
Nanotexnologiya — fundamental va amaliy fan-texnika sohasi. U nazariy asoslash, tadqiq qilish, tahlil va sintezning amaliy usullarini, shuningdek, atom tuzilishi oldindan belgilangan mahsulotlarni ishlab chiqarish hamda qo‘llashni qamrab oladi. Bunday mahsulotlar alohida atomlar va molekulalarni nazorat ostida boshqarish orqali yaratiladi. Bunda boshqariladigan asosiy obyektlar — atomlar va molekulalar.
Ta’riflar va terminologiya
Quyidagi tushunchalarning mohiyatini ifodalaydigan yagona, umumqabul qilingan ta’rif mavjud emas: nanotexnologiyalar va nanomahsulotlar.
«Nanotexnologiyalar» tushunchasiga ta’rif berishning quyidagi yondashuvlari mavjud:
- ISO ISO/TK 229 texnik qo‘mitasida nanotexnologiyalar quyidagicha tushuniladi:
- odatda 1 nmo‘lcham miqyosida, ammo bir yoki bir nechta o‘lcham bo‘yicha 100 nm dan kichik miqyosni ham istisno qilmagan holda, o‘lchamga bog‘liq effekt (hodisa) yangi qo‘llanish imkoniyatlarini yuzaga keltiradigan jarayonlarni bilish va boshqarish;
- alohida atom yoki molekulalar xossalaridan, shuningdek, ana shu atom yoki molekulalardan tuzilgan moddaning hajmiy xossalaridan farq qiluvchi nanometr miqyosidagi obyektlar va materiallar xossalaridan foydalanib, ushbu xossalarni namoyon etadigan takomillashgan materiallar, qurilmalar va tizimlar yaratish.
- Rossiya Federatsiyasida nanotexnologiya tushunchasi GOST R 55416-2013 «Nanotexnologiyalar. 1-qism. Asosiy atamalar va ta’riflar» standartida quyidagicha belgilangan:
materiallar, qurilmalar va tizimlarni o‘rganish, loyihalash hamda ishlab chiqarishda qo‘llaniladigan texnologik usullar majmui. Ular tarkibiga obyektlarning tuzilishi, kimyoviy tarkibi va ularni tashkil etuvchi alohida qismlarning o‘zaro ta’sirini maqsadli nazorat qilish hamda boshqarish ham kiradi. Bunday qismlar — nanoo‘lchamdagi elementlar.
- «Rossiya Federatsiyasida nanotexnologiyalar sohasidagi ishlarni 2010-yilgacha» (2004 rivojlantirish konsepsiyasi»ga ko‘ra, nanotexnologiya hech bo‘lmaganda bitta o‘lchami 100 nm dan kichik tarkibiy qismlarni o‘z ichiga olgan obyektlarni nazorat ostida yaratish va o‘zgartirish imkonini beradigan usul hamda amallar majmui sifatida ta’riflanadi. Natijada bunday obyektlar mutlaqo yangi xossalargaega bo‘lib, ularni kattaroq miqyosdagi to‘laqonli ishlaydigan tizimlarga birlashtirish mumkin bo‘ladi.
Nanotexnologiyalarning amaliy jihati atomlar, molekulalar va nanozarrachalarbilan ishlash, ularni yaratish va qayta ishlash hamda boshqarish uchun zarur qurilmalar va ularning tarkibiy qismlarini ishlab chiqarishni o‘z ichiga oladi. Bunda obyektning hech bo‘lmaganda bitta chiziqli o‘lchami 100 nm dan kichik bo‘lishi shart emas: atom tuzilishi alohida atomlar darajasida boshqariladigan makroobyektlar yoki tarkibida nanoobyektlarmavjud obyektlar ham bo‘lishi mumkin. Kengroq ma’noda bu atama bunday obyektlarni diagnostika qilish, tavsiflash va tadqiq etish usullarini ham qamrab oladi.
Nanotexnologiyalar an’anaviy fanlardan sifat jihatidan farq qiladi. Chunki bu miqyosda moddaga ishlov berishning odatiy makroskopik texnologiyalari ko‘pincha yaroqsiz bo‘lib qoladi, odatdagi miqyosda deyarli sezilmaydigan mikroskopik hodisalar esa ancha muhim ahamiyat kasb etadi: alohida atomlar, molekulalar yoki molekula agregatlarining xossalari va o‘zaro ta’siri (masalan, Van-der-Vaals kuchlari), kvant effektlari.
Nanotexnologiya, ayniqsa molekulyar texnologiya yaqindagina rivojlana boshlagan yangi sohalardir. Bu yo‘nalishda bashorat qilinayotgan asosiy kashfiyotlar hali amalga oshmagan. Shunga qaramay, tadqiqotlar allaqachon amaliy natijalar bermoqda. Ilg‘or ilmiy yutuqlardan foydalangani sababli nanotexnologiya yuqori texnologiyalar qatoriga kiradi. Bu toifa — yuqori texnologiyalar.
Zamonaviy elektronika qurilmalar o‘lchamini kichraytirish yo‘nalishida rivojlanmoqda. Biroq ishlab chiqarishning klassik usullari o‘zining tabiiy iqtisodiy va texnologik chegarasiga yaqinlashmoqda: qurilma o‘lchami juda oz kamaygani holda iqtisodiy xarajatlar eksponensial ravishdaoshadi. Nanotexnologiya — elektronika va ilm talab qiladigan boshqa ishlab chiqarish tarmoqlari taraqqiyotidagi navbatdagi mantiqiy bosqich.
Tarix
Ko‘plab manbalar, ayniqsa ingliz tilidagilari, keyinchalik nanotexnologiya deb atalgan usullarning ilk tilga olinishini Richard Feynmanning «Pastda joy juda ko‘p»nomli mashhur ma’ruzasi bilan bog‘laydi. U ushbu ma’ruzani 1959-yilda Kaliforniya texnologiya institutida Amerika fizika jamiyatining yillik yig‘ilishida qilgan. Richard Feynman mos o‘lchamdagi manipulyator yordamida alohida atomlarni mexanik ravishda siljitish mumkinligini taxmin qilgan; hech bo‘lmaganda, bunday jarayon hozir ma’lum fizika qonunlariga zid emas edi.
U bunday manipulyatorni quyidagicha yasashni taklif qilgan. Avval o‘zining, ammo o‘n barobar kichik nusxasini yarata oladigan mexanizm quriladi. Kichikroq mexanizm yana o‘zidan o‘n barobar kichik nusxa yaratadi va bu jarayon mexanizmlar o‘lchami taxminan bitta atom o‘lchamiga yetguncha davom etadi. Bunda mexanizm tuzilishini o‘zgartirib borish lozim: chunki makrodunyoda ta’sir etadigan gravitatsiyakuchlari tobora kamayadi, molekulalararo o‘zaro ta’sirlar va Van-der-Vaals kuchlari esa mexanizm ishiga tobora kuchliroq ta’sir ko‘rsatadi. Oxirgi bosqichda hosil bo‘lgan mexanizm o‘z nusxasini alohida atomlardan yig‘adi. Aslida bunday nusxalar soniga chegara yo‘q: qisqa vaqt ichida istalgancha shunday mashina yaratish mumkin. Bu mashinalar atomma-atom yig‘ish orqali yirik buyumlarni ham tayyorlay oladi. Natijada buyumlar ancha arzonlashadi: bunday robotlarga (nanorobotlarga) faqat kerakli miqdordagi molekulalar, energiya va buyumni yig‘ish dasturi berilishi kifoya. Hozirgacha hech kim bu imkoniyatni inkor etadigan dalil topmagan, biroq bunday mexanizmlarni yaratishga ham muvaffaq bo‘lmagan. R. Feynman o‘zi tasavvur qilgan manipulyatorni quyidagicha tasvirlagan:
Men elektr orqali boshqariladigan tizim yaratishni tasavvur qilaman. Unda odatiy usulda yasalgan «xizmat ko‘rsatuvchi robotlar» operator «qo‘llari»ning to‘rt barobar kichraytirilgan nusxalari ko‘rinishida bo‘ladi. Bunday mikromexanizmlar kichik miqyosdagi amallarni osongina bajara oladi. Men servodvigatellar va kichik «qo‘llar» bilan jihozlangan mitti robotlarni nazarda tutyapman: ular o‘zlariga mos kichik bolt va gaykalarni burashi, juda kichik teshiklar burg‘ilashi va hokazolarni bajarishi mumkin. Qisqasi, ular barcha ishlarni 1:4 miqyosda bajara oladi. Buning uchun avvalo zarur mexanizmlar, asboblar va manipulyator qo‘llarni odatiy o‘lchamning to‘rtdan biriga teng qilib yasash kerak (aslida bu barcha tutashish yuzalarining 16 barobar kichrayishini anglatishi ravshan). Oxirgi bosqichda ushbu qurilmalar servodvigatellar (quvvati 16 barobar kamaytirilgan) bilan jihozlanib, odatiy elektr boshqaruv tizimiga ulanadi. Shundan so‘ng 16 barobar kichraytirilgan manipulyator qo‘llardan foydalanish mumkin bo‘ladi! Bunday mikrorobotlar va mikromashinalarning qo‘llanish doirasi jarrohlik amaliyotlaridan radioaktiv materiallarni tashish va qayta ishlashgacha nihoyatda keng bo‘lishi mumkin. Men taklif qilayotgan dastur tamoyili, u bilan bog‘liq kutilmagan muammolar va ajoyib imkoniyatlar tushunarli deb umid qilaman. Bundan tashqari, o‘lchamlarni yanada sezilarli darajada kichraytirish haqida ham o‘ylash mumkin. Albatta, bu konstruksiyaga qo‘shimcha o‘zgartirish va takomillashtirishlar kiritishni talab qiladi (aytgancha, ma’lum bosqichda odatiy shakldagi «qo‘llar»dan voz kechishga to‘g‘ri kelishi ham mumkin), biroq yuqorida tasvirlangan turdagi yangi va ancha mukammal qurilmalarni yasash imkonini beradi. Bu jarayonni davom ettirish va istalgancha mitti dastgoh yaratishga hech narsa to‘sqinlik qilmaydi: chunki dastgohlarni joylashtirish yoki ularni tayyorlashga sarflanadigan material miqdori bilan bog‘liq cheklovlar yo‘q. Ularning hajmi doimo dastlabki namuna hajmidan ancha kichik bo‘ladi. Hisoblash oson: 4000 barobar kichraytirilgan 1 million dastgohning umumiy hajmi (demak, ularni yasashga ketadigan materiallar massasi ham) oddiy o‘lchamdagi bitta dastgoh hajmi va massasining 2 %idan kam bo‘ladi. Tabiiyki, bu materiallar tannarxi muammosini ham darhol bartaraf qiladi. Aslida millionlab bir xil miniatyura fabrikalarni tashkil etish mumkin bo‘lardi: ulardagi mitti dastgohlar uzluksiz teshik burg‘ilar, detallarni shtamplar va hokazo ishlarni bajarardi. O‘lchamlar kichraygani sari juda g‘ayrioddiy fizik hodisalarga duch kelamiz. Kundalik hayotimizdagi hamma narsa miqyos omillariga bog‘liq. Bundan tashqari, molekulalararo o‘zaro ta’sir kuchlari (Van-der-Vaals kuchlari deb ataladi) ta’sirida materiallarning «yopishib qolishi» muammosi ham mavjud. Bu makroskopik miqyos uchun noodatiy natijalarga olib kelishi mumkin. Masalan, gayka burab bo‘shatilgandan keyin ham boltdan ajralmasligi yoki ayrim hollarda biror sirtga mahkam «yopishib qolishi» mumkin. Mikroskopik mexanizmlarni loyihalash va yaratishda esda tutish zarur bo‘lgan ana shunday bir qancha fizik muammolar mavjud.
Ushbu imkoniyat nazariy jihatdan o‘rganilayotganda, dunyo oxirining faraziy ssenariylari ham paydo bo‘lgan. Ularga ko‘ra, nanorobotlar o‘zini ko‘paytirish dasturini bajarish chog‘ida Yerdagi barcha biomassani yutib yuborishi mumkin (bu hodisa «kulrang shilimshiq» yoki «kulrang loyqa» deb ataladi).
Obyektlarni atom darajasida tadqiq etish mumkinligi haqidagi dastlabki taxminlar Isaak Nyutonning1704-yilda chop etilgan «Opticks» asarida uchraydi. Unda Nyuton kelajakdagi mikroskoplar moddani tashkil etuvchi mayda zarrachalarning sirlarini ochishiga umid bildirgan. Bu zarrachalar « korpuskulalar».
«Nanotexnologiya» atamasini birinchi bo‘lib Norio Taniguti 1974-yilda qo‘llagan. U bu atama bilan bir necha nanometro‘lchamdagi mahsulotlarni ishlab chiqarishni ifodalagan. 1980-yillarda bu atamadan Erik K. Dreksler o‘z kitoblarida foydalangan: «Yaratilish mashinalari: nanotexnologiyaning kelayotgan davri» («Engines of Creation: The Coming Era of Nanotechnology») va «Nanosystems: Molecular Machinery, Manufacturing, and Computation». Uning tadqiqotlarida bir necha nanometr o‘lchamli qurilmalarning ishlashini tahlil qilish imkonini beradigan matematik hisob-kitoblar markaziy o‘rin egallagan.
Asosiy qoidalar
2009-yilda Viskonsin–Medison universiteti olimlari makro va nanodunyoda ishqalanish qonunlari o‘xshash ekanini aniqlagan.
Nanozarrachalar
Hozirgi miniatyuralashtirish tendensiyasi shuni ko‘rsatdiki, modda juda mayda zarrachalar holida butunlay yangi xossalarga ega bo‘lishi mumkin. O‘lchami 1 dan 100 nanometrgacha bo‘lgan zarrachalar odatda «nanozarrachalar» deb ataladi. Masalan, ayrim materiallarning nanozarrachalari juda yaxshi katalitik va adsorbsion xossalarga ega ekani aniqlandi. Boshqa materiallar ajoyib optik xossalarni namoyon qiladi. Masalan, organik materiallarning o‘ta yupqa plyonkalari quyosh batareyalariishlab chiqarishda ishlatiladi. Bunday batareyalar nisbatan past kvant samaradorligigaega bo‘lsa-da, arzonroq va mexanik jihatdan egiluvchan bo‘lishi mumkin. Sun’iy nanozarrachalarning tabiiy nanoo‘lchamli obyektlar — oqsillar, nuklein kislotalar va boshqalar bilan o‘zaro ta’siriga erishilmoqda. Puxta tozalangan nanozarrachalar muayyan tuzilmalarga o‘z-o‘zidan tartiblanib joylashishi mumkin. Bunday tuzilmalarda nanozarrachalar qat’iy tartibda joylashadi va ular ham ko‘pincha noodatiy xossalarga ega bo‘ladi.
Nanoobyektlar 3 ta asosiy sinfga bo‘linadi: uch o‘lchamli zarrachalar — o‘tkazgichlarni portlatish, plazmaviy sintez va yupqa plyonkalarni qaytarish kabi usullar bilan olinadi; ikki o‘lchamli obyektlar — molekulyar qatlamlash, CVD, ALD va ionli qatlamlash usullari bilan olinadigan plyonkalardir; bir o‘lchamli obyektlar — viskerlar (ignasimon kristallar) bo‘lib, molekulyar qatlamlash va moddalarni silindrsimon mikrog‘ovaklarga kiritish kabi usullarda olinadi. Nanokompozitlar ham mavjud — ular nanozarrachalarni turli matritsalarga kiritish orqali olinadigan materiallardir. Hozircha faqat mikrolitografiya keng qo‘llanmoqda: u matritsa sirtida o‘lchami 50 nm dan boshlanadigan yassi, orolsimon obyektlar yaratish imkonini beradi va elektronikada ishlatiladi. CVD va ALD asosan mikron o‘lchamidagi plyonkalar olishda qo‘llanadi. Boshqa usullar ko‘proq ilmiy maqsadlarda ishlatiladi. Ayniqsa ionli va molekulyar qatlamlash usullarini qayd etish kerak: ular yordamida chinakam bir qatlamli tuzilmalar hosil qilish mumkin. Bunday tuzilmalar — monoqatlamlar.
Alohida sinfni tabiiy va sun’iy kelib chiqishga ega organik nanozarrachalar tashkil etadi.
Nanozarrachalarning ko‘plab fizik-kimyoviy xossalari hajmiy materiallarnikidan farqli ravishda ularning o‘lchamiga kuchli bog‘liq. Shu sababli so‘nggi yillarda eritmalardagi nanozarrachalar o‘lchamlarini aniqlash usullariga katta qiziqish bildirilmoqda: nanozarrachalar trayektoriyasini tahlil qilish, dinamik yorug‘lik sochilishi, sedimentatsion tahlil, ultratovush usullari.
Nanozarrachalarning o‘z-o‘zini tashkil etishi va o‘z-o‘zini tashkil etuvchi jarayonlar
Nanotexnologiya oldidagi eng muhim masalalardan biri — molekulalarni kerakli tartibda guruhlanishga, ya’ni o‘z-o‘zini tashkil etishga qanday undash va natijada yangi materiallar yoki qurilmalar olishdir. Bu masalani kimyoning yangi sohasi — supramolekulyar kimyoo‘rganadi. U alohida molekulalarniemas, balki molekulalarni muayyan tartibda joylashtirib, yangi moddalar va materiallarhosil qilishi mumkin bo‘lgan molekulalararo o‘zaro ta’sirlarni tadqiq etadi. Tabiatda ham shunday tizim va jarayonlar mavjudligi umid uyg‘otadi. Masalan, biopolimerlaro‘ziga xos tuzilmalarga birlasha olishi ma’lum. Bunga oqsillarmisol bo‘ladi: ular nafaqat globulyar shaklgao‘ralishi, balki bir nechta oqsil molekulasidan tuzilgan komplekslarni ham hosil qilishi mumkin. Hozirning o‘zida DNKmolekulasining o‘ziga xos xossalaridan foydalanadigan sintez usuli mavjud. Komplementar DNK (kDNK) olinadi va uning uchlaridan biriga A yoki B molekulasi ulanadi. Natijada 2 ta modda hosil bo‘ladi: ----A va ----B; bu yerda ---- bitta DNK molekulasining shartli belgisidir. Bu 2 ta modda aralashtirilsa, ikkita bir zanjirli DNK o‘rtasida vodorod bog‘lari hosil bo‘lib, A va B molekulalarini bir-biriga yaqinlashtiradi. Olingan birikmani shartli ravishda ====AB shaklida ifodalash mumkin. Jarayon tugagach, DNK molekulasini osongina olib tashlash mumkin.
Biroq o‘z-o‘zini tashkil etish hodisalari faqat molekulalar va/yoki boshqa zarrachalarning o‘zaro ta’siri natijasida o‘z-o‘zidan tartiblanishi bilan cheklanmaydi. Supramolekulyar kimyo doirasiga kirmaydigan, ammo o‘z-o‘zini tashkil etish xususiyatiga ega boshqa jarayonlar ham mavjud. Shulardan biri alyuminiyning elektrokimyoviy anod oksidlanishi (anodlash), xususan, g‘ovakli anod oksid plyonkalari (GAOP) hosil bo‘lishiga olib keladigan turidir. GAOP — namuna yuzasiga tik yo‘nalgan, diametri bir necha nanometrdan yuzlab nanometrgacha, uzunligi esa mikrometrning ulushlaridan yuzlab mikrometrgacha bo‘lgan g‘ovaklarga ega qisman tartibli mezog‘ovakli tuzilmalardir. G‘ovaklar joylashuvining tartibliligini sezilarli oshirish va g‘ovakli anod alyuminiy oksidi (GAAO) asosida nanostrukturali bir, ikki va uch o‘lchamli massivlar yaratish imkonini beradigan jarayonlar mavjud.
Aglomeratlar hosil bo‘lishi muammosi
O‘lchami nanometrlar tartibida bo‘lgan zarrachalar, ya’ni nanozarrachalar, ilmiy doiralarda shunday ataladi va ular qo‘llanishiga jiddiy xalaqit beradigan bir xossaga ega: ular aglomeratlarhosil qilib, bir-biriga yopishib qolishi mumkin. Nanozarrachalar keramika, metallurgiyaishlab chiqarishida istiqbolli bo‘lgani uchun bu muammoni hal qilish zarur. Yechimlardan biri dispersantlarkabi moddalarni, masalan, ammoniy sitrat (suvli eritma), imidazolin, oleil spirti (suvda erimaydigan) ni qo‘llashdir. Ularni nanozarrachalar mavjud muhitga qo‘shish mumkin. Bu haqda D. J. Shanefieldning «Organic Additives And Ceramic Processing» asarida (Kluwer Academic Publ., Boston, ingliz tilida) batafsil ma’lumot berilgan.
Yutuqlar
- Grafen
- Uglerod nanotrubkalari
- Fullerenlar
- Nanokristallar
- Aerogellar
- Aerografit
- Quyidagi xususiyatli sirtlar: lotus effekti
Nanomateriallarni olish usullari
Nanomateriallarni olishning mavjud usullariga grafit elektrodlar orasida yoyli elektr razryadi natijasida yuzaga keladigan plazma yordamida fullerenlar va uglerod nanotrubkalarini hosil qilish; yuqori haroratda gaz fazasida fullerenlar olish; uglevodorodlar ni yuqori haroratda parchalashda ishtirok etadigan katalizator, kukun texnologiyasi, presslash usullari va deformatsiya, shuningdek, plyonka qoplamalarini fizik va kimyoviy cho‘ktirish usullari kiradi.
Tadqiqot usullari
Nanotexnologiya fanlararo soha bo‘lgani uchun ilmiy tadqiqotlarda «klassik» biologiya, kimyo, fizikafanlaridagi usullardan ham foydalaniladi. Nanotexnologiya sohasida nisbatan yangi tadqiqot usullaridan biri — skanerlovchi zond mikroskopiyasi. Bugungi kunda tadqiqot laboratoriyalarida nafaqat «klassik» zond mikroskoplari, balki SZMni optik va elektron mikroskoplar, spektrometrlar kombinatsion (Raman) sochilish va fluoresensiyahamda ultramikrotomlar (materiallarning uch o‘lchamli tuzilishini olish uchun) bilan birgalikda qo‘llashadi.
Skanerlovchi zond mikroskopiyasi
nanoobyektlarnio‘rganishda qo‘llanadigan usullardan biri — skanerlovchi zond mikroskopiyasi. Skanerlovchi zond mikroskopiyasi doirasida optik usullar ham amalga oshirilgan.
Skanerlovchi zond mikroskopi (SZM) yordamida sirt xossalari havoda, atmosfera bosimi ostida, vakuumda va hatto suyuqlikda ham o‘rganiladi. SZMning turli usullari elektr tokini o‘tkazadigan va o‘tkazmaydigan obyektlarni tadqiq qilishga imkon beradi. Bundan tashqari, SZMni klassik optik mikroskopiya va spektral usullar kabi boshqa tadqiqot usullari bilan birlashtirish mumkin.
skanerlovchi zond mikroskopi (SZM) yordamida alohida atomlarni nafaqat ko‘rish, balki ularga tanlab ta’sir qilish, xususan, atomlarni sirt bo‘ylab siljitish mumkin. Olimlar shu usul yordamida sirt ustida ikki o‘lchamli nanostrukturalar yaratishga muvaffaq bo‘lishgan. Masalan, IBMkompaniyasining tadqiqot markazida xodimlar nikel monokristalli yuzasida ksenon atomlarini birin-ketin siljitib, kompaniya logotipining uchta harfi («IBM atomlari») ni 35 ta ksenon atomidan foydalanib joylashtirishga muvaffaq bo‘lishdi.
Bunday manipulyatsiyalarni bajarishda bir qator texnik qiyinchiliklar yuzaga keladi. Xususan, o‘ta yuqori vakuum (10−11 (torr) sharoitini yaratish, taglik va mikroskopni o‘ta past haroratgacha (4—10 K) sovitish talab etiladi. Taglik yuzasi atom darajasida toza va tekis bo‘lishi kerak; buning uchun uni tayyorlashning maxsus usullari qo‘llanadi. Taglikka cho‘ktirilgan atomlarning sirt bo‘ylab diffuziyasini kamaytirish, mikroskopni sovitish esa issiqlik tufayli yuzaga keladigan dreyfni bartaraf etish uchun zarur.
Skanerlovchi atom-kuch mikroskopi zondi yordamida sirt topografiyasi va xossalarini aniq o‘lchash, shuningdek, nanoobyektlarni boshqarish masalalarini hal etish uchun xususiyatga yo‘naltirilgan skanerlash (XYS) metodologiyasi taklif etilgan. XYS yondashuvi «pastdan yuqoriga» nanotexnologiyasini, ya’ni nanoqurilmalarni tarkibiy elementlar bo‘yicha yig‘ishni avtomatik rejimda amalga oshirish imkonini beradi. Bunda ish xona haroratida bajariladi, chunki XYS real vaqt rejimida dreyf tezligini aniqlab, undan kelib chiqadigan siljishni kompensatsiya qiladi. Ko‘p zondli asboblarda XYS istalgan miqdordagi tahliliy va texnologik zondlarni nanoobyektga ketma-ket qo‘llashga imkon beradi. Shu tariqa ko‘plab o‘lchash, texnologik va nazorat amallaridan iborat murakkab nanotexnologik jarayonlarni yaratish mumkin.
Biroq ko‘p hollarda alohida atomlar yoki nanozarrachalarni boshqarishga ehtiyoj bo‘lmaydi: qiziqtirgan obyektlarni o‘rganish uchun oddiy laboratoriya sharoiti yetarli.
Nanotibbiyot va kimyo sanoati
Zamonaviy tibbiyotdagi yo‘nalish bo‘lib, insonning biologik tizimlarini nanomolekulyar darajada kuzatish, loyihalash va o‘zgartirish uchun nanomateriallar hamda nanoobyektlarning noyob xossalaridan foydalanishga asoslanadi.
- DNK nanotexnologiyalari aniq belgilangan tuzilmalarni yaratish uchun DNK va nuklein kislota molekulalarining o‘ziga xos asoslaridan foydalanadi.
- Muayyan shaklga ega dori molekulalari va farmakologik preparatlarning sanoat miqyosidagi sintezi (bis-peptidlar).
Kompyuterlar va mikroelektronika
- Markaziy protsessorlar — 15-oktabr 2007-yilda Intel kompaniyasi yangi prototip protsessorishlab chiqilganini e’lon qildi; undagi eng kichik strukturaviy element o‘lchami taxminan 45 nmedi. Kelajakda kompaniya strukturaviy elementlar o‘lchamini 5 nm gacha qisqartirishni rejalashtirmoqda. Intelning asosiy raqobatchisi AMDham o‘z protsessorlarini ishlab chiqarishda IBMbilan hamkorlikda yaratilgan nanotexnologik jarayonlardan anchadan beri foydalanib keladi. Intel ishlanmalaridan xarakterli farqi — tranzistorlarni tashkil etuvchi tuzilmalarni qo‘shimcha izolyatsiyalab, tok sizishini oldini oladigan SOIizolyatsion qatlamidan foydalanishdir. Tranzistorlari 14 nm o‘lchamdagi protsessorlarning ishlaydigan namunalari va 10 nm texnologiyadagi tajriba namunalari allaqachon mavjud.
- Qattiq disklar — 2007-yilda Peter Gryunberg va Albert Fert atom darajasidagi axborot zichligida qattiq disklarga ma’lumot yozishga imkon beradigan Nobel mukofotini fizika bo‘yicha gigant magnit qarshilik effektini (GMR)kashf etganlari uchun olishdi.
- Skanerlovchi zond mikroskopi — mikroskop — kantilever (zond) ignasi va tekshirilayotgan namuna yuzasi o‘zaro ta’siriga asoslangan yuqori aniqlikdagi mikroskop. Odatda bu o‘zaro ta’sir deganda Van-der-Vaals kuchlari tufayli kantileverning sirtga tortilishi yoki undan itarilishi tushuniladi. Maxsus kantileverlardan foydalanib sirtning elektr va magnit xossalarini ham o‘rganish mumkin. SZM suyuqlik qatlami orqali ham elektr o‘tkazuvchi va o‘tkazmaydigan sirtlarni tadqiq qila oladi, bu esa organik molekulalar (DNK) bilan ishlashga imkon beradi. Skanerlovchi zond mikroskoplarining fazoviy ajrata olish qobiliyati qo‘llanayotgan zond xususiyatlariga bog‘liq. Gorizontal yo‘nalishda atom darajasidagi aniqlikka erishiladi, vertikal yo‘nalishda esa aniqlik bundan ham yuqori bo‘ladi.
- Nanoantenna — 9-fevral 2005-yilda Boston universiteti laboratoriyasida taxminan 1 mkmo‘lchamdagi antenna-ossillyator yaratildi. Bu qurilma 5000 million atomdan iborat bo‘lib, 1,49 gigagerschastotada tebrana oladi. Bu esa uning yordamida juda katta hajmdagi axborotni uzatish imkonini beradi.
- Plazmonlar — metalldagi erkin elektronlarning kollektiv tebranishlaridir. Plazmonlarning qo‘zg‘alishiga xos jihat plazmon rezonansi deb ataladigan hodisa bo‘lib, uni ilk bor XX asr boshida Mi XX asr boshida bashorat qilgan. Masalan, sharsimon kumush zarrachasining diametri 50 nm bo‘lganda plazmon rezonansi to‘lqin uzunligi taxminan 400 nm ni tashkil etadi. Bu nanozarrachalarni difraksiya chegarasidan ancha tashqarida ham qayd etish mumkinligini ko‘rsatadi (nurlanishning to‘lqin uzunligi zarracha o‘lchamidan ancha katta). 2000-yilboshida nanoo‘lchamli zarrachalarni tayyorlash texnologiyasi tez rivojlangani tufayli nanotexnologiyaning yangi sohasi — nanoplazmonika taraqqiyotiga turtki berildi. Ma’lum bo‘lishicha, plazmon tebranishlarini qo‘zg‘atish yordamida metall nanozarrachalar zanjiri bo‘ylab elektromagnit nurlanishni uzatish mumkin ekan.
Robototexnika
- Molekulyar rotorlar — yetarli energiya berilganda aylantiruvchi moment hosil qila oladigan sintetik nanoo‘lchamli dvigatellar.
- Nanorobotlar — robotlar— nanomateriallardan tayyorlangan, o‘lchami molekula bilan taqqoslanadigan, harakatlanish, axborotniqayta ishlash va uzatish hamda dasturlarni bajarish funksiyalariga ega qurilmalardir. O‘zining nusxalarini yarata oladigan, ya’ni o‘z-o‘zini takror ishlab chiqaradigan, replikatorlar deb ataladi. Nanorobotlar yaratish imkoniyatini amerikalik olim 1986-yilda yozilgan «Yaratilish mashinalari» kitobida ko‘rib chiqqan Erik Dreksler. Nanorobotlar va ularning tarkibiy qismlarini yaratish masalalari ixtisoslashgan xalqaro konferensiyalarda muhokama etiladi.
- Molekulyar propellerlar — vint shaklidagi nanoo‘lchamli molekulalar bo‘lib, maxsus shakli tufayli katta vintlar kabi aylana oladi.
- 2006-yildan boshlab RoboCup (robotlar o‘rtasidagi futbol chempionati) loyihasida «Nanogram Competition» nominatsiyasi joriy etilgan. Undagi o‘yin maydoni tomoni 2,5 mm bo‘lgan kvadratdir. O‘yinchi o‘lchamining yuqori chegarasi 300 mkm.
Konseptual qurilmalar
- Nokia Morph — Nokia kompaniyasining tadqiqot bo‘limi va Kembrij universiteti nanotexnologik materiallardan foydalanib hamkorlikda ishlab chiqqan kelajak mobil telefoni loyihasi.
Sanoat
2004-yilda nanotexnologiyalarni rivojlantirishga yo‘naltirilgan jahon investitsiyalari 2003-yilga nisbatan qariyb ikki baravar oshib, $10 mlrd ga yetdi. Xususiy investorlar — korporatsiyalar va jamg‘armalar ulushiga taxminan $6,6 mlrd, davlat tuzilmalari ulushiga esa qariyb $3,3 mlrd to‘g‘ri keldi. Bu sohadagi jami kapital qo‘yilmalar bo‘yicha jahon yetakchilari Yaponiya va AQSHbo‘ldi. Yaponiya yangi nanotexnologiyalarni ishlab chiqishga sarflanadigan mablag‘ni 126 % ga oshirdi, bu 2003-yilga nisbatan jami $4 mlrd investitsiya sarflanganini anglatadi. AQSHda bu ko‘rsatkich 122 % ($3,4 mlrd) bo‘ldi. Dunyo nanomateriallar bozori hajmi 2001-yilda 555 mln dollar bo‘lgan bo‘lsa, 2005-yilda 900 mln dollardan oshdi.
Jamiyatning nanotexnologiyalarga munosabati
Nanotexnologiyalar sohasidagi taraqqiyot jamoatchilikda muayyan aks sado uyg‘otdi.
Jamiyatning nanotexnologiyalarga munosabatini VSIOM va Yevropaning «Yevrobarometr» xizmati o‘rgangan.
Ayrim tadqiqotchilar mutaxassis bo‘lmagan kishilarning nanotexnologiyaga salbiy munosabati dindorlik, shuningdek, nanomateriallarning zaharliligidan xavotirlanish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi. Bu ayniqsa keng reklama qilinayotgan kolloid kumushuchun dolzarb bo‘lib, uning xossalari va xavfsizligi katta shubha uyg‘otadi.
Jahon hamjamiyatining nanotexnologiyalar rivojiga munosabati
2005-yildan boshlab tashkil etilgan CRN[ingl.] xalqaro ishchi guruhi nanotexnologiyalar rivojining ijtimoiy oqibatlarini o‘rganib kelmoqda.
Aynan 2006-yil oktabrida Nanotexnologiyalar bo‘yicha xalqaro kengash tomonidan sharh maqolasichop etildi. Unda, xususan, xavfsizlik nuqtayi nazaridan nanotexnologik tadqiqotlar haqidagi axborot tarqalishini cheklash zarurligi qayd etilgan. Nanozarrachalar xavfsizligiga oid ilk ilmiy maqolalar e’lon qilingan yil — 2001-yil. 2008-yilda hujayralar va tirik organizmlarda nanomateriallarni takrorlanadigan toksikologik sinovlardan o‘tkazish protokollarini belgilash maqsadida Xalqaro nanoekologiya va salomatlik xavfsizligini uyg‘unlashtirish alyansi (International Alliance for NanoEHS Harmonization) tashkil etildi.
2004-yilda Estoniyaning Fizik kimyo institutida metallarningnanooksidlarini ekotoksikologik tadqiq etuvchi ilmiy guruh tuzildi va u xalqaro e’tirofga erishdi. 2011-yilda ushbu guruh rahbari Estoniyaning Davlat mukofoti bilan taqdirlandi: fan doktori Anna Kaxru nanotoksikologiya bo‘yicha ishlari turkumi uchun mukofot oldi.
«Grinpis» tashkiloti nanotexnologiya sohasidagi tadqiqotlarni butunlay taqiqlashni talab qilmaydi, ammo «nanozarrachalar» xavfidan xavotir bildiradi. Bu bilan tashkilot, aftidan, quyidagi hodisani nazarda tutadi: «kulrang shilimshiq».
Nanotexnologiyalar rivojining oqibatlari falsafiy tadqiqotlar mavzusiga ham aylanmoqda. Masalan, ularning istiqbollari 2007-yilda o‘tkazilgan Transvision xalqaro futurologik konferensiyasida muhokama qilingan. Uni tashkil etgan tashkilot — WTA.
Rossiya jamiyatining nanotexnologiyalar rivojiga munosabati
2007-yil 26-aprelda Rossiya prezidenti Vladimir Putin Federal Majlisga murojaatnomasida nanotexnologiyalarni «fan va texnikani rivojlantirishning eng ustuvor yo‘nalishi» deb atadi. Uning fikricha, ko‘pchilik rossiyaliklar uchun nanotexnologiyalar o‘sha paytda «XX asrning 30-yillaridagi atom energiyasi kabi mavhum tushuncha» edi.
Keyinchalik Rossiyaning bir qator jamoat tashkilotlari nanotexnologiyalarni rivojlantirish zarurligini bildirdi.
2008-yil 8-oktabrda «Rossiya nanotexnologiya jamiyati» tashkil etildi. Uning vazifalariga «Rossiya jamiyatini nanotexnologiyalar haqida xabardor qilish va mamlakat nanotexnologik rivojini qo‘llab-quvvatlaydigan ijobiy jamoatchilik fikrini shakllantirish» kiradi.
2009-yil 6-oktabrda prezident Dmitriy Medvedev Moskvadagi Xalqaro nanotexnologiyalar forumi ochilishida shunday dedi: «Eng muhimi, ma’lum ssenariy takrorlanmasligi kerak: jahon iqtisodiyoti o‘sadi, eksport salohiyati ortadi, hech qanday nanotexnologiya kerak bo‘lmay qoladi va energiya resurslarini sotishda davom etish mumkin bo‘ladi. Bunday ssenariy mamlakatimiz uchun halokatli bo‘lar edi. Nanotexnologiyalar iqtisodiyotning eng qudratli tarmoqlaridan biriga aylanishiga erishishimiz kerak. Men sizlarni aynan shunday rivojlanish ssenariysiga chaqiraman», — deya ta’kidladi D. Medvedev forum ishtirokchilariga murojaat qilib. Prezident, shuningdek, «hozircha (biznesga) bu (davlat) yordami tartibsiz ko‘rsatilmoqda, biz bu ishning mohiyatini anglab yetmadik, uni tartibga solish zarur», deb qayd etdi. D. Medvedev «Rosnano»ga 2015-yilgacha shu maqsadlar uchun 318 mlrd rubl ajratilishini ham aytdi. U nanotexnologiya uchun malakali kadrlarga ehtiyoj ortib borayotgani sababli Ta’lim va fan vazirligiga mutaxassisliklar sonini oshirishni, innovatsiyalar uchun davlat buyurtmasini yaratishni va yuqori texnologiyali tovarlar eksportiga «yashil yo‘lak» ochishni taklif etdi.
San’atda nanotexnologiyalar

Zamonaviy san’atda «nanoart» (nanosan’at) deb ataladigan yangi yo‘nalish paydo bo‘ldi. Bu san’at turi rassom tomonidan materiallarga kimyoviy yoki fizik ishlov berish jarayonlari natijasida mikro va nanoo‘lchamdagi (mos ravishda 10−6 va 10−9 m) haykallar (kompozitsiyalar) yaratish, hosil bo‘lgan nanotasvirlarni elektron mikroskop yordamida suratga olish va oq-qora fotosuratlarni grafik muharrirda qayta ishlash bilan bog‘liq.
Amerikalik rassom Natasha Vita-Morning ayrim asarlari nanotexnologiyaga bag‘ishlangan.
Mashhur rus yozuvchisi N. Leskovning «Chapaqay» (1881-yil) asarida qiziqarli parcha uchraydi:
«Agar, — deydi u, — besh million marta kattalashtiradigan yaxshiroq mikroskop bo‘lganida, — deydi u, — har bir kichkina taqachada uni yasagan ustaning ismini ko‘rgan bo‘lardingiz: qaysi rus ustasi o‘sha taqachani yasaganini».N. Leskov «Chapaqay»
5 000 000 marta kattalashtirishni zamonaviy elektron va atom-kuch mikroskoplarita’minlaydi. Ular nanotexnologiyaning asosiy vositalari sanaladi. Shu ma’noda adabiy qahramon Chapaqayni tarixdagi birinchi «nanotexnolog» deb hisoblash mumkin.
O‘z g‘oyalarini bayon qilgan Feynman 1959-yildagi «Pastda joy juda ko‘p» ma’ruzasida nanomanipulyatorlarni yaratish va qo‘llash usullarini tasvirlagan. Bu g‘oyalar mashhur sovet yozuvchisi Boris Jitkovning «Mikroqo‘llar» nomli fantastik hikoyasida deyarli so‘zma-so‘z uchraydi. Hikoya nashr etilgan yil — 1931-yil[manba 4816 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Nanotexnologiyalarning nazoratsiz rivojlanishidan kelib chiqadigan ayrim salbiy oqibatlar M. Krayton («To‘da»), S. Lem («Joyida tekshirish» va «Yer yuzidagi tinchlik»), S. Lukyanenko («Bo‘lishadigan hech narsa yo‘q») asarlarida tasvirlangan.[manba 4816 kundan beri ko‘rsatilmagan].
«Transinson» Yu. Nikitin romanining bosh qahramoni nanotexnologiya korporatsiyasiga rahbarlik qilgan va tibbiyotda qo‘llanadigan nanorobotlar ta’sirini o‘zida sinab ko‘rgan birinchi insondir. Bu qurilmalar — nanorobotlar[manba 4816 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Ilmiy-fantastik «Yulduz darvozasi: SG-1» va «Yulduz darvozasi: Atlantida» seriallarida texnik jihatdan eng rivojlangan irqlardan ikkitasi nanotexnologiyalarni qo‘llashning turli usullari bo‘yicha muvaffaqiyatsiz tajribalar natijasida paydo bo‘lgan «replikatorlar»ning ikki irqidir. «Yer to‘xtagan kun» filmida Kianu Rivz bosh rolni ijro etgan. Filmda o‘zga sayyoralik sivilizatsiya insoniyatga o‘lim hukmini chiqaradi va yo‘lida uchragan hamma narsani yutib yuboradigan o‘z-o‘zini ko‘paytiruvchi nanoreplikator qo‘ng‘izlar yordamida sayyoradagi hamma narsani deyarli yo‘q qiladi.[manba 4816 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Forumlar va ko‘rgazmalar
Rossiyada birinchi Xalqaro nanotexnologiyalar forumi Rusnanotech 2008-yildabo‘lib o‘tgan va keyinchalik har yili o‘tkaziladigan tadbirga aylangan. Xalqaro nanotexnologiyalar forumini tashkil etish ishlari «Rosnanotex» davlat korporatsiyasining kuzatuv kengashi 2008-yil 31-yanvarda ma’qullagan konsepsiya va Rossiya Federatsiyasi hukumati 12.08.2008 sanasidagi 1169-r-sonli farmoyishga muvofiq amalga oshirildi. Forum 2008-yil 3–5-dekabr kunlari Moskvadagi «Ekspotsentr» markaziy ko‘rgazma majmuasida bo‘lib o‘tdi. Uning dasturiga ishbilarmonlik tadbirlari, ilmiy-texnologik seksiyalar, stend ma’ruzalari, nanotexnologiya bo‘yicha yosh olimlar ilmiy ishlari xalqaro tanlovi ishtirokchilarining ma’ruzalari hamda ko‘rgazma kirdi.
Forum tadbirlarida Rossiya va 32 ta xorijiy mamlakatdan jami 9024 ishtirokchi va tashrif buyuruvchi qatnashdi, jumladan:
- kongress dasturining 4048 ishtirokchisi,
- ko‘rgazmaning 4212 tashrif buyuruvchisi,
- 559 stend ishtirokchisi,
- forum faoliyatini yoritgan 205 nafar OAV vakili.
2009-yilda forum tadbirlarida Rossiya Federatsiyasining 75 hududi va yana 38 mamlakatdan 10 191 kishi qatnashdi, jumladan:
- kongress dasturining 4022 ishtirokchisi,
- ko‘rgazmaning 9240 tashrif buyuruvchisi,
- 951 stend ishtirokchisi,
- forum faoliyatini yoritgan 409 nafar OAV vakili.
2010-yilda forumda qariyb 7200 kishi qatnashdi. «Rosnanotex forumi» jamg‘armasi maktab o‘quvchilari uchun maxsus tashkil etgan ekskursiyalarga nanotexnologiyalar bo‘yicha Butunrossiya internet-olimpiadasi qatnashchilari va yirik nanotexnologiya tadbiriga ilk marta kelgan o‘quvchilar yig‘ildi. Cheboksari, Tula va Rostov-Don shaharlaridan o‘quvchilar aynan forumni ko‘rish uchun kelishdi. Ekskursiya boshlovchilari Lomonosov nomidagi Moskva davlat universitetining nanotexnologiya olimpiadasini tayyorlashda qatnashayotgan aspirantlari edi.
Nanotexnologiyalar tanqidi
Nanotexnologiyalar tanqidi asosan ikki yo‘nalishga qaratilgan:
- «nanotexnologiyalar» atamasi ortiga yashirinib, budjet mablag‘larini o‘g‘irlash bilan shug‘ullanuvchi tashkilotlar;
- nanotexnologiyalarni sanoatda qo‘llashga xalaqit beruvchi texnologik cheklovlar.
Adabiyotlar
- M. M. Alfimova Qiziqarli nanotexnologiyalar. — Moskva: Binom, 2011. — B. 96.
- Yu. I. Golovin Formulasiz nanodunyo. — Moskva: Binom, 2012. — B. 543.
- E. A. Gudilin va boshqalar Nanodunyo boyliklari. Modda qa’ridan fotoreportaj. — Moskva: Binom, 2009. — B. 176.
- K. Deffeys, S. Deffeys Ajoyib nanostrukturalar / ingliz tilidan tarjima. — Moskva: Binom, 2011. — B. 206.
- E. Dreksler, M. Minski Yaratilish mashinalari: nanotexnologiyaning kelayotgan davri = Engines of Creation: The Coming Era of Nanotechnology. — 2-nashr. — 2007. — ISBN 0-385-19973-2.
- K. Joakim, L. Plever. Nanofanlar. Ko‘rinmas inqilob. — Moskva: KoLibri, 2009. Kitobdan bob
- Malinetskiy G. G. Nanotexnologiyalar. Alkimyodan kimyoga va undan nariga // Integral. 2007, № 5, 4–5-betlar.
- Mark Ratner, Daniel Ratner. Nanotexnologiya: navbatdagi buyuk g‘oyaning sodda izohi = Nanotechnology: A Gentle Introduction to the Next Big Idea. — Moskva: «Vilyams», 2006. — B. 240. — ISBN 0-13-101400-5.
- M. Ribalkina Hamma uchun nanotexnologiyalar. Kichikdagi buyuklik. — www.nanonewsnet.ru. — B. 436. — [Arxivlangan 21 2013-yil oktabr yil.]
- U. Xartmann Nanotexnologiya jozibasi / nemis tilidan tarjima. — 2-nashr. — Moskva: Binom, 2010. — B. 173.
- G. Erlix Kichik obyektlar — katta g‘oyalar. Nanotexnologiyaga keng nigoh. — Moskva: Binom, 2011. — B. 254.
- V. I. Balabanov Nanotexnologiyalar. Kelajak fani. — Moskva: Eksmo, 2009. — 256 bet. — ISBN 978-5-699-30976-4.
- A. A. Rempel. Nanotexnologiyalar, nanostrukturali materiallarning xossalari va qo‘llanilishi // Kimyo yutuqlari. — Rossiya Fanlar akademiyasi, 2007. — 76-jild, № 5. — 474–500-betlar.
Havolalar
- Rossiya va dunyoda nanotexnologiyalar
- Nanotexnologiyalar hamjamiyati
- «RusNanoNet» Rossiya milliy nanotexnologiya tarmog‘ining axborot-tahliliy portali.
- «Nanotexnologiyalar» ilmiy-ta’lim markazi Moskva davlat qurilish universiteti
- Rossiya nanotexnologiya jamiyati (RNJ)
- «Nanotexnologiyalar va nanomateriallar» federal internet-portali
- «Nanodunyo» Rossiya skanerlovchi zond mikroskopiyasi va nanotexnologiya jamiyati
- Nano dayjest
Taqrizlanadigan jurnallar
- «Nanotexnika» muhandislik jurnali — nanotexnologiyalardan amaliy foydalanishga bag‘ishlangan Rossiya jurnali (2004-yildan nashr etiladi)
- «Nanoinjeneriya» ilmiy-texnika jurnali
- Nanotizimlar: fizika, kimyo, matematika
- Nanotechnology jurnali
- Ingliz tilidagi Nano Letters jurnali
Qo‘shimcha materiallar
- Amaliy tibbiyotda nanotexnologiyalar, nanotibbiyot va nanofarmakologiya. Videoma’ruza
- Nanotexnologiyalar bo‘yicha qisqacha bibliografik ko‘rsatkich
- «Pastda joy juda ko‘p» (1959) ma’ruzasining qisqartirilgan tarjimasi
- «Nano» haqida fikrlar Zamonaviy nanotexnologiyalar haqida video: ular nima, qayerda ishlatiladi va nima maqsadda ishlab chiqiladi.
- «Nanofanining yangi g‘aroyib dunyosi» hujjatli filmi (mavjud bo‘lmagan havola).