
Mikroprotsessor — protsessor (arifmetik, mantiqiy va boshqaruv amallarini bajarish uchun mo‘ljallangan, ko‘rsatmalari mashina kodida yozilgan qurilma) bo‘lib, bitta mikrosxema KIS (katta integral sxema)/O‘KIS (o‘ta katta integral sxema) yoki bir nechta maxsus mikrosxema majmuasi asosida quriladi (protsessorni yaratishning boshqa usullari: umumiy vazifali elementlardan tuzilgan elektr sxemasi (mikrosxemalar, tranzistorlar) yoki dasturiy model).
Tarixi
Mikroprotsessor yaratishga qaratilgan uchta loyiha deyarli bir vaqtda paydo bo‘lgan: Central Air Data Computer (CADC) — Garrett AiResearch[ingl.] (1968), TMS 1000 — Texas Instruments (1971) va 4004 — Intel (1971).
Dastlabki mikroprotsessorlar elektron kalkulyatorlarda qo‘llanilgan. Ularda ikkilik-o‘nlik arifmetika uchun 4 bitli so‘zlar ishlatilgan. Ko‘p o‘tmay, ularni o‘rnatish boshqa qurilmalarda, masalan, terminallarda, printerlarda va turli avtomatlashtirish qurilmalarida ham boshlandi. 16 bitli manzillashga ega arzon 8 bitli mikroprotsessorlar 1970-yillarning o‘rtalarida yangi toifadagi kompyuterlarning yaratilishiga imkon berdi: ilk maishiy mikrokompyuterlar.
Uzoq vaqt davomida markaziy protsessorlar alohida mikrosxemalardan — bir nechtadan bir necha yuztagacha tranzistorni o‘z ichiga olgan o‘rta yoki yuqori integratsiya darajasidagi mikrosxemalardan yig‘ilgan. Butun protsessorni o‘ta katta integratsiya darajasidagi bitta kristallga (O‘KIS) joylashtirish uning tannarxini sezilarli darajada pasaytirishga imkon berdi. Dastlabki imkoniyatlari cheklangan bo‘lsa-da, mikroprotsessorlarning murakkabligi muntazam ortib borishi kompyuterlarning boshqa shakllarini deyarli eskirtirdi. Hozirgi vaqtda bir yoki bir nechta mikroprotsessor deyarli hamma joyda hisoblash elementi sifatida ishlatiladi: eng kichik o‘rnatilgan tizimlar va mobil qurilmalardan tortib ulkan meynfreymlar hamda superkompyuterlargacha.
1960–1970-yillardagi Oyga parvoz qilishga qaratilgan «Apollon» kosmik dasturlari davomida birlamchi yo‘naltirish, navigatsiya va boshqaruvga oid barcha bort hisoblashlarini quyidagi qurilmaning kichik ixtisoslashtirilgan protsessorlari bajargan: Apollon bort kompyuteri.
1970-yillarning boshlaridan boshlab mikroprotsessorlar quvvatining ortishi Mur qonuniga bo‘ysunishi keng ma’lum bo‘lgan. Unga ko‘ra, integral mikrosxemadagi tranzistorlar soni har 24 oyda ikki baravar ko‘payadi. 1990-yillarning oxirida yangi mikroprotsessorlarni yaratishdagi asosiy to‘siq issiqlik ajralishi (TDP).
Tuzilishi
Mikroprotsessor tarkibiga quyidagilar kiradi: arifmetik-mantiqiy qurilma, boshqaruv va sinxronlashtirish bloki, xotira qurilmasi, registrlar, ma’lumotlar va buyruqlarni uzatish shinalari.
Ayrim mualliflar faqat bitta mikrosxema asosida yaratilgan qurilmalarnigina mikroprotsessor deb hisoblaydi. Bunday ta’rif ilmiy manbalarga ham, tijorat amaliyotiga ham mos kelmaydi (masalan, Intel va AMD kompaniyalarining SECC kabi korpuslarga joylashtirilgan ayrim mikroprotsessorlari, jumladan Pentium II, bir nechta mikrosxema asosida yaratilgan).
Hozirgi vaqtda mikroprotsessor bo‘lmagan protsessorlar juda kam tarqalgani sababli kundalik nutqda «mikroprotsessor» va «protsessor» atamalari deyarli bir xil ma’noda ishlatiladi.
Shu bilan birga, mikroprotsessor mikrosxemasiga odatda kiritish-chiqarish qurilmalari, taymerlar va boshqa periferik qurilmalar integratsiya qilinmaydi. U shu jihati bilan quyidagi qurilmalardan farq qiladi: mikrokontroller va kristaldagi tizim.
Adabiyotlar
- A. K. Rey; K. M. Bhurchand. Ilg‘or mikroprotsessorlar va periferik qurilmalar. — Hindiston: McGraw-Hill Education.
- E. Klingman. Mikroprotsessorli tizimlarni loyihalash. — Moskva: Mir, 1980. — 576 bet.
- Ye. P. Balashov, D. V. Puzankov. Mikroprotsessorlar va mikroprotsessorli tizimlar. — Moskva, 1981.
- L. N. Korolyov. Mikroprotsessorlar, mikro- va minikompyuterlar. — Moskva, 1988.
- L. A. Koledov. Mikrosxemalar, mikroprotsessorlar va mikroto‘plamlarning texnologiyasi hamda konstruksiyalari. — Moskva: Sovetskoye radio, 1989. — 400 bet — 20 000 nusxa — ISBN 5-256-00142-6.
- Z. Sobotka, Ya. Stari. Mikroprotsessorli tizimlar. — Moskva: Energoizdat, 1981. — 494 bet.
- N. N. Shchelkunov, A. P. Dianov. Mikroprotsessor vositalari va tizimlari. — Moskva: Radio i svyaz, 1989. — ISBN 5-256-00256-2 — 288 bet.
Havolalar
- Patent bilan bog‘liq muammolar
- Dirk Oppelt. Protsessorlar to‘plami. Murojaat qilingan sana: 2009-yil 23-dekabr.
- Gennadiy Shvets. CPU-World. Murojaat qilingan sana: 2009-yil 23-dekabr.
- Jerom Kreme. Gekkon protsessorlari kutubxonasi. Murojaat qilingan sana: 2009-yil 23-dekabr.
- Mikroprotsessorlar qanday ishlaydi. Murojaat qilingan sana: 2009-yil 23-dekabr.
- Uilyam Bler. Integral sxema kristallarining fotosuratlari. Murojaat qilingan sana: 2009-yil 23-dekabr.
- Jon Bayko. O‘tmish va hozirgi zamonning buyuk mikroprotsessorlari (2003-yil dekabr). Murojaat qilingan sana: 2009-yil 23-dekabr.
- Ueyd Uorner. Mikroprotsessorlar tarixidagi muhim lahzalar. IBM (2004-yil 22-dekabr). Murojaat qilingan sana: 2013-yil 7-mart. Arxivlangan: 2014-yil 30-mart.
- Rey M. Xolt. theDocuments. Dunyodagi birinchi mikroprotsessor. Murojaat qilingan sana: 2009-yil 23-dekabr.