O‘lchash xatoligi — kattalikning o‘lchangan qiymati bilan tayanch qiymati o‘rtasidagi farq.
Ilgari ayni maqsad uchun bu atama «o‘lchash natijasining uning haqiqiy (amaldagi) qiymatidan og‘ishi» deb ta’riflangan. Ta’rifning o‘zgarishi «o‘lchash natijasi» tushunchasining o‘zgarishi bilan bog‘liq. O‘lchash xatoligi o‘lchash aniqligining xususiyati hisoblanadi.
O‘lchanayotgan kattalikning haqiqiy qiymatini mutlaq aniqlik bilan topish, odatda, imkonsiz. Shu sababli o‘lchangan qiymatning haqiqiy qiymatdan og‘ish miqdorini ham ko‘rsatib bo‘lmaydi. Bu og‘ish o‘lchash xatoligi. Bu og‘ish miqdorini, masalan, statistik usullar. Amaliyotda haqiqiy qiymat o‘rniga kattalikning amaldagi qiymati хд, ya’ni tajriba yo‘li bilan olingan va haqiqiy qiymatga shu qadar yaqin bo‘lgan fizik kattalik qiymatidan foydalaniladiki, uni qo‘yilgan o‘lchash masalasida haqiqiy qiymat o‘rnida qo‘llash mumkin. Bunday qiymat, odatda, bir qator o‘lchash natijalarini statistik qayta ishlash orqali olingan o‘rtacha qiymat sifatida hisoblanadi. Bu qiymat aniq emas, balki eng ehtimolli qiymatdir. Shu sababli o‘lchash natijalarini yozishda ularning aniqligini. Masalan, T = (2,8 ± 0,1) с; P = 0,95 yozuvi kattalikning haqiqiy qiymati T ning quyidagi oraliqda 2,7 с dan 2,9 с gacha joylashishini ishonchlilik ehtimoli bilan anglatadi, bunda ehtimol 95 %.
O‘lchash xatoligi miqdorini miqdoriy baholash — «o‘lchanayotgan kattalikka nisbatan shubha» ma’nosini anglatuvchi «o‘lchash noaniqligi» tushunchasiga olib keladi. Shu bilan birga, ba’zan, ayniqsa fizikada, «o‘lchash xatoligi» atamasi (ingl. measurement error) «o‘lchash noaniqligi» atamasining sinonimi sifatida (ingl. measurement uncertainty).
O‘lchash xatoliklarining tasnifi
Ifodalash usuliga ko‘ra
- Mutlaq xatolik
- Mutlaq xatolik deb o‘lchanayotgan kattalik birliklarida ifodalangan miqdorga aytiladi. Uni quyidagi formula bilan ifodalash mumkin O‘lchanayotgan kattalikning haqiqiy qiymati o‘rniga amaliyotda uning amaldagi qiymatidan foydalaniladi. Bu qiymat haqiqiy qiymatga yetarlicha yaqin bo‘ladi, tajriba yo‘li bilan aniqlanadi va haqiqiy qiymat o‘rnida qabul qilinishi mumkin. Kattalikning haqiqiy qiymati har doim noma’lum bo‘lgani sababli, xatolik joylashadigan chegaralarni faqat muayyan ehtimol bilan baholash mumkin. Bunday baholash matematik statistika usullari yordamida amalga oshiriladi.
- Nisbiy xatolik
- Nisbiy xatolik quyidagi nisbat bilan ifodalanadi Nisbiy xatolik o‘lchovsiz kattalik hisoblanadi; uning son qiymati, masalan, foizlarda.
Kelib chiqish manbaiga ko‘ra
- Asbobiy xatolik
- Bu xatolik asbobning mukammal emasligi bilan belgilanadi. Masalan, u noaniq kalibrlash.
- Uslubiy xatolik
- O‘lchash usulining mukammal emasligi tufayli yuzaga keladigan xatolik uslubiy xatolik deb ataladi. Bunday xatoliklarga obyektning qabul qilingan modeli obyektga mos kelmasligi yoki hisoblash formulalarining noaniqligi tufayli yuzaga keladigan xatoliklar kiradi.
- Subyektiv xatolik
- Subyektiv xatolik o‘lchash jarayonida inson imkoniyatlarining cheklanganligi va yo‘l qo‘yadigan xatolari bilan bog‘liq. Masalan, asbob shkalasidagi ko‘rsatkichlarni o‘qishda noaniqliklar yuzaga kelishi mumkin.
Namoyon bo‘lish xususiyatiga ko‘ra
- Tasodifiy xatolik
- Bu bir xil sharoitlarda bir xil kattalikni takroriy o‘lchashlar seriyasida o‘lchash xatoligining tasodifiy ravishda o‘zgarib turadigan tarkibiy qismidir. Bunday xatoliklarning yuzaga kelishida muayyan qonuniyat kuzatilmaydi; ular bir xil kattalik takroran o‘lchanganda olingan natijalarning ma’lum darajada tarqalishi ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Tasodifiy xatoliklar muqarrar bo‘lib, o‘lchash natijalarida doimo mavjud bo‘ladi, biroq ularning ta’sirini, odatda, statistik qayta ishlash orqali kamaytirish mumkin. Tasodifiy xatoliklarni faqat tasodifiy jarayonlar nazariyasi va matematik statistika asosida tavsiflash mumkin.
Matematik jihatdan tasodifiy xatolikni, odatda, oq shovqin sifatida, ya’ni har bir o‘lchashda mustaqil ravishda yuzaga keladigan va nolga nisbatan simmetrik bo‘lgan uzluksiz tasodifiy kattalik vaqt bo‘yicha o‘zaro korrelyatsiyalanmagan ko‘rinishida ifodalash mumkin.
Tasodifiy xatolikning asosiy xususiyati shundaki, ma’lumotlarni o‘rtachalashtirish orqali izlanayotgan kattalikdagi og‘ishni kamaytirish mumkin. O‘lchashlar soni (takroriy tajribalar) ortishi bilan izlanayotgan kattalik bahosining aniqlashishi ma’lumotlar hajmi ko‘paygan sari tasodifiy xatolikning o‘rtacha qiymati 0 (katta sonlar qonuniga).
muvofiq nolga intilishini anglatadi. Ko‘pincha tasodifiy xatoliklar har biri o‘lchash natijasiga alohida olganda kuchsiz ta’sir qiladigan ko‘plab mustaqil sabablarning bir vaqtda ta’sir etishi tufayli yuzaga keladi. Shu sababli tasodifiy xatolikning taqsimoti ko‘pincha «normal» deb hisoblanadi (qarang: «Markaziy limit teoremasi»). «Normal taqsimot» ma’lumotlarni qayta ishlashda matematik statistikaning barcha usullaridan foydalanish imkonini beradi.
Biroq aprior tarzda markaziy limit teoremasiga asoslanib, taqsimot «normal» deb ishonish amaliyotga mos kelmaydi: o‘lchash xatoliklarining taqsimot qonunlari juda xilma-xil bo‘lib, odatda normal taqsimotdan sezilarli darajada farq qiladi.[manba ko‘rsatilmaganiga 2006 kun bo‘ldi]
Tasodifiy xatoliklar asboblarning mukammal emasligi (masalan, mexanik asboblardagi ishqalanish), shahar sharoitidagi silkinishlar yoki o‘lchash obyektining o‘zi mukammal emasligi (masalan, ingichka sim diametrini o‘lchashda uning kesimi ishlab chiqarish jarayonidagi nuqsonlar tufayli mutlaqo dumaloq bo‘lmasligi mumkin) bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
- Muntazam xatolik
- Bu muayyan qonuniyat bo‘yicha o‘zgaradigan xatolikdir (xususan, o‘lchashdan o‘lchashga o‘zgarmaydigan doimiy xatolik). Muntazam xatoliklar asboblarning nosozligi yoki mukammal emasligi (noto‘g‘ri shkala, kalibrlash va hokazo), shuningdek, tajriba o‘tkazuvchi hisobga olmagan omillar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Muntazam xatolikni takroriy o‘lchashlar orqali bartaraf etib bo‘lmaydi. Uni tuzatmalar yordamida yoki tajriba sharoitlarini «yaxshilash» orqali bartaraf etish mumkin.
Xatoliklarni tasodifiy va muntazam turlarga ajratish yetarlicha shartlidir. Masalan, yaxlitlash xatoligi muayyan sharoitlarda ham tasodifiy, ham muntazam xususiyatga ega bo‘lishi mumkin.
- Qo‘pol xatolik
- Kutilgan qiymatdan sezilarli darajada katta bo‘lgan xatolik «qo‘pol xatolik» yoki «yanglish o‘lchash» deb ataladi. Odatda, u o‘lchash jarayonidagi yaqqol xato, hisob-kitobdagi xato yoki asbob ko‘rsatkichini noto‘g‘ri o‘qish natijasida yuzaga keladi va takroriy tekshiruvlarda aniqlanadi. Qo‘pol xatolik mavjud bo‘lgan o‘lchash natijasi ko‘rib chiqishdan chiqariladi va keyingi matematik qayta ishlashda foydalanilmaydi.
Bevosita o‘lchashlarda xatolikni baholash
Bevosita o‘lchashlarda izlanayotgan kattalik o‘lchash vositasining sanoq qurilmasi (shkalasi) bo‘yicha to‘g‘ridan to‘g‘ri aniqlanadi. Umumiy holda, o‘lchashlar muayyan usul bo‘yicha va ayrim o‘lchash vositalari yordamida amalga oshiriladi. Bu tarkibiy qismlar mukammal emas va o‘lchash xatoligiga o‘z hissasini qo‘shadi. Agar o‘lchash xatoligini (muayyan ishora bilan) biror usul orqali topish mumkin bo‘lsa, u tuzatma hisoblanadi va natijadan chiqarib tashlanadi. Biroq mutlaqo aniq o‘lchash natijasiga erishib bo‘lmaydi va doimo muayyan «noaniqlik» qoladi. Uni xatolik chegaralarini baholash orqali ifodalash mumkin. Rossiyada bevosita o‘lchashlarda xatolikni baholash usullari GOST R 8.736-2011 va R 50.2.038-2004 standartlari bilan me’yorlashtirilgan.
Mavjud boshlang‘ich ma’lumotlar va baholanayotgan xatoliklarning xususiyatiga qarab, baholashning turli usullaridan foydalaniladi. Tasodifiy xatolik, odatda, normal taqsimot qonuniga bo‘ysunadi. Uni aniqlash uchun matematik kutilma va o‘rtacha kvadratik chetlanish ko‘rsatkichlarini bilish kerak. O‘lchash vaqtida kuzatuvlar soni cheklangan bo‘lgani sababli, bu kattaliklarning faqat eng yaxshi baholari topiladi: kuzatuv natijalarining arifmetik o‘rtachasi (ya’ni matematik kutilmaning chekli analogi) va arifmetik o‘rtachaning o‘rtacha kvadratik chetlanishi :
;
Xatolik bahosining ishonch chegaralari shu usulda olingan bahoning o‘rtacha kvadratik chetlanishini Styudent koeffitsiyentiga uchun tanlanadi; bunda
Muntazam xatoliklar o‘z ta’rifiga ko‘ra ko‘p martalik o‘lchashlar o‘tkazish orqali baholanmaydi. O‘lchash vositalarining mukammal emasligi bilan bog‘liq muntazam xatolik tarkibiy qismlari uchun, odatda, faqat ularning chegaralari ma’lum bo‘ladi. Masalan, o‘lchash vositasining asosiy xatoligi shunday chegarani ifodalaydi.
Xatolik chegaralarining yakuniy bahosi yuqorida keltirilgan «elementar» tarkibiy qismlarni yig‘ish orqali olinadi; bunda ular tasodifiy kattaliklar sifatida qaraladi. Agar ushbu tasodifiy kattaliklarning taqsimot funksiyalari ma’lum bo‘lsa, bu masalani matematik jihatdan hal qilish mumkin. Biroq muntazam xatolik holatida bunday funksiya, odatda, noma’lum bo‘ladi va bu xatolikning taqsimot shakli tekis deb olinadi. Asosiy qiyinchilik xatoliklar yig‘indisining ko‘p o‘lchovli taqsimot qonunini tuzish zarurati bilan bog‘liq. Bu esa 3—4 ta tarkibiy qism mavjud bo‘lgandayoq amalda imkonsiz. Shu sababli taqribiy formulalardan foydalaniladi.
Bir nechta tarkibiy qismdan iborat bo‘lgan, chiqarib tashlanmagan umumiy muntazam xatolik (usul, o‘lchash vositalari va boshqa manbalar bilan bog‘liq) quyidagi formulalar yordamida aniqlanadi:
- (agar );
- (agar ),
- bu yerda koeffitsiyent ishonchlilik ehtimoli uchun 1,1 ga teng.
Tasodifiy va muntazam tarkibiy qismlardan aniqlanadigan o‘lchashning umumiy xatoligi quyidagicha baholanadi:
- yoki ,
- bu yerda yoki
O‘lchashning yakuniy natijasi quyidagicha yoziladi: bunda — o‘lchash natijasi () — umumiy xatolikning ishonch chegaralari, — ishonchlilik ehtimoli.
Bilvosita o‘lchashlarda xatolikni baholash
Bilvosita o‘lchashlarda izlanayotgan kattalik bevosita o‘lchanmaydi — uning o‘rniga u bevosita o‘lchashlar orqali olingan kattaliklar (argumentlar)ning ma’lum funksional bog‘liqligi (formula) asosida hisoblab topiladi. Chiziqli bog‘liqlikda bunday o‘lchashlarni o‘tkazish usuli matematik jihatdan qat’iy ishlab chiqilgan. Nochiziqli bog‘liqlikda esa chiziqlashtirish yoki keltirish usullari qo‘llanadi. Rossiyada bilvosita o‘lchashlarda xatolikni hisoblash usuli MI 2083-90 hujjatida standartlashtirilgan.
Adabiyotlar
- Mashinasozlik. Ensiklopediya. O‘lchashlar, nazorat, sinovlar va diagnostika / V. V. Klyuyev, F. R. Sosnin, V. N. Filinov va boshqalar; umumiy tahriri ostida V. V. Klyuyev. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: Mashinostroenie, 2001. — J. III-7. — 464 b.
- A. I. Yakushev, L. N. Vorontsov, N. M. Fedotov. O‘zaro almashinuvchanlik, standartlashtirish va texnik o‘lchashlar. — 6-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: Mashinostroenie, 1986. — 352 b.
- L. L. Goldin, F. F. Igoshin, S. M. Kozel va boshqalar. Fizikadan laboratoriya mashg‘ulotlari. O‘quv qo‘llanma / L. L. Goldin tahriri ostida. — Moskva: Nauka. Fizika-matematika adabiyotlari bosh tahririyati, 1983. — 704 b.
- N. G. Nazarov. Metrologiya. Asosiy tushunchalar va matematik modellar. — Moskva: Vysshaya Shkola, 2002. — 348 b. — ISBN 5-06-004070-4.
- L. G. Dedenko, V. V. Kerzhentsev. Tajriba natijalarini matematik qayta ishlash va rasmiylashtirish. — Moskva: Moskva davlat universiteti, 1977. — 111 b. — 19 250 nusxa.
- S. G. Rabinovich. O‘lchash xatoliklari. — Leningrad, 1978. — 262 b.
- A. E. Fridman. Metrologiya asoslari. Zamonaviy kurs. — Sankt-Peterburg: NPO «Professional», 2008. — 284 b.
- P. V. Novitskiy, I. A. Zograf. O‘lchash natijalari xatoliklarini baholash. — Leningrad: Energoatomizdat, 1991. — 304 b. — ISBN 5-283-04513-7.