagan holda, jumladan, reflektor harakatlarni ham bajaradi. Miya tahlilda xatoga yo‘l qo‘ygan vaziyatda inson aslida mavjud bo‘lmagan narsani ko‘rishi, eshitishi va (yoki) his qilishi mumkin. Bashorat noto‘g‘ri bo‘lib chiqqan hollarda esa inson o‘zi kutmagan (bajarishni istamagan) harakatlarni amalga oshirishi mumkin.

Adabiyotlar

  • Sagan, Karl. Eden ajdarlari. Inson tafakkuri evolyutsiyasi haqida mulohazalar = Sagan, Carl. The Dragons of Eden. Speculations on the evolution of human intelligence / Ingliz tilidan N. S. Levitin tarjimasi (1986). — Sankt-Peterburg: TID Amfora, 2005. — B. 265.
  • Blum F., Leyzerson A., Xofstedter L. Miya, ong va xulq-atvor = Brain, Mind, and Behavior (Miya, ong va xulq-atvor) / Bosh ilmiy muharrir Yu. I. Lashkevich. — Moskva: Mir, 1988. — 248 b. — 180 000 nusxa. — ISBN 5-03-001258-3.
  • Devidsonning tibbiyot nazariyasi va amaliyoti (Davidson's Principles and Practice of Medicine) (ingliz tilida) / Kolledj; Uoker, Brayan R.; Rolston, Styuart H.; Rolston. — 21-nashr. — Edinburg: Churchill Livingstone/Elsevier, 2010. — ISBN 978-0-7020-3085-7.
  • Jon. Gayton va Xollning tibbiy fiziologiya darsligi (Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology) (ingliz tilida). — 12-nashr. — Filadelfiya, Pensilvaniya: Saunders/Elsevier, 2011. — ISBN 978-1-4160-4574-8.
  • Uilyam J. Inson embriologiyasi (Human Embryology) (ingliz tilida). — 3-nashr. — Filadelfiya, Pensilvaniya: Churchill Livingstone[ingliz tilida], 2001. — ISBN 978-0-443-06583-5.
  • Bogart, Bryus Ian; Viktoriya. Elsevierning integratsiyalashgan anatomiya va embriologiyasi (Elsevier's Integrated Anatomy and Embryology) (ingliz tilida). — Filadelfiya, Pensilvaniya: Elsevier Saunders, 2007. — ISBN 978-1-4160-3165-9.
  • G.; Richards, C. Inson fiziologiyasi: tibbiyot asoslari (Human Physiology: The Basis of Medicine) (ingliz tilida). — 3-nashr. — Oksford: Oxford University Press, 2006. — ISBN 978-0-19-856878-0.
  • Deyl. Neyrofan (Neuroscience) (ingliz tilida). — 5-nashr. — Sanderlend, Massachusets: Sinauer Associates, 2012. — ISBN 978-0-87893-695-3.
  • Larri. Fundamental neyrofan (Fundamental Neuroscience) (ingliz tilida). — Uoltem, Massachusets: Elsevier, 2013. — ISBN 978-0-12-385-870-2.
  • Grey anatomiyasi: klinik amaliyotning anatomik asoslari (Gray's Anatomy: The Anatomical Basis of Clinical Practice) (ingliz tilida) / Syuzan. — 40-nashr. — London: Churchill Livingstone[ingliz tilida], 2008. — ISBN 978-0-8089-2371-8.

Havolalar