

Raqamli fotografiya — bu fotografiya texnologiyasi bo‘lib, unda harakatsiz tasvir raqamli ma’lumotlar ko‘rinishida, ya’ni ikkilik kodda saqlanadi. Raqamli tasvirlar manbai sifatida raqamli fotoapparat ham, skaner ham xizmat qilishi mumkin. Biroq raqamli fotografiya deganda, odatda, faqat raqamli kamera yoki raqamli orqa modul yordamida olingan tasvir tushuniladi. Tayyor raqamli fotosurat ko‘zga ko‘rinmaydigan ma’lumotlar to‘plamidan iborat bo‘lib, ularni displeyda aks ettirish yoki printerda chop etish orqali ko‘rinadigan shaklga keltirish mumkin. Raqamli fotografiyaning analog fotografiyadan asosiy ustunligi — tasvirni o‘zgartirish, uzatish yoki nusxalash jarayonida buzilishlarning umuman to‘planmasligidir.
Raqamli tasvirlar bilan bog‘liq barcha amallar hisoblash texnikasi yordamida bajarilgani sababli, raqamli fotografiya axborot texnologiyalari sohasiga kiradi. Raqamli fotografiyaning tezkorlik va tasvir sifati borasidagi afzalliklari XXI asr boshida ko‘plab sohalarda kimyoviy fotografiyani siqib chiqardi. Fotoplyonka tarafdorlarining aksariyati undan dastlabki axborot tashuvchisi sifatida foydalanib, skanerlangan negativlarning raqamli nusxalarini ishlatadi. Bundan tashqari, uyali telefonlar va cho‘ntak kompyuterlariga o‘rnatilgan mitti raqamli kameralar paydo bo‘lishi fotografiyani hamma uchun qulay qildi.
Fotosensor
Plyonkasiz elektron fotografiya g‘oyasi televideniye ommalashishi bilan bir vaqtda paydo bo‘lgan. Ammo tasvir uzatuvchi elektron naychalarning kattaligi va ular hosil qilgan tasvir sifatining pastligi texnologiya rivojiga to‘sqinlik qilgan. Dastlabki elektron videofotoapparatlar ixcham yarimo‘tkazgichli zaryad bog‘langan qurilmali (CCD) matritsalar ishlab chiqarila boshlaganidan ko‘p o‘tmay paydo bo‘lgan. Bu matritsalar aynan televizion kameralar uchun ishlab chiqilgan. Analog usulda saqlanadigan videosignal qayta yozilgan yoki uzatilgan sari buzilishlar to‘planishi sababli tez orada signalni o‘zgartirish orqali raqamli ma’lumotlarga aylantirish texnologiyasiga o‘rnini bo‘shatdi. Zamonaviy raqamli fotoapparatlar fotosensor sifatida CCD matritsalari bilan bir qatorda KMOYA (CMOS) matritsalaridan ham foydalanadi.
Fotosensorlarning o‘lchamlari va tasvir burchagi

Raqamli fotoapparatlarning aksariyatidagi matritsalar standart 35 mm plyonka kadridan kichikroq bo‘ladi. Shu sababli quyidagi ikki tushuncha vujudga keladi: ekvivalent fokus masofasi va krop-faktor.
Kadr formati
Raqamli fotoapparatlarning ko‘pchiligida kadr tomonlari nisbati 1,33 (4:3) bo‘lib, bu ko‘plab eski kompyuter monitorlari va televizorlar ekranlari nisbatiga teng. Plyonkali fotografiyada esa 1,5 (3:2) nisbat qo‘llanadi. Asosan, raqamli ko‘zguli fotoapparatlarning fotosensori o‘lchami 24×36 mm gacha bo‘lgan barcha modellari shu toifadagi plyonkali ko‘zguli fotoapparatlarning obyektiv o‘rnatish masofasiga mos tarzda ishlab chiqariladi. Bu eski optikadan, ya’ni mazkur kadr maydoniga mo‘ljallangan obyektivlardan foydalanish imkonini beradi. Bunga, avvalo, ko‘tarilib-tushuvchi vizir ko‘zgusi sabab bo‘ladi: u obyektivning ishchi masofasini qisqartirishga to‘sqinlik qiladi va ilgari ishlab chiqarilgan obyektivlardan foydalanish imkonini avtomatik tarzda saqlaydi. Matritsasi 24×36 mm dan kichik bo‘lgan «raqamli ko‘zguli kameralar»da eski optikadan foydalanish tasvirning chekka qismlari ishlatilmasligi hisobiga ba’zan kadr maydoni bo‘ylab obyektivning yuqoriroq ajratish qobiliyatini ta’minlaydi.
Raqamli fotoapparatning tuzilishi
Raqamli fotoapparat turlari
O‘rnatilgan optikali raqamli fotoapparatlar
Obyektivi almashtirilmaydigan kameralar, ixcham modellardan farqli ravishda, tashqi aksessuarlar — fotochaqnoqlar, yorug‘lik filtrlari va boshqalarni o‘rnatish uchun mahkamlagichlarga ega to‘liq o‘lchamli raqamli kameralardir. Ular, asosan, oilaviy foydalanish, sayohat, alpinizm, maxsus aerofotosuratga olish va «fotoov» uchun mo‘ljallangan. Kichik o‘lchamli fotosensorlardan foydalanish keng yaqinlashtirish diapazoniga ega fotoobyektivli kameralarni yaratish imkonini beradi. Bunda zum va optik stabilizator mavjud bo‘lishiga qaramay, o‘lcham va og‘irlik nisbatan kichik saqlanadi. O‘rnatilgan optika kamerani chang va namlikdan yaxshiroq himoya qiladi. Bunday kameralar ko‘zgusiz raqamli fotoapparatlar bo‘lgani uchun, odatda, video rejimida ham ishlay oladi.
Biroq kichik fotosensorli bunday fototexnika tasviriy san’atda ishlatishga mo‘ljallanmagan, chunki unda aberratsiyalar darajasi yuqori, fotografik kenglik va ajratish aniqligi past. (Odatda, fotosensorlar — 1/2,5 dyuymli bo‘ladi.) Bundan tashqari, optik tizim kerakli keskinlik chuqurligini ta’minlay olmaydi. //Aslida keskinlik chuqurligi masalasida buning aksi-ku!))//
Obyektivi almashtirilmaydigan kameralar, odatda, suyuq kristalli ekran yoki elektron vizir (elektron-nur naychali yoxud suyuq kristalli ekranli okulyar) bilan jihozlanadi. Biroq bular, masalan, portret va makrosuratga olishda ko‘zguli vizir bilan tenglasha olmaydi.
Ko‘zguli fotokameralar

Raqamli ko‘zguli kameralar (ingl. DSLR) plyonkali ko‘zguli kameralarning analogi bo‘lib, o‘lchamlari ham ularga yaqin (plyonka kanali yo‘qligi sababli biroz kichikroq).
Ko‘zguli kamera o‘z nomini ko‘zguli vizirdan (ingl. TTL, Through The Lens) olgan. Uning yordamida fotograf manzarani fotoapparat obyektivi orqali kuzata oladi.
O‘rta formatli va boshqa professional raqamli kameralar
Professional foydalanish uchun kattaroq formatdagi raqamli kameralar ham ishlab chiqariladi. Ular orasida panoramali kameralar, shuningdek, yirik standart formatli, masalan, o‘rta formatli kameralar ham uchraydi.
Standart formatlarda to‘liq raqamli kameralar o‘rniga raqamli «orqa modullar»dan ham muvaffaqiyatli foydalaniladi.
Raqamli orqa modullar

Raqamli «orqa modullar» (ingl. Digital Camera Back) plyonkali fotoapparatlarni (odatda, almashtiriladigan obyektivlar to‘plamiga ega qimmatbaho professional ko‘zguli kameralarni) raqamli qurilmaga aylantirish uchun ishlatiladi. Ular yorug‘likka sezgir matritsa yoki harakatlanuvchi chiziqli skaner, protsessor, xotira va kompyuter bilan aloqa interfeysidan iborat. Raqamli orqa modul fotoapparatga plyonka kassetasi o‘rniga o‘rnatiladi. Ayrim hollarda matritsa o‘lchami kadr o‘lchamidan kichik bo‘ladi (masalan, 12×12 mm o‘lchamli matritsaga ega, 24×36 mm kadr uchun mo‘ljallangan «orqa modul» ishlab chiqaruvchisi — Filips (1990 y.)
Zamonaviy (2008 y.) matritsali raqamli orqa modullar 416 milliontagacha RGB-pikselga ega (Better Light Super10K-HS); shu tarzda o‘zgartirilgan kameralardan plyonkali kamera sifatida ham foydalanish mumkin.
Raqamli fotoapparatning parametrlari
Raqamli fotoapparat yaratadigan tasvir sifati ko‘plab omillarga bog‘liq bo‘lib, ularning soni plyonkali fotografiyadagidan ancha ko‘p. Jumladan:
- Fotosensorlarning turi
- Fotosensorlarning o‘lchamlari
- Analog signalni o‘qish va raqamlashtirishning elektron sxemasi, analog-raqamli o‘zgartirgich (ARO‘)
- Raqamlashtirilgan ma’lumotlarni saqlash uchun ishlatiladigan qayta ishlash algoritmi va fayl formati
- Matritsaning megapikseldagi aniqligi (ya’ni piksellar soni)
Matritsa piksellarining soni va o‘lchami
Raqamli fotokameralarda fizik piksellar soni asosiy marketing ko‘rsatkichi hisoblanadi va u 0.1 megapikseldan (veb-kameralar va o‘rnatilgan kameralar) ~42 megapikselgacha yetadi. (Ayrim orqa modullarda — 420 megapikselgacha.) Raqamli videokameralarda esa 6 megapikselgacha bo‘ladi. Katta fotosensorlarda piksel o‘lchami ~6-9 mkm, kichik fotosensorlarda esa ~6 mkm.
Vizirlar
- To‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rish viziri
- Shisha ko‘zcha
- Yorug‘lik ajratgich
- Elektron vizir (EVF)
- Sharnirli ko‘zgu (ko‘zguli vizir)
- Suyuq kristalli vizir
Fayl formatlari
- JPEG
- TIFF (ko‘pchilik raqamli qurilmalarda 8-bit TIFF qo‘llanadi, bu rangning bit chuqurligi bo‘yicha afzallik bermaydi)
- Raw — matritsadan olingan raqamlashtirilgan «xom» ma’lumotlar to‘plami
- DNG — ingl. Digital NeGative — «raqamli negativ», birxillashtirilgan RAW formati.
Tasvir fayllariga suratga olish parametrlari to‘g‘risidagi qo‘shimcha ma’lumotlar metama’lumotlar shaklida (masalan, EXIF).
Rangning bit chuqurligi
rang
Ma’lumot saqlash vositalari
Zamonaviy raqamli fotoapparatlarning aksariyati suratlarni quyidagi formatdagi flesh-kartalarga yozadi:
- Secure Digital (SD)
- CompactFlash (CF-I, CF-II yoki Microdrive)
- Memory Stick (PRO, Duo, PRO Duo turlari)
- Multimedia Card (MMC)
- SmartMedia
- xD-Picture Card (xD)
Hozirgi kunda (2014 y.) xotira kartalarining eng keng tarqalgan turi Secure Digital hisoblanadi. Shuningdek, aksariyat kameralarni standart interfeyslar — USB va IEEE 1394 (FireWire) yordamida bevosita kompyuterga ulash mumkin. Ilgari ketma-ket COM-port orqali ulanish ishlatilgan. Ayrim fotoapparatlarda xotira kartasi uyalaridan tashqari ichki xotira ham mavjud.
Raqamli fotografiyaning afzalliklari va kamchiliklari
Raqamli fotografiyaning asosiy afzalliklari
- Suratga olish va yakuniy natijani qo‘lga kiritish jarayonining tezkorligi.
- Juda ko‘p surat olish imkoniyati.
- Suratga olish rejimlarini tanlash imkoniyatining kengligi.
- Panoramalar va maxsus effektlarni yaratish osonligi.
- Bir qurilmada bir nechta funksiyaning birlashishi, xususan, raqamli fotoapparatlarda video olish va aksincha, videokameralarda suratga olish rejimining bo‘lishi.
- Fototexnikaning o‘lchami va og‘irligi kamayishi.
- Natijani oldindan ko‘rish imkoniyati.
Raqamli fotografiyaning asosiy kamchiliklari
- Piksellanish, matritsaning muntazam tuzilishi va Bayer filtri analog fotografiya jarayonlaridagidan tubdan farq qiluvchi tasvir shovqini xususiyatini yuzaga keltiradi. Natijada tasvir, ayniqsa, kameraning imkoniyatlari chegarasida olingan bo‘lsa, ko‘proq sun’iy, «tabiiy bo‘lmagan» deb qabul qilinadi.
- Yana bir muammo — ajratish qobiliyatining fotosensordagi pasayishi bo‘lib, u asosan fotosensor o‘lchamlariga bog‘liq. Piksellar zichligi yuqori bo‘lgan kichik fotosensorlarda ularning bir-biriga juda yaqin joylashuvi va boshqa omillar sababli zaryad tashuvchilar hosil bo‘ladigan sohalar (ichki fotoeffekt) o‘zaro aralashadi.
- Fayllarni nusxalash va tasvirlarga ishlov berish raqamli texnologiyalarining o‘ziga xos tabiati sababli raqamli fotosuratning haqiqiyligini isbotlashda prinsipial qiyinchiliklar mavjud.
- Matritsalarning mutlaq ko‘pchiligi kichik fotografik kenglikka ega bo‘lib, bu katta yorqinlik diapazonidagi manzaralarni tafsilotlarni yo‘qotmasdan suratga olishga imkon bermaydi.
Raqamli fotografiya san’ati
Raqamli fotografiya san’ati — raqamli tasvirlarni mualliflik asari sifatida yaratish, tahrirlash, o‘zgartirish va namoyish etish bilan bog‘liq ijodiy amaliyotlar yo‘nalishi. Raqamli fotografiya mustaqil tasviriy asar (fotosurat, fotochop etma, fotolaytboks) bo‘lishi hamda installyatsiyalar, performanslar, kompyuter san’ati dasturlari, ma’lumotlar bazalari va internet loyihalariga kiruvchi yanada yirik asarlarning bir qismi sifatida zamonaviy san’atda ham namoyon bo‘lishi mumkin.
«Raqamli fotografiya» atamasi raqamli suratga olish va/yoki kompyuterda tahrirlash orqali yaratilgan tasvirlarni plyonkali analog fotokamerada olingan tasvirlardan farqlash imkonini beradi.
Raqamli fotografiya kundalik va ommaviy amaliyotlarda qo‘llanishi bilan birga, professional fotograflar va rassomlarning ham e’tiborini tezda tortdi. 1980-yillarning oxiridan boshlab ular zamonaviy hayotning muhim masalalarini yoritadigan, atrofdagi voqelikni estetik talqin qiladigan hamda raqamli madaniyat davrida tasvirning moddiy shakldan xoli bo‘lishi haqida mushohada yuritadigan ta’sirchan raqamli fotoasarlar yaratib kelmoqda. Inez van Lamsverde, Patrisiya Pichchinini, Nensi Byorson, Entoni Aziz va Semmi Kacher kabi fotografiya ustalarining asarlarida raqamli tasvir o‘zgaruvchan, beqaror va qo‘rqinchli qiyofada namoyon bo‘ladi. Boshqalar esa, aksincha, fototasvirning moddiy shakldan xoli bo‘lishini olqishlab, tasvir va voqelik o‘rtasidagi bevosita aloqaning yo‘qolishida ijodkor uchun yangi imkoniyatlarni (J. Uoll, A. Gurski va boshqalar) yoki avvaldan san’at deb hisoblab kelingan tushunchani qayta ta’riflash uchun asoslarni (K. Selter, S. Silton va boshqalar) ko‘radilar.
Raqamli fotoapparatlarning asosiy ishlab chiqaruvchilari
Adabiyotlar
- Skott Kelbi. Raqamli fotografiya. 1-jild, 2-nashr = Raqamli fotografiya kitobi, 1-qism (2-nashr). — M.: Vilyams, 2014. — 244 b. — ISBN 978-5-8459-1882-6.
- Juli Ader King. Boshlovchilar uchun raqamli fotografiya, 7-nashr = Boshlovchilar uchun raqamli fotografiya, 7-nashr. — M.: Dialektika, 2013. — 352 b. — ISBN 978-5-8459-1804-8.
- Skott Kelbi. Adobe Photoshop CS6: raqamli fotografiya bo‘yicha qo‘llanma = Raqamli fotograflar uchun Adobe Photoshop CS6 kitobi (The Adobe Photoshop CS6 Book for Digital Photographers). — M.: Vilyams, 2013. — 464 b. — ISBN 978-5-8459-1821-5.
- Skott Kelbi. Raqamli fotografiya. 4-jild = Raqamli fotografiya kitobi, 4-jild. — M.: Vilyams, 2013. — 224 b. — ISBN 978-5-8459-1800-0.
- Denikin A. A. Raqamli fotografiya va zamonaviy san’at. — M.: Nestor-Istoriya, 2016. — 224 b. — ISBN 978-5-4469-0842-4.
- M. Ya. Shulman. Fotoapparatlar / T. G. Filatova. — L.: «Mashinostroyeniye», 1984. — 142 b.
- Sautter L. Nega badiiy fotografiya? (Why Art Photography). — London, Nyu-York: Routledge, 2013. — 224 b. — ISBN 978-0415577342.
- Volf S. Raqamli nigoh: elektron davrda fotografiya san’ati (The Digital Eye: Photographic Art in the Electronic Age). — London: Prestel[ingl.], 2010. — 376 b. — ISBN 978-0415577342.
- Shtefan Iglhaut / Hubertus fon Amelunksen / Aleksis Kassel (tahrirchilar). Fotografiyadan keyingi fotografiya (Photography after Photography). — Bazel/London: G&B Arts International, 1997. — 308 b. — ISBN 978-9057011016.
Havolalar
- Raqamli fotografiya bo‘yicha rus tilidagi resurslar
- Raqamli fotografiya bo‘yicha ingliz tilidagi resurslar
- Raqamli fotografiya san’ati bo‘yicha rus tilidagi resurslar