Raqamli fotoapparat — fotoapparat bo‘lib, unda tasvirni qayd etish uchun fotoelektrik prinsipdan foydalaniladi. Bunda yarimo‘tkazgichli fotomatritsa yorug‘likni elektr signallariga aylantiradi, ular esa raqamli ma’lumotlarga aylantirilib, energiya ta’minotiga bog‘liq bo‘lmagan xotira qurilmasida saqlanadi..
Raqamli fotoapparatda olingan tasvirlarni kompyuterga yuklash, tarmoqlar orqali uzatish, monitor ekranida ko‘rish yoki printer.
yordamida qog‘ozga chop etish mumkin. Plyonkali fotoapparatlardan farqli ravishda, raqamli fotoapparatlar fotomaterialni laboratoriyada qayta ishlashni talab qilmaydi; o‘rnatilgan suyuq kristalli displey bo‘lsa, suratga olish natijasini darhol baholash imkonini beradi. Bundan tashqari, muvaffaqiyatsiz suratlarni xotira kartasidan darhol o‘chirish, ayrim modellarda esa bevosita kameraning o‘zida tahrirlash mumkin. Hozir ishlab chiqarilayotgan fotoapparatlarning aksariyati raqamli turga mansub. Jahon fototexnika bozorida yetakchi bo‘lgan Yaponiya kompaniyalari 2005-yildayoq 64 770 000 ta raqamli va atigi 5 380 000 ta plyonkali fotoapparat sotgan.
Texnologiyaning rivojlanishi natijasida raqamli fotoapparatlar video yozishga ham yaroqli bo‘lib, videokamera va hatto raqamli kinokamera sifatida ishlatilishi mumkin. Shu bois muayyan qurilmaga nisbatan atama sifatida «videokamera» yoki «fotoapparat» deyish ko‘pincha shartli xolos. Bunday universal raqamli kameralar zamonaviy smartfonlar va mobil kompyuterlarga ham standart tarzda o‘rnatiladi..

Tarixiy ma’lumot
Fotoelektrik o‘zgartirishga asoslangan birinchi tajribaviy plyonkasiz fotoapparatni 1975-yilda Eastman Kodak kompaniyasi muhandisi Stiven Sasson (inglizcha Steven Sasson) yaratgan. Unda ishlatilgan PZS-matritsa 0,01 megapiksel aniqlikka ega bo‘lib, ma’lumotlar ixcham kassetaga yozilgan. Raqamli fotoapparatlar paydo bo‘lishidan oldin videofotoapparatlar mavjud bo‘lgan; ular harakatsiz tasvirlarni videokamera yordamida analog usulda videokassetaga yoki videodisketaga yozishga moslashtirilgan edi. Birinchi videofotoapparat prototipi — Sony Mavica — 1981-yilda namoyish etilgan. Tasvir sifati qo‘llanilgan televizion tasvirni yoyish standartlari bilan cheklangan, analog qayd etish usuli esa ishlov berish va uzatish jarayonida buzilishlar to‘planishiga olib kelgan. Elektron fotografiya faqat raqamli texnologiyalar ommalashgach haqiqiy istiqbolga ega bo‘ldi. 1988-yilda iste’molchilar uchun mo‘ljallangan dastlabki raqamli fotoapparat — Fuji DS-1P taqdim etildi; u tasvirni yozish uchun olinadigan SRAM kartasidan foydalangan. O‘sha yili Kodak birinchi raqamli ko‘zguli fotoapparat Electro-Optic Camerani kichik formatli Canon New F-1.
fotoapparati asosida yaratdi. Biroq raqamli fotoapparatlarning texnik tavsiflari va ajrata olish qobiliyati tobora yaxshilanishi analog kimyoviy fotografiyani siqib chiqarmadi. Narxi juda yuqori (40 ming dollargacha) bo‘lgan sanoqli raqamli qurilma modellari amaliy sohalarda va fotojurnalistikada cheklangan miqyosda ishlatilgan. Bu tendensiya shaxsiy kompyuterlar va raqamli fotosurat chop etish texnologiyasi tarqalishi bilan o‘zgardi: endi fayllardan yuqori sifatli rangli suratlar olish mumkin bo‘ldi. Fotomatritsa ishlab chiqarish texnologiyasining takomillashuvi ham kameralar narxini pasaytirdi. Shundan keyin raqamli fotoapparatlar plyonkali fototexnikani bozordan juda tez siqib chiqardi, chunki ular maxsus o‘qish yoki ko‘nikmasiz ham qoniqarli suratlar olish imkonini berdi. Bunda barcha raqamli fotoapparatlarga o‘rnatilgan suyuq kristalli displey orqali tayyor tasvirni darhol tekshirish imkoniyati ham muhim rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, fayllarni internet orqali bir zumda yuborish, onlayn nashrlarda va ijtimoiy tarmoqlarda e’lon qilish mumkin; buning uchun laboratoriyada ishlov berish yoki skanerlash talab etilmaydi. 2020-yilga kelib raqamli fotoapparatlar fotografiyaning barcha sohalarida ustunlik qilmoqda, biroq ular asta-sekin yuqori aniqlikdagi kichik kameralar o‘rnatilgan kamerali telefonlar va smartfonlar tomonidan siqib chiqarilmoqda.
Tasvir sifati
Raqamli fotoapparat hosil qiladigan tasvirning tiniqligi fotomatritsa yuzasida joylashgan va uzluksiz tasvirni alohida fotodiodlarning o‘lchami hamda soniga bog‘liq; ular tasvirni diskret piksellarga ajratadi. Tasvirni qayd etishda qatnashadigan piksellarning umumiy soni raqamli fotoapparatning eng muhim xususiyati hisoblanadi va ko‘pincha «megapiksellar» deb ataluvchi millionlik birliklargacha yaxlitlanadi. Dastlabki raqamli fotoapparatlar sifat jihatidan analog fotoapparatlardan sezilarli darajada ortda qolgan, chunki o‘sha davr texnologiyalari ko‘p sonli mayda elementlardan iborat matritsalar yaratishga imkon bermagan. 1995-yilda 6 megapikselli aniqlikka ega Canon EOS DCS 1 raqamli gibridi rekord natija hisoblangan. Dastlabki fotomatritsalar fotomateriallarning axborot sig‘imiga tenglasha olmagan. Hatto miniatyura formatidagi fotoapparatlar ham ajrata olish qobiliyati va fotografik dinamik diapazon bo‘yicha raqamli modellardan ustun bo‘lgan. Biroq 2000-yillarning o‘rtalaridayoq eng ilg‘or professional raqamli fotoapparatlar 15—20 megapikselli aniqlikka erishib, sifat jihatidan yaxshi kichik formatli negativni sifatli plyonka skanerida skanerlash natijasiga teng tasvir olish imkonini berdi. Bugungi kunda 100 megapiksellik chegaradan o‘tgan qurilmalar ayrim hollarda an’anaviy fotomateriallardan ham yuqori natija beradi.
Buni bir qancha omillar bilan tushuntirish mumkin. Jumladan, hatto eng yupqa fotoemulsiyalarda ham muqarrar yuz beradigan va tiniqlikni kamaytiradigan yorug‘lik sochilishi raqamli tizimlarda deyarli yo‘q. Bundan tashqari, raqamli fotografiyada ranglarni ajratish faqat bir marta, suratga olish vaqtida amalga oshadi. Shuning uchun raqamli surat rang uzatish sifati bo‘yicha slaydga teng, suratga olish va chop etish paytida ranglar ikki marta ajratiladigan negativ-pozitiv jarayondan esa ustun. Raqamli fotoapparatlar hozircha fotoplyonka darajasiga yetolmagan yagona ko‘rsatkich fotografik dinamik diapazondir. Negativ fotoplyonkalar 14—15 ekspozitsiya pog‘onasi diapazonini ta’minlasa, raqamli qurilmalar kamdan-kam hollarda 7 pog‘onadan oshadi. Digital Photography Review jurnaliga ko‘ra, professional Nikon D3 kamerasi matritsasining diapazoni JPEG standartida suratga olishda 8,6 pog‘ona, RAW formatida esa ko‘pi bilan 12 pog‘onani tashkil etadi. Oddiy fotomatritsaning dinamik diapazoni cheklanganligi HDRi texnologiyasi bilan bartaraf etiladi, lekin u faqat harakatsiz obyektlarni suratga olishga yaroqli bo‘lib, kamida ikkita ekspozitsiyani talab qiladi. Eng yangi ishlanmalar bu farqni ham bartaraf etib, 10 bitli rangli ixcham fayllarni HEIF yordamida siqib olish imkonini beradi. Canon EOS-1D X Mark III, 2020-yilda chiqarilgan fotoapparat bo‘lib, an’anaviy JPEG fayllaridan tashqari, HDRni bevosita saqlashga mos yangi formatdagi fotosuratlarni ham yarata oladi.
Tuzilishi
Raqamli fotoapparatlarning asosiy ishlash prinsipi klassik analog fotoapparatlarnikidan deyarli farq qilmaydi. Asosini bir tomoniga obyektiv o‘rnatilgan yorug‘lik o‘tkazmaydigan kamera tashkil etadi. Obyektiv haqiqiy tasvirni suratga olinayotgan obyektlardan kelgan yorug‘lik asosida fokal tekislikda hosil qiladi.. Ekspozitsiya obyektiv diafragmasi va fotozatvor orqali boshqariladi hamda analog fotografiyadagi usullar bilan o‘lchanadi. Kadrni tanlash va fokuslash uchun vizir ishlatiladi. Farqi shundaki, obyektivning fokal tekisligiga fotomaterial o‘rniga yarimo‘tkazgichli fotomatritsa o‘rnatiladi; u yorug‘likni elektr signallariga aylantiradi. Bu signallar analog-raqamli o‘zgartirgich (ARO‘) yordamida raqamli fayllarga aylantiriladi va bufer xotiraga uzatiladi, so‘ng ichki yoki tashqi xotira qurilmasida saqlanadi. Odatda surat fayllari bir yoki ikkita energiyaga bog‘liq bo‘lmagan flesh-xotira kartasida saqlanadi. ARO‘ chiqishida RAW formatida olingan dastlabki fayllar kamera protsessori yordamida keng tarqalgan formatlardan biriga, masalan, TIFF yoki JPEG formatiga o‘zgartirilishi, keyinchalik tashqi kompyuterda qo‘lda konvertatsiya qilish uchun o‘zgartirmasdan saqlanishi yoki JPEG nusxasi bilan birga aynan shu maqsadda yaratilgan maxsus formatdagi faylga ham joylashtirilishi mumkin: DNG...

Raqamli fotoapparatlarda fotomaterial yo‘qligi va uni almashtirish zarurati bo‘lmagani sababli kassetalar va plyonkani tortish mexanizmi ishlatilmaydi. Asosiy qurilma elektron komponentlardan tashkil topgan bo‘lib, ularni mexanik uzellarga qaraganda erkinroq joylashtirish mumkin. Shu tariqa mexanik bog‘lanishlar va boshqa cheklovlarga bog‘liq bo‘lmagan qurilma tuzilishini yaratish imkoniyati yuzaga keladi. Shu sababli plyonkasiz fotoapparatlar rivojining dastlabki davrida foydalanuvchiga qulayroq bo‘lgan mutlaqo yangi ergonomikani yaratishga ko‘p urinishlar bo‘lgan. Ammo oxir-oqibat, plyonkali fotoapparatlardan o‘nlab yillar foydalanish davomida sinalgan umumiy tuzilish va dizayn raqamli fotoapparatlarda ham umume’tirof etilgan me’yorga aylandi.
Raqamli fotoapparatlar qatoriga olinadigan raqamli orqa modul bilan jihozlangan plyonkali fotoapparatlarni ham kiritish mumkin. Bu qurilma ko‘proq kasseta qismini almashtirish mumkin bo‘lgan o‘rta formatli va katta formatli fotoapparatlarga xos. Bunda ishlatiladigan analog fotoapparat standart fotoplyonkali kasseta o‘rnatilgan xuddi shunday fotoapparatdan hech nimasi bilan farq qilmaydi. Biroq foydalanish qulayligi va plyonkali qurilmalarga xos ortiqcha qismlar yo‘qligi sababli ajralmas konstruksiyali raqamli fotoapparatlar eng keng tarqalgan.
Barcha raqamli fotoapparatlarning matritsalari, aksariyat fotomateriallar kabi, tekis shaklga ega. Bunday qurilmalarda haqiqiy tasvirni sirt bo‘ylab tekislikka imkon qadar yaqin hosil qiladigan obyektivlardan foydalaniladi. Biroq 2014-yilda Sony kompaniyasi sferik qobiq shaklidagi botiq matritsalar ishlab chiqarishni e’lon qildi. Keyinchalik Canon va Nikon ham shunga o‘xshash ishlanmalarni boshladi. 2017-yilda Microsoft korporatsiyasi botiq matritsalar yaratganini ma’lum qildi. Bunday matritsa uchun soddalashtirilgan tuzilishdagi mutlaqo boshqa obyektivlar kerak, chunki tasvir maydonining egriligini tuzatish zarurati qolmaydi. Natijada linzalar soni kamroq bo‘lgan ixchamroq optikaning yorug‘lik kuchi va ajrata olish qobiliyati ortadi. Bundan tashqari, yorug‘likning tushish burchaklari qulayroq bo‘lgani uchun botiq matritsalarning yorug‘likka sezgirligi tekis matritsalarga nisbatan tasvir maydonida ikki baravar, markazida esa 1,4 baravar yuqori.
Tasvirni o‘qib olish
Hozirgi kunda raqamli qurilmalarda yorug‘likni qayd etishning bir necha texnologiyasi mavjud. Ularning barchasi zaryadli bog‘lanishli qurilmalar (PZS) yoki komplementar metall-oksid-yarimo‘tkazgichlar (KMOYa) asosida ishlaydi. PZS sifatliroq signal hosil qiladi, deb hisoblanadi, ammo KMOYa asosidagi qurilmalar kamroq elektr energiyasi iste’mol qiladi va nafaqat tasvirni qayd etish, balki ekspozitsiyani o‘lchash yoki avtofokuslash uchun ham mos keladi. Ikkala turdagi qurilmalar tasvirni uch asosiy usuldan biri bilan o‘qiy oladigan to‘rtburchak matritsalar yoki chiziqli sensorlar shaklida tayyorlanadi.

Eng keng tarqalgan usul tasvirni bir ekspozitsiyada qayd etish bo‘lib, uni ikki yo‘l bilan amalga oshirish mumkin: bitta to‘rtburchak matritsa ustiga o‘rnatilgan Bayer filtri orqali yoki obyektivdan uch asosiy rang filtri orqali yorug‘lik oladigan uchta shunday matritsa yordamida. Bunda yorug‘lik oqimlari 3CCD turidagi videokameralardagi kabi prizmatik rang ajratish tizimi orqali bo‘linadi. Ikkinchi usul dastlabki ayrim raqamli fotoapparatlarda, masalan, Minolta RD-175 modelida qo‘llangan, biroq qurilmaning kattaligi tufayli o‘rnini bir matritsali texnologiyaga bo‘shatgan. Bayer filtridan foydalanilganda bitta rangli pikselni hosil qilish uchun asosiy ranglar filtrlari bilan qoplangan to‘rtta alohida fotodiod kerak bo‘ladi. Natijada 4 megapikselli oq-qora fayl hosil qiladigan matritsa rangli tasvirda atigi 1 megapiksel beradi. Yana uchta yorug‘likka sezgir fotodiod qatlamidan iborat yagona matritsali Foveon X3 texnologiyasi mavjud. Bu yerda ranglar ko‘rinadigan spektrning turli qismlari yorug‘ligining kirib borish qobiliyati farqi hisobiga ajratiladi. Ammo rang ajratish aniqligi pastligi sababli bunday matritsalar keng tarqalmadi.
Qayd etishning ikkinchi usuli matritsa yoki obyektiv oldiga joylashtiriladigan uchta asosiy rang filtri orqali bitta matritsada ketma-ket suratga olishga asoslangan. Leaf kompaniyasining birinchi o‘rta formatli «DCB I» raqamli orqa moduli shu prinsipda ishlagan. Obyekt uchta rang filtri o‘rnatilgan aylanuvchi disk ortida uch marta suratga olingan. Olingan rangli fayllarning aniqligi alohida fotodiodlar soniga teng bo‘lgan. Bundan tashqari, debayerizatsiya deb ataladigan, rangni rangli filtrlar massivi yordamida ajratishda muqarrar bo‘lgan faylni qayta ishlash ham talab etilmaydi. Shu turdagi o‘qishning murakkabroq texnologiyasi «Mikroskanerlash» deb ataladi va Bayer filtrli matritsani tasvir tekisligida bir pikselga o‘ta yuqori aniqlik bilan siljitishga asoslanadi. Natijada harakatsiz fotomatritsalarga nisbatan to‘rt baravar yuqori aniqlik olinadi. O‘rta formatli Sinarback 44 HR raqamli orqa moduli shu maqsadda matritsani mikroharakatlantiruvchi pyezoelektrik mexanizm bilan jihozlangan bo‘lib, 4 ekspozitsiyada 75 dan ortiq to‘liq rangli megapiksel aniqligini ta’minlagan. Texnologiyaning afzalliklari — yuqori aniqlik va tasvirning mayda detallarida muar effektining yo‘qligi. Biroq bir necha alohida ekspozitsiya zarurati bunday qurilmalarni faqat harakatsiz predmetlarni suratga olish bilan cheklaydi.
Qayd etishning uchinchi usuli tasvirni xuddi skanerlarda ishlatiladigan PZS chiziqli sensorlari yordamida skanerlashga asoslanadi. Eni bir piksel bo‘lgan bunday chiziqli sensor kadr oynasining bir tomoni bo‘ylab harakatlanib, tasvirni ketma-ket o‘qiydi. Rangni qayd etish uchun uchta parallel chiziqli sensor ishlatiladi; har biri asosiy ranglardan birining yorug‘lik filtri bilan qoplanadi. Skanerlash rang filtrlari orqali ketma-ket ekspozitsiya qilish bilan bir xil kamchilikka ega: harakatlanuvchi obyektlarni suratga olishga imkon bermaydi. Lekin skanerlash ta’minlaydigan ajrata olish qobiliyatiga to‘rtburchak matritsalar bilan erishib bo‘lmaydi. Katta o‘lchamli to‘rtburchak matritsalar ishlab chiqarilmagani sababli barcha katta formatli raqamli orqa modullar faqat shu prinsip asosida quriladi. Chiziqli skanerlash qo‘llanadigan yana bir soha — panoramali skanerlovchi kamera bo‘lib, PZS chiziqli sensori yordamida atrofni doira bo‘ylab tasvirga olish imkonini beradi. Fotoapparat panorama kallagiga o‘rnatiladi; uning elektr yuritmasi butun qurilmani obyektivning tugun nuqtasi atrofida aylantiradi. Bu turdagi eng mashhur kameralar 1999-yildan beri «Panoscan»[inglizcha] (inglizcha Panoscan).
Boshqaruv
Raqamli fotoapparat ham plyonkali fotoapparat kabi obyektivning nisbiy tirqishi va zatvorning ekspozitsiya davomiyligini boshqarish imkonini beradigan elementlar bilan jihozlangan. Avtofokus tizimi va uni boshqarish ham klassik kameralarnikiga o‘xshaydi. Bunda umumiy interfeys ko‘pincha analog apparatlarning so‘nggi modellaridan farq qilmaydi: raqamli displeylarda parametrlarni ko‘rsatadigan ikkita tanlash g‘ildiragi mavjud. Havaskor va yarim professional modellarda qo‘shimcha ravishda fotoapparat rejimlari diski o‘rnatilib, u ekspozitsiyani avtomatik boshqarish algoritmlarini tanlashga imkon beradi. Biroq raqamli fotografiyada plyonkali fotografiyaga xos parametrlar bilan birga yorug‘likka sezgirlikni, fayl hajmi va aniqligini, rang makonini, oq rang balansini va suratning boshqa ko‘plab xususiyatlarini ham tanlash kerak. Ular, odatda, suyuq kristalli displeyda ko‘rsatiladigan menyu, tugmalar va tanlash g‘ildiraklari orqali sozlanadi. Zamonaviy professional va yarim professional raqamli fotoapparatlarda ko‘pchilik parametrlarni simsiz aloqa orqali ulangan tashqi smartfondan ham boshqarish mumkin.
Vizir

Raqamli fotoapparatlarda analog qurilmalarda keng tarqalgan optik vizirlarning barcha turlari — teleskopik, ramkali va ko‘zguli vizirlar — ishlatilishi mumkin. Ko‘zguli fotoapparatlar raqamli fototexnikaning eng katta va takomillashgan guruhlaridan birini tashkil etadi. Biroq raqamli qurilmalarda optik vizirlardan tashqari funksional jihatdan ko‘zguli vizirdan qolishmaydigan, lekin ixchamroq va ayrim ustunliklarga ega bo‘lgan elektron vizir ham ishlatilishi mumkin. Bunday vizirdagi tasvir yorqinligi sahnaning yoritilganligiga va obyektiv diafragmasining yopilishiga bog‘liq emas, shu sababli har qanday vaziyatda kadrni qulay va aniq ko‘rish mumkin. Tasvirdan tashqari, unda parametrlarni uzluksiz sozlash uchun zarur xizmat ma’lumotlari ham aks ettirilishi mumkin.
Elektron vizir asosida plyonkali kameralarda yaratilishi imkonsiz bo‘lgan mutlaqo yangi qurilmalar sinflari vujudga kelgan. Bular ko‘zgusiz va soxta ko‘zguli fotoapparatlardir. Bundan tashqari, so‘nggi avlod ko‘zguli fotoapparatlarida ham ko‘zgu ko‘tarilgan va zatvor ochiq turgan Live View rejimida suyuq kristalli displey orqali kadrni ko‘rish mumkin. Shu sababli zamonaviy raqamli fotoapparatlarning aksariyati nafaqat fotosuratga olish, balki video yozish uchun ham yaroqlidir.
Ulagichlar va interfeyslar
Zamonaviy raqamli fotoapparatlar turli maqsadlarga mo‘ljallangan bir necha turdagi ulagichlarga ega. Shaxsiy kompyuterga ulanish uchun tashqi interfeys deyarli barcha raqamli kameralarda mavjud bo‘lib, u nafaqat xotiradagi ma’lumotlarni ko‘chirish, balki fotoapparat sozlamalarini o‘zgartirish imkonini ham beradi. Dastlabki raqamli kameralar SCSI interfeysi bilan jihozlangan, keyinchalik uning o‘rnini tezroq IEEE 1394 egallagan. Hozirda (2017-yil) havaskor va professional fototexnikada eng keng tarqalgan interfeys — turli kompyuterlarga ulanish uchun mos bo‘lgan yuqori tezlikdagi USB 3.0 interfeysi bo‘lib, barcha turdagi kompyuterlarga ulanishga mos keladi. Tasvirni televizorga chiqarish uchun ko‘plab fotoapparatlar ixcham ulagichli kompozit videochiqish bilan jihozlangan.
Video yozish funksiyasiga ega raqamli fotoapparatlar paydo bo‘lgach, odatda kichik ulagichli versiyasi ishlatiladigan HDMI raqamli interfeysi umumqabul qilingan standartga aylandi. 2010-yillarning o‘rtalaridan boshlab professional va yarim professional raqamli fototexnikada standart imkoniyat sifatida Wi-Fi simsiz aloqasi joriy etildi. Dastlabki bunday qurilmalar olinadigan bo‘lgan, keyinchalik fotoapparat korpusiga o‘rnatila boshlangan. Bu tayyor suratlarni tashqi kompyuter yoki serverga bir zumda yuborib, yangiliklar fotojurnalistikasida tezkorlikni oshiradi. Professional raqamli fotoapparatlarning eng yangi modellarida RJ-45 ulagichi mavjud bo‘lib, u mahalliy kompyuter tarmoqlariga o‘ralgan juft kabel orqali ulanishga mo‘ljallangan..
Axborot tashuvchilar
Dastlabki avloddagi ayrim raqamli fotoapparatlar ma’lumotlarni saqlash uchun optik disklardan yoki disketalardan foydalangan. Biroq hisoblash texnologiyalarining boshqa sohalarida bunday tashuvchilardan asta-sekin voz kechilishi natijasida deyarli barcha zamonaviy raqamli fototexnika flesh-xotiraga asoslangan..

Boshlang‘ich darajadagi ayrim fotoapparatlarda 2—30 ta suratni saqlashga yetadigan kichik hajmli ichki flesh-xotira mavjud. Bundan tashqari, barcha raqamli fotoapparatlarda bitta yoki ikkita olinadigan xotira kartasi bo‘ladi. Bu xotira zaxirasini deyarli cheklanmagan miqdorda kengaytirish va ma’lumotlarni karta o‘quvchi yordamida ko‘chirish imkonini beradi. Hozirgi kunda (2017-yil) eng keng tarqalgan xotira kartasi formatlari:
- CF (Compact Flash);
- SD (Secure Digital), microSD;
- XQD;
- CFexpress;
Eskirgan axborot tashuvchilar:
- SM (SmartMedia);
- MD (Microdrive);
- MMC (Multimedia Card);
- MS (Memory Stick) — Sony;
- kompaniyasining mahsuloti;xD (xD-Picture Card));
Eng keng tarqalgan flesh-kartalar sig‘imi 16 dan 64 gigabaytgacha, ammo bundan ancha katta ham bo‘lishi mumkin.
Tasnifi
Tasvirni raqamli qayd etuvchi qurilmalar orasida fotoapparat bilan videokamera o‘rtasidagi chegara xiralashgan: zamonaviy videoqurilmalar, odatda, fotosuratga ham oladi, fotoapparatlar esa video yozishi mumkin. Quyida asosiy vazifasi suratga olish bo‘lgan qurilmalarning taxminiy tasnifi keltiriladi.
Raqamli ko‘zguli fotoapparat

Mavjud bo‘lgan ko‘zguli vizirning ikki turidan raqamli qurilmalarda faqat bir obyektivli turi ishlatiladi, chunki ikki obyektivli tizim bu sohada qo‘llanmagan. Raqamli ko‘rinishdagi bir obyektivli ko‘zguli vizir plyonkali qurilmalardagi kabi afzalliklarga ega: parallaks yo‘qligi, istalgan fokus masofali obyektivlarda kadrni aniq tanlash va fokuslash, shuningdek aniq tasvirlanadigan fazoning chuqurligini ko‘z bilan nazorat qilish imkoniyati. Bundan tashqari, makrosuratga olish, siljituvchi obyektivlar bilan ishlash va mikroskop, , teleskop hamda endoskop kabi optik asboblarga ulash mumkin. Ko‘zguli fotoapparatlarning matritsasi aksariyat boshqa raqamli qurilmalar sinflarinikidan kattaroq. Havaskor modellarda ko‘proq APS-C formati, professional va yarim professional modellarda esa o‘lchami 24×36 millimetr bo‘lgan «to‘liq kadrli» matritsa uchraydi. O‘rta formatli matritsaga ega modellar ham mavjud.
Raqamli ko‘zguli fotoapparatlar fazaviy avtofokusni to‘laqonli amalga oshirish mumkin bo‘lgan yagona qurilmalar sinfidir. Bunga obyektivdan keladigan yorug‘likni sensorga yo‘naltiruvchi qo‘shimcha optik yo‘l orqali erishiladi. Asosiy ko‘zgu bilan birga unga sharnir orqali biriktirilgan yordamchi ko‘zgu ham ishlatiladi; zatvor ishga tushishidan oldin ular birgalikda chetga chiqadi. Fazaviy avtofokus eng yuqori tezlikni ta’minlaydi. Shu sababli ko‘zguli qurilmalar professional, ayniqsa sport fotografiyasida o‘z o‘rnini hanuz saqlab qolmoqda.
Ko‘zguli qurilmalarning alohida sinfi (so‘zlashuvda «yarim ko‘zguli» deb ataladi) harakatlanuvchi ko‘zgu o‘rniga qo‘zg‘almas yarim shaffof ko‘zgu bilan jihozlangan. Bunda obyektivdan keladigan yorug‘lik ikki qismga bo‘linib, biri matritsaga, ikkinchisi esa vizirga yo‘naltiriladi. Ko‘pincha yorug‘lik oqimi 65/35 % nisbatda taqsimlanadi; masalan, Sony Alpha SLT oilasida shunday. Qo‘zg‘almas ko‘zguning afzalliklari — suratga olish vaqtida ham uzluksiz kadrni ko‘rish, shuningdek surat tiniqligini pasaytiradigan shovqin va tebranishlarning yo‘qligi. Bundan tashqari, harakatlanuvchi ko‘zguli kameralarda erishib bo‘lmaydigan juda yuqori ketma-ket suratga olish tezligi ta’minlanadi. Shu bilan birga, bunday vizirning yorug‘likdan foydalanish samaradorligi an’anaviy vizirnikidan ancha past, chunki matritsa va ko‘z obyektivdan keladigan yorug‘likning faqat bir qismini oladi; harakatlanuvchi ko‘zguda esa undan to‘liq foydalaniladi.
Ko‘zgusiz fotoapparatlar

Optik vizir bo‘lmagan raqamli fotoapparatlar sinfi; uning vazifasini parallakssiz elektron vizir bajaradi. Nomi ko‘zgu bo‘lmagan holda ham ko‘zguli fotoapparatlar bilan funksional o‘xshashlik to‘liqligini ta’kidlaydi. Katta va shovqinli optik vizir konstruksiyadan chiqarilgani sababli ko‘zgusiz fotoapparatlarning aksariyati o‘lchami jihatidan ixcham kameralarga yaqin, lekin ko‘zguli qurilmalarga xos tasvir sifati va universallikni ta’minlaydi. Ko‘zgusiz fotoapparatlar 2000-yillarning oxirida keng tarqalib, havaskor va hatto professional fototexnika bozorini tubdan o‘zgartirdi.
Ko‘zgusiz fotoapparatlarning ko‘zguli qurilmalarni to‘liq siqib chiqarishiga to‘sqinlik qilayotgan asosiy kamchiligi alohida optik yo‘l talab etuvchi fazaviy avtofokusni to‘laqonli amalga oshirish imkoni yo‘qligi, deb qaraladi. Ko‘zgusiz qurilmalardagi kontrastli avtofokus fazaviy avtofokusga nisbatan ancha sekin. 2011-yilda matritsasining ayrim piksellari fazalar farqini o‘lchash usuli bilan avtofokuslashga ajratilgan birinchi ko‘zgusiz fotoapparatlar paydo bo‘ldi. Bu avtofokus tezligini sezilarli oshirdi. Bunday modellarga Nikon 1 V1, Nikon 1 J1, Canon EOS M kiradi. 2018-yil kuzida yetakchi professional fototexnika ishlab chiqaruvchilari to‘liq kadrli matritsali ko‘zgusiz fotoapparatlarni sotishni boshladi: Nikon Z 7 va Canon EOS R; ular ko‘zguli muqobillariga jiddiy raqobatchiga aylandi.
Raqamli masofa o‘lchagichli fotoapparatlar

Masofa o‘lchagich yordamida qo‘lda fokuslanadigan raqamli fotoapparatlarning soni kam. Bu tur masofa o‘lchagich yordamida ishlaydigan, reportaj va kundalik hayot manzaralarini suratga olishga qulay masofa o‘lchagichli fotoapparatlarning raqamli ko‘rinishi hisoblanadi. Ko‘zguli qurilmalardan farqli o‘laroq, masofa o‘lchagichli fotoapparatlarda harakatlanuvchi ko‘zgu bo‘lmagani uchun uzoq ekspozitsiyada barqarorlik yuqori. Bundan tashqari, masofa o‘lchagich orqali fokuslash aniqligi suratga olinayotgan sahna yoritilganligiga ham, obyektiv yorug‘lik kuchiga ham bog‘liq emas. Bu jihat uni ko‘zguli vizirdan afzal qiladi. Birinchi raqamli masofa o‘lchagichli fotoapparat 2004-yilda taqdim etilgan Epson R-D1 edi. 2006 va 2009-yillarda mos ravishda Leica M8 va Leica M9 ishlab chiqarildi. Keyinchalik qatorga Leica M 240 va Leica M Monochrom qo‘shildi. So‘nggi model Bayer filtrisiz matritsa bilan jihozlangan bo‘lib, yuqori aniqlikdagi oq-qora suratlar yaratadi. Barcha modellarning obyektiv mahkamlash tizimi plyonkali masofa o‘lchagichli «Leica» fotoapparatlaridagi bilan bir xil — Leica M bayoneti. Ular yuqori narxi, sifatli tasviri va ko‘chada boshqalarning e’tiborini tortmaydigan deyarli shovqinsiz zatvor ishlashi bilan ajralib turadi.
Ultrazumlar

Soxta ko‘zguli raqamli fotoapparatlar ko‘zguli fotoapparatlarga tashqi o‘xshashligi uchun shunday nomlangan va optik vizirga ega emas. Bunday kameraning elektron viziridagi tasvir bevosita matritsadan keladigan signal orqali hosil bo‘ladi. Bu sinfdagi dastlabki kameralar yorug‘likni ajratuvchi prizma bilan jihozlangan ko‘zguli vizirning soddalashtirilgan turiga ega edi. 2000-yillarda bunday vizir Olympus E-10 va Olympus E-20 kabi fotoapparatlarda ishlatilgan. Elektron vizir texnologiyalarining rivojlanishi keyinchalik optik vizirdan butunlay voz kechish imkonini berdi.
Boshqa nomi — «ultrazum» yoki «giperzum» — ajralmas zum-obyektivning kattalashtirish koeffitsiyenti 6× va undan ortiq bo‘lishidan kelib chiqqan. Optika sifati yuqoriroq, tasvir barqarorlashtiruvchi obyektiv va kattaroq matritsa tufayli surat sifati ixcham fotoapparatlarga nisbatan yaxshiroq. Matritsa o‘lchamlari 1/2,5 vidikon dyuymidan Micro Four Thirds (Mikro 4:3) formatigacha o‘zgaradi. Odatda qo‘lda boshqariladigan rejimlari ko‘p bo‘lgan moslashuvchan ekspozitsiya sozlamalariga ega, shu sabab fotograf kerakli parametrlarni tez tanlay oladi. Ko‘zgusiz fotoapparatlar paydo bo‘lgach, bunday kameralar bozorda ularning va xuddi shu o‘lchamdagi matritsali ixcham kameralarning ta’sirida tezda chekinib bordi.
Ixcham raqamli fotoapparatlar

Boshqaruv elementlari sodda va surat sifati uncha yuqori bo‘lmagani uchun kamsituvchi ma’noda «raqamli sovundon» deb ataladi. Ko‘pchilik modellarining zum-obyektivi teleskopik tuzilishga ega bo‘lib, ishlatilmaganda korpus ichiga kiradi va kamerani cho‘ntakda olib yurish imkonini beradi. Standart elektron vizirdan tashqari, ba’zan obyektivning fokus masofasi o‘zgarishi bilan sinxronlashadigan optik vizir ham mavjud. Ixchamlik uchun juda kichik, odatda 1/2,5 vidikon dyuymli matritsa bilan cheklanishga to‘g‘ri keladi. Matritsaning kichik fizik o‘lchami sezgirlik pastligi va shovqin yuqoriligini anglatadi. Qoniqarli surat sifati uchun shovqinni keskin kamaytirish usullari qo‘llaniladi. Bunday kameralarda ko‘pincha ekspozitsiyani qo‘lda sozlash imkoniyati bo‘lmaydi yoki cheklangan bo‘ladi. Zum-obyektiv kattalashtirish koeffitsiyenti odatda 3× yoki 4× martadan oshmaydi; ba’zan buning o‘rni raqamli zum bilan qoplanadi. Makrosuratga olish imkoniyatlari ham cheklangan. Eng arzon modellardan tashqari, bu kameralar zum-obyektivga, shuningdek yaxshi makrosuratga olish imkoniyatlariga ega: ko‘plab modellarda suratga olinadigan obyekt o‘lchami 30 mm yoki undan ham kichik bo‘lishi mumkin.
So‘nggi yillarda bu sinf, soxta ko‘zguli kameralar kabi, imkoniyatlari o‘xshash, ammo ixchamroq kamerali telefonlar tomonidan siqib chiqarilib, bozordagi mavqeini tez yo‘qotmoqda..
Modulli fotoapparatlar

Obyektiv, zatvor va fotomatritsa bitta umumiy modulga birlashtiriladigan, obyektivlari almashtiriladigan raqamli fotoapparat turi. Bunday modul kamera korpusidan ajratilib, boshqa fokus masofali obyektivga ega xuddi shunday modul bilan almashtirilishi mumkin. Korpusning o‘zida vizir, displey, boshqaruv elementlari va batareya joylashgan. Bunday konstruksiya birinchi marta 1996-yilda Minolta Dimage V fotoapparatida qo‘llanib, keyinchalik EX 1500 va 3D 1500 modellarida rivojlantirildi. 2009-yilda xuddi shu prinsip asosida Ricoh GXR.
ishlab chiqarildi. Modullilik prinsipi smartograflarda yanada rivojlandi: ularning korpusida obyektiv va matritsa, ba’zan esa hatto flesh-karta hamda akkumulyator joylashgan, biroq vizir mavjud emas. Uning o‘rnida qurilma ulanadigan smartfonning displeyi ishlatiladi. Ma’lumotlar Wi-Fi yoki NFC protokollari orqali uzatiladi. Ba’zan mustaqil obyektivlar deb ataladigan smartograflar ko‘rsatkichlarning aksariyati bo‘yicha ichki kameralardan ustun turadi, shu bilan birga mobil va tarmoqqa ulanish imkoniyatlarini saqlab qoladi. 2013-yilda paydo bo‘lgan «Sony SmartShot QX» modulli kameralari dastlabkilardan biri edi.
O‘rnatilgan fotokameralar

Dastlabki kamerali telefonlarning imkoniyatlari cheklangan bo‘lib, faqat yaxshi yorug‘likda, juda past aniqlikda, ko‘pincha VGA standartida suratga olish mumkin edi. Biroq 2010-yillarning boshidan kamerali telefonlar jadal rivojlandi: ularning aniqligi ixcham fotoapparatlarnikiga tenglashdi va hatto bozorning shu segmentidan ham oshib ketdi. Masalan, «Xiaomi Redmi 4X» smartfonining asosiy kamerasi 13 megapikselli aniqlikka va yaxshi yorug‘likka sezgirlikka ega. Shu bilan birga, matritsasi juda kichik bo‘lgani uchun kamerali telefonlarning aksariyati fokuslashni talab qilmaydigan qat’iy fokusli obyektiv bilan jihozlangan. Ammo lazer yordamida yuqori tezlikda avtofokuslaydigan modellar, masalan, LG G3.
Ekshn-kameralar va fototuzoqlar
Ekstremal sharoitlarda, shuningdek inson ishtirokisiz surat va video olishga mos raqamli qurilmalar sinfi. Bunday kameralarning korpusi odatda zarbaga chidamli va suv sachrashidan himoyalangan bo‘lib, borish qiyin joylarda tasvirga olish imkonini beradi. Ko‘pincha vizir bo‘lmaydi; uning o‘rnini o‘ta keng burchakli obyektivning katta ko‘rish maydoni qoplaydi. Ma’lumotlarni Wi-Fi simsiz protokollari orqali masofadan o‘qish mumkin. Fototuzoqlar ekshn-kameralardan farqli ravishda uzoq vaqt avtonom ishlaydi va bir necha oy davomida kecha-kunduz kutish rejimida bo‘lishi mumkin. Doimiy tayyorlik ko‘zga ko‘rinmas infraqizil nurlanishga sezgirlik hisobiga ta’minlanadi; tunda obyektlar shu nurlar bilan yoritiladi. Bunday kameralarda suratga olish, ko‘pincha, harakat datchigi orqali ishga tushadi va yovvoyi hayvonlarni tabiiy yashash muhitida qayd etadi.
Yorug‘lik maydoni kameralari
Fotoapparat yaratishning tajribaviy yo‘nalishi bo‘lib, hozircha alohida «konsept» namunalarigina mavjud. Bunday raqamli fotoapparatlar matritsadagi yoritilganlikning taqsimlanishi o‘rniga yorug‘lik maydonini qayd etadi; bu maydonni yorug‘lik o‘tkazmaydigan kamera ichida obyektiv hosil qiladi. Shu sababli tasvirni suratga olingandan keyin ham tayyor faylda aniq fokuslash mumkin. Xuddi shunday afzallikka turli fokus masofali 16 ta matritsa va obyektiv bilan jihozlangan «Light L16» raqamli kamerasi ega. Turli modullar bir vaqtda suratga oladi, so‘ng olingan tasvirlar dasturiy usulda birlashtirilib, 52 megapikselgacha aniqlikdagi fotosuratlar hosil qilinadi.
Iste’molchilar uchun tasnif
Aynan Reklama va marketing nuqtayi nazaridan raqamli fotoapparatlar mo‘ljallangan foydalanish sohasiga qarab bir necha sinfga bo‘linadi. Bozor ishtirokchilarining aksariyati ularni «professional», «iste’molchi» va «boshlang‘ich darajadagi» deb tasniflaydi. Bu fototexnika ishlab chiqaruvchilarining ko‘pchiligi amal qiladigan oddiy qoida — muayyan model nomidagi raqamlar soni orqali namoyon bo‘ladi.
Eng qimmat professional modellarning nomida faqat bitta arab raqami bo‘ladi, masalan «Canon EOS-1D X» yoki «Nikon D5». Bunda boshqa raqamlar (masalan, «Canon EOS 5D Mark III») ishlanmaning tartib raqamini bildiradi va chalkashlikning oldini olish uchun rim raqamlari bilan yoziladi. Yagona raqam qiymati kameraning mo‘ljallangan sohasini bildiradi. Masalan, «bir» eng ishonchli professional modellarni, «5» oraliq to‘liq kadrli sinfni, «7» esa kichraytirilgan («krop») matritsali yarim professional qatorni anglatadi. Ikki yoki undan ortiq arab raqami bilan belgilangan modellar iste’molchilar sinfiga kiradi, masalan «Canon EOS 50D» yoki «Nikon D500». Ularning professional modellardan farqi arzonroq materiallar va ayrim uzellar soddalashtirilganida bo‘lib, bu avvalo kameraning ishonchliligi va birinchi ehtimoliy nosozlikkacha bo‘lgan maksimal ishlash muddatida namoyon bo‘ladi.
- Professional fotoapparat Canon EOS-1D X Mark III
- Yarim professional fotoapparat Canon EOS 5D Mark IV
- Iste’molchilar darajasidagi fotoapparat Canon EOS 50D
- Havaskor fotoapparat Canon EOS 500D
Bunda professional foydalanish yoki kundalik maishiy ishlatish sharoitidagi o‘rtacha kunlik ish yuklamasi hisobga olinadi. Ikkinchi holatda katta ishlash zaxirasi va mexanik mustahkamlik ko‘pincha zarur emas. Ayrim hollarda soddalashtirish korpusning germetikligi va noqulay muhitda — yomg‘irda, sovuqda yoki chang ko‘p joylarda — ishonchli ishlashiga ham taalluqli bo‘ladi. Shu bilan birga, iste’molchilar uchun mo‘ljallangan qurilmalarning texnik ko‘rsatkichlari ko‘pincha professional muqobillardan qolishmaydi, ayrim hollarda ulardan ham ustun turadi. Chunki barcha yangi konstruktiv yechimlar, avvalo, quyi darajadagi modellarda sinovdan o‘tkaziladi. Ba’zan iste’molchi sinfidagi ko‘zguli fotoapparatlar ishlash zaxirasi va mustahkamlik hal qiluvchi bo‘lmagan sohalarda professional modellarga arzon muqobil sifatida qo‘llanadi. Bunda ular professional fotoapparatlarga qaraganda ancha yengil va ixcham bo‘ladi.
«Yarim professional raqamli fotoapparat» («prosyumer» yoki «prosyumer kamera» — inglizcha prosumer so‘zidan olingan; u inglizcha professional va inglizcha consumer so‘zlari qo‘shilmasidan hosil bo‘lgan) atamasi fotojurnalistika va professional fotografiya uchun mo‘ljallanmagan, lekin to‘liq boshqaruv va funksional imkoniyatlarga ega arzon ko‘zguli hamda ko‘zgusiz kameralarga nisbatan ham ishlatiladi. «Boshlang‘ich darajadagi kamera» atamasi imkon qadar soddalashtirilgan ko‘zguli fotoapparatlar, asosan esa soxta ko‘zguli yoki ixcham kameralarga nisbatan qo‘llanadi. Bunday hollarda model nomi odatda 4 ta arab raqamidan iborat bo‘ladi, masalan «Nikon D5000».
Adabiyotlar
- Viktor Vasilyev. Texnologiyaning qimmat mevalari // «Foto&video» : jurnal. — 2002. — № 9. — 52—55-betlar.
- Vladimir Neskoromniy. Sony Cyber-Shot DXC-QX10 tashqi fotokamera moduli // «Foto&video» : jurnal. — 2013. — № 11. — 68—71-betlar.
- Kris Ueston. Raqamli suratga olishda ekspozitsiya = Raqamli ekspozitsiya va HDR tasvirlashni mukammal egallash (Mastering digital exposure and HDR imaging) / T. I. Xlebnova. — Moskva: «ART-rodnik», 2008. — B. 18—20. — 192 b. — ISBN 978-5-9794-0235-2.
- Mixail Shulman. Kumushsiz fototexnikaning kumush yubileyi // «Foto&video» : jurnal. — 2006. — № 6. — 96—103-betlar.
- M. Ya. Shulman. Fotoapparatlar / T. G. Filatova. — Leningrad: «Mashinostroyeniye», 1984. — 142 b.
- Tom Eng. Raqamli fotografiya. Ma’lumotnoma / D. Pudenko. — Moskva: «Astrel», 2003. — 408 b. — ISBN 5-271-06805-6.
- Raqamli fotoapparat / V. G. Volkov. — Sankt-Peterburg: «Sova» nashriyoti MChJ, 2005. — 93 b. — 5000 nusxa. — ISBN 5-17-031806-5.
Havolalar
- Raqamli fotoapparatlar tarixi
- Fototexnika va aksessuarlarni tanlash. Ko‘rilgan sana: 7-sentabr 2014-yil.
Raqamli fotoapparat qanday ishlaydi