Misr haqida

Misr Arab Respublikasi
arab. جمهورية مصر العربية‎
Madhiya: «Vatan, Vatan, Vatan»
Египет на карте мира
Misr dunyo xaritasida
Rasmiy til arab tili
Poytaxt Qohira
Eng yirik shaharlar Qohira, Iskandariya, Giza, Shubra al-Xayma, Port-Said, Suvaysh
Boshqaruv shakli aralash respublika sharoitida markazlashgan avtoritar harbiy diktatura
Davlat tuzilishi unitar davlat
Prezident Abdulfattoh as-Sisiy
Bosh vazir Mustafo Madbuliy
Raisi Vakillar palatasi Hanafiy Jaboliy
Davlat dini islom sunniylik yoʻnalishi
Hudud
 • Jami 1 001 450 km² (dunyoda 29-oʻrin)
 • suv yuzasi ulushi, % 0,6 %
Aholi
 • Baholash (2022) ↗ 106 221 670 kishi (dunyoda 14-oʻrin)
 • Zichlik 101 kishi/km²
YIM (XQP)
 • Jami (2024) 2,232 trln AQSh dollari (18-oʻrin)
 • Aholi jon boshiga 20 799 AQSh dollari (87-oʻrin)
YIM (nominal)
 • Jami (2024) 380,044 mlrd AQSh dollari (42-oʻrin)
 • Aholi jon boshiga 3542 AQSh dollari (132-oʻrin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2022) ▼ 0,728 (yuqori; 105- oʻrin)
Aholining atalishi misrlik erkak, misrlik ayol, misrliklar
Pul birligi Misr funti
Internet domeni .eg va مصر.
ISO kodi EG
Telefon kodi +20
Vaqt mintaqasi UTC+2 (yozda UTC+3)
Avtomobillar harakati odatda oʻng tomondan
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Misr (arab. مصر‎ Miṣr [misˤɾ], misr arabchasida مصر Maṣr [ˈmɑsˤɾ], qibt. Ⲭⲏⲙⲓ [kʰe:mə] «qora yer»), rasmiy nomi — Misr Arab Respublikasi (arab. جمهورية مصر العربية‎ Jumhuriyat Misr al-Arabiya, misr arabchasida Gumhuriya Masr il-Arabiya) — transkontinental davlat boʻlib, Shimoliy Afrikada va Janubi-gʻarbiy Osiyoda (Sinay yarimoroli).

Shimoli-sharqda Isroil va qisman tan olingan Falastinbilan, janubda — Sudanbilan, gʻarbda esa — Liviyabilan chegaradosh. Mamlakatning shimoliy qirgʻoqlarini Oʻrta yer dengizi, sharqiy qirgʻoqlarini esa Qizil dengiz suvlari yuvib turadi. Bu ikki dengiz sunʼiy qazilgan kanal — Suvaysh kanali orqali tutashgan. Misr hududidan dunyodagi eng uzun daryolardan biri — Nil daryosi oqib oʻtadi.

Poytaxti va eng yirik shahri — Qohira, boshqa yirik shaharlari — Iskandariya, Giza, Shubra al-Xayma, Port-Said va Suvaysh. 2022-yilda mamlakat aholisi 106 221 670 kishini tashkil etgan; u arab dunyosidagieng koʻp aholiga ega davlat, Qohira esa uning eng yirik shahridir. Davlat tili — Misr arab tili.

Misr sivilizatsiyasi juda qadimiy boʻlib, Qadimgi Misrdavriga borib taqaladi. Hozirgi Misr aholisining katta qismini arablartashkil etadi, biroq aholining kichik qismi qibtlarboʻlib, ular qibt tilidasoʻzlashadi, qibt pravoslavligiga eʼtiqod qiladi va qadimgi misrliklarning avlodlari hisoblanadi.

Misr iqtisodiyoti rivojlanayotgan iqtisodiyot boʻlib, band aholining eng katta qismi xizmat koʻrsatish sohasida ishlaydi. Hozirgi Misr uchun daromadning juda muhim manbalaridan biri — turizm. Mamlakatda sayyohlarni oʻziga jalb etuvchi koʻplab qadimiy yodgorliklar, jumladan, quyidagilar joylashgan: Misr piramidalari.

Mamlakat boy madaniyatgaega: unda zamonaviy madaniy hodisalar, islomiy qadriyatlar hamda qadimdan qolgan Qadimgi Misr madaniyati unsurlari oʻzaro uygʻunlashgan.

Etimologiya

Aynan Yevropaga mamlakatning «Misr» nomi qadimgi yunon tilidan (qad. yun. Αἴγυπτος, aygyptos, reyxlincha Vizantiya talaffuzida — egiptos). Miloddan avvalgi 1-ming yillik boshlarida, qadimgi yunonlar Misrga kirib kela boshlaganida, ular duch kelgan ilk yirik shaharlardan biri Memfis boʻlib, u Nildaryosi deltasi bilan vodiysi tutashgan hududda joylashgan edi. Uning nomlaridan biri — Hikup­ta (misr. ḥwt-kȝ-ptḥ, uy ka Ptax) — yunonlar tomonidan butun mamlakat nomi sifatida qabul qilingan. Misrning yana bir qadimiy nomi — Aeriya.

Quyidagi hududlarning xalqlari — Arabiston yarimoroli, Old Osiyo va Mesopotamiya — Misrni boshqa nom bilan atagan: Misr (arab. مِصر‎, ivrit. מִצְרַיִם‎, «aholi yashaydigan joy, shahar»). Bu soʻz etimologiyasi Misrda aholi zichligi va koʻp shaharlarning bir-biriga yaqin joylashuvi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Hozirgi misrlik arablarning shevasida bu nom Masr (misr arabchasida مَصر).

Qadimgi Misrda aholi oʻz mamlakatini Ta-Kemet (misr. km.t, «qora yer») — pasttekis vodiydagi unumdor tuproq rangiga ishora qiladi; bu vodiydan Nil oqib oʻtadi. Ushbu nom «qizil yer»ga (deshret, misr. dšṛt), yaʼni choʻlgaqarama-qarshi qoʻyilgan. Hozirgi qibt tilida bu oʻz nomi saqlanib, quyidagicha talaffuz qilinadi: Keme (qibt. ⲕⲏⲙⲉ).

Mitsraim (ivrit. מִצְרַיִם‎, arab. مصر‎) — Misrning ivrit tilidagi nomi boʻlib, ikkilik son shakli emas..

Tabiiy-geografik tavsif

Marjon rifi — joylashgan hududi: Qizil dengiz
Hurghada yaqinidagi choʻl Asosiy maqola:

Liviya bilan, janubda —Sudan bilan, sharqda —Falastin muxtoriyati Isroil, bilan chegaradosh; bundan tashqari uning dengiz chegarasi ham bor:Saudiya Arabistoni va Iordaniya bilan. MamlakatSahroi Kabir choʻli hududida joylashgan..

Shimoldan Oʻrta yer dengizi , sharqdan esa Qizil dengiz suvlari yuvib turadi. Misrda dunyodagi eng yirik sunʼiy kanallardan biri — Suvaysh kanalijoylashgan boʻlib, u Oʻrta yer va Qizil dengizlarni tutashtiradi va shu tariqa qisqa yoʻl ochadi — Atlantika okeanidan Hind okeaniga.

Misr hududidan janubdan shimolga dunyodagi eng uzun ikki daryodan biri — Niloqib oʻtadi. Yerlarning choʻlligi va katta qismdagi ogʻir ob-havo sharoiti sabab aholi punktlari asosan shu daryo boʻylab va uning deltasidajoylashgan. Aholining 98 %i mamlakat maydonining taxminan 3 % qismida istiqomat qiladi.

Iqlim

Misr subtropik (kichik qismi) va tropik (katta qismi) iqlim mintaqalarida joylashgan. Bu yerda tropik choʻl iqlimi ustunlik qiladi.

Misrda yoz juda issiq: kunduzi baʼzi joylarda soyadagi termometr 50 °C ga yaqinlashishi mumkin, ammo kechalari harorat ancha past boʻladi; sutkalik harorat farqi sezilarli. Fasllararo harorat farqi bunday katta emas. Sohillarda sutkalik va mavsumiy oʻzgarish mamlakat ichkarisidagidan kichikroq. Iqlim oʻzgarishi hozirda Misr iqlimiga taʼsir koʻrsatib, haddan tashqari jazirama, qurgʻoqchilik va toshqinlar kabi zararli oqibatlarni yuzaga keltirmoqda. Bular qishloq xoʻjaligi va mamlakat iqtisodiyotiga salbiy taʼsir qilmoqda.

Misrda qish nisbatan salqin: yanvarda kunduzgi harorat odatda 20—25 °C atrofida boʻladi. Kechalari sovuq, oʻrtacha 10 °C; choʻllarda hatto yengil sovuq (−5 °C gacha) kuzatilishi mumkin.

Yillik yogʻin juda kam (yiliga 25 mm gacha), faqat Misrning chekka shimolida va Sinay yarimoroli togʻlarida yiliga 200 mm ga yetadi.

Foydali qazilmalar

Mamlakat yer ostida quyidagi zaxiralar mavjud: neft, tabiiy gaz, temir rudasi, fosfatlar, ohaktosh, marganes, rux, qoʻrgʻoshin.

Ichki suvlar

Daryo — Nil— dunyodagi eng uzun daryolardan biri (6853 km). Bu ulkan daryo mintaqadagi sivilizatsiya beshigiga aylangan.

Tuproq va oʻsimliklar

Mamlakat hududining taxminan 96 % ini choʻllar egallaydi, 4 % i esa Nil deltasiga va daryo vodiysiga — Nil, aholi koʻproq yashaydigan shu hududlarga toʻgʻri keladi.

Hayvonot dunyosi

Sharqiy imperator burguti — Misrning milliy qushi.

Misr faunasi quyidagilarni oʻz ichiga oladi: jayronlar, tulkilar, qoʻshoyoqlar, giyenalar, chiyaboʻrilar, begemotlar, timsohlar, tuyalar, koʻp sonli qushlar, hasharotlar, kaltakesaklar va ilonlar.

Amfibiyalar quyidagilardan iborat: 9 tur, ulardan biri (Sclerophrys kassasii) mamlakatga xos endemik turdir.

Tarix

Buyuk Sfinks va Xafra piramidasi joylashgan Giza
Tutanxamon niqobi

Miloddan avvalgi IV—III ming yilliklar chegarasida Nilning yuqori oqimidagi yigirmaga yaqin shahar-davlat, quyi oqimidagi shuncha shahar-davlat ikki hukmdor hokimiyati ostida birlashdi. Koʻp oʻtmay, Yuqori va Quyi Misr oʻrtasidagi urushda Yuqori Misr hukmdori gʻalaba qozonib, yakka hokimga aylandi. Shu tariqa yagona markazga ega, byurokratik apparat boshqaradigan yirik davlat shakllandi. Uning tepasida firʼavn.

Misrliklar va Abdul Nosir 1960-yilda

Davlat tuzilishi

Misr — respublika. Davlat boshligʻi — prezident, u ayni paytda qurolli kuchlarningbosh qoʻmondoni hamdir. Hukumat boshligʻi — bosh vazir. Oliy qonun chiqaruvchi organ — ikki palatali Milliy majlis. Parlament quyi palatasi — Xalq assambleyasi (Majlis ash-Shaʼb) 518 deputatdan iborat, ulardan 508 nafari majoritar tizimboʻyicha saylanadi, 10 nafari esa prezident tomonidan tayinlanadi. Xalq assambleyasida ishchi va dehqonlar hamda ayollar uchun kvotalar mavjud.

29-yanvar 2011-yilda 1981-yilda amalda tugatilgan vitse-prezident lavozimi qayta tiklandi. Bu lavozimga Misr razvedkasining sobiq rahbari Umar Sulaymontayinlandi. 11-fevral 2011-yilda prezident Muborak hokimiyatni Oliy harbiy kengashga topshirdi.

2012-yilda prezident saylovioʻtkazildi. Unda 51,73 % ovoz bilan Muhammad Mursiygʻolib chiqdi. 21-iyun 2012-yilda u prezident lavozimini egalladi.

3-iyuldan 4-iyulga oʻtar kechasi 2013-yilda Muhammad Mursiy armiya va politsiya koʻmagida xalq tomonidan hokimiyatdan agʻdarildi. 26—28-may 2014-yilda oʻtgan saylovdan keyin prezident boʻldi: Abdulfattoh as-Sisiy.

Eng yirik muxolifat harakatlari — Musulmon birodarlar (taqiqlangan; faollar mustaqil nomzod sifatida qatnashadi) va Yangi Vafd partiyasi.

Iqtisodiyot

Ishbilarmonlik markazining koʻrinishi, Qohira
Suvaysh kanali. 2011-yilda undan foydalanish daromadi 5,22 mlrd AQSh dollarini tashkil qilgan.

Misr iqtisodiyoti hozir rivojlanayotgan iqtisodiyotlar qatorida. Asr boshidan davlat ishsizlikni va qashshoqlik chegarasidan pastda yashovchilar sonini sezilarli kamaytirdi. 2025-yil holatiga koʻra Misr quyidagi qitʼada iqtisodiy rivojlanish boʻyicha ikkinchi oʻrinda: Afrika.

Afzalliklari: rivojlangan sayyohlik infratuzilmasi. Xorijda ishlayotgan fuqarolarning pul oʻtkazmalari, shuningdek Suvaysh kanaliorqali yuk tashish bojlari daromad keltiradi. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, xususan, paxta yetishtiriladi (jahondagi jami paxta ishlab chiqarishida Misr ulushi taxminan 3 %). Yengil sanoat rivojlangan.

Zaif tomonlari: importga bogʻliqlik. Terrorizm xavfi vaqtinchalik kamaytirgan turizmdan olinadigan daromadlarni; 2009-yilda esa inqiroz tufayli turizm daromadlari yana kamaydi.

Aholi jon boshiga YIM 2008-yilda 5,4 ming dollar (dunyoda 135-oʻrin), 2022-yilda esa 4089 USD (dunyoda 114-oʻrin) boʻlgan. Ishchilarning 32 %i qishloq xoʻjaligida, 17 %i sanoatda, 51 %i xizmat koʻrsatishda ishlagan. Ishsizlik — 8,4 % (2008-yil); aholining 20 %i kambagʻallik chegarasidan pastda yashagan.

Qayta ishlash sanoatida toʻqimachilik, ayniqsa paxta ipi (275 ming tonna ip, 1995—1996-yillarda) va matolar ishlab chiqarish, shuningdek oziq-ovqat va tikuvchilik sanoati rivojlangan. Asosiy markazlari — Qohira, Iskandariya, Al-Mahalla al-Kubro. Qora metallurgiya (Helvon) va rangli metallurgiya (Nag-Hammadi, Ismoiliya), mashinasozlik, jumladan stanoksozlik, avtomobil va samolyot yigʻish, vagonsozlik (Helvon), kemasozlik (Port-Said, Iskandariya). Neftni qayta ishlash, neft-kimyo (Suvaysh, Qohira, Iskandariya, Tanta) sanoati, mineral oʻgʻitlar (Asvon, Suvaysh, Helvon, Abu-Zaabale, Kafr az-Zayyat va boshqalar) hamda qurilish materiallari ishlab chiqarish rivojlangan.

Fosfatlar Qizil dengiz sohillarida, temir rudasi Nil vodiysida, Nil deltasida esa osh tuzi qazib olinadi. Qishloq xoʻjaligida paxta, sholi, makkajoʻxori, boshqa don ekinlari, dukkakli ekinlar, meva va sabzavotlar yetishtiriladi, chorva boqiladi.

Paxta ekinlarining taxminan 65 %i (1970-yillar maʼlumotlari) Quyi Misr, 25 %i Oʻrta Misrva 10 %i Yuqori Misrhissasiga toʻgʻri keladi. Yuqori Misrda Dandara va Asmuniy, Oʻrta Misrda Giza 66 va Giza 72, Quyi Misrda Giza 45, Giza 67, Giza 68, Giza 69, Giza 70 va Menufiy navlari yetishtiriladi. Bu navlarning barchasi Ikkinchi jahon urushidan keyin yaratilgan; faqat 110 yildan ortiq oʻstirilayotgan, ekin maydonining 7 % ini egallovchi Asmuniy bundan mustasno.

Tashqi savdo

Qishloq hududidagi ishlov beriladigan yer

2017-yilda eksportdan 23,53 mlrd dollar tushgan. Eksport tarkibi: xom neft, neft mahsulotlari, paxta, toʻqimachilik mahsulotlari, meva va sabzavotlar. Asosiy xaridorlar: BAA — 10,9 %, Italiya — 10 %, AQSh — 7,4 %, Buyuk Britaniya — 5,7 %, Turkiya — 4,4 %, Germaniya — 4,3 %, Hindiston — 4,3 %.

2017-yildagi import — 53,02 mlrd dollar. Import tarkibi: sanoat mahsulotlari, oziq-ovqat, kimyo mahsulotlari, yogʻoch materiallari va yoqilgʻi. Asosiy yetkazib beruvchilar: Xitoy — 7,9 %, BAA — 5,2 %, Germaniya — 4,8 %, Saudiya Arabistoni — 4,6 %, AQSh — 4,4 %, Rossiya — 4,3 %.

Misrdan ikkita transafrika avtomobil yoʻli boshlanadi:

  1. Qohira–Dakar avtomobil yoʻli[ingl.]
  2. Qohira–Keyptaun avtomobil yoʻli

Turizm

Naama-Bey koʻrfazidagi plyaj, Sharm ash-Shayx
Katta gipostil zali joylashgan Karnak ibodatxonasi, Luksor
Giza piramidalari

Turizm Misr daromadlarining asosiy manbalaridan biri. Shu sababli davlat bu sohani har tomonlama rivojlantiradi. Dengiz sohillarida, jumladan kurort shaharlarda koʻplab dam olish majmualari qurilmoqda va yangilanmoqda: Sharm ash-Shayx, Hurghada va boshqa shaharlarda.

Misrda turli davr va sivilizatsiyalarga oid yodgorliklar mavjud: qadimgi misrliklar, xristianlar (qibtlar), oʻrta asr arablari madaniyatiga mansub. Eng koʻp tashrif buyuriladigan diqqatga sazovor joylar:

. Qizil va Oʻrta yer dengizlarida dayving, syorfing va shu kabi mashgʻulotlar ishqibozlari uchun koʻplab kurortlar mavjud. Sayyohlarni tabiiy maskanlar — Fayum vohasi, Vadi ar-Rayyonqoʻriqxonasi, «kitlar vodiysi» deb ataluvchi Vadi al-Hitan, shoʻr koʻllar va boshqalar ham jalb etadi.

BMTning Jahon turizm tashkiloti (UNWTO) xalqaro turizm oqimi statistikasiga koʻra, 2017-yilda Misr sayyohlar oqimi eng katta oʻsgan mamlakat boʻldi — 55,1 %.

Siyosat

Ichki siyosat

Misr Arab Respublikasining ichki siyosati iqtisodiy ustuvorliklariga bogʻliq. Hozirda davlat xazinasiga eng koʻp tushum Suvaysh kanaliorqali kemalar oʻtishi uchun olinadigan toʻlovlardan keladi. Ikkinchi oʻrinda keyingi yillarda mamlakatda alohida ahamiyat kasb etgan turizm, uchinchi oʻrinda esa neft va gaz qazib olish turadi.

Mamlakatning ichki siyosati, avvalo, davlat budjetini toʻldiradigan sohalarni saqlab qolish va rivojlantirishga qaratilgan. Investitsiya maqsadida tashkil etiladigan kompaniyalarga (masalan, turizmni rivojlantirishga yoʻnaltirilganlarga) katta soliq imtiyozlari beriladi. Mamlakatga istalgan valyutani cheklanmagan miqdorda olib kirishga ruxsat etiladi. Chet el kompaniyalarining Misr koʻchmas mulkiga sarmoya kiritishi ragʻbatlantiriladi.

Shu bilan birga, 11-fevral 2011-yilgacha Misr bir kishining uzoq yillik hukmronligi ostidagi mamlakat edi. 1981-yildan beri respublikaning oʻzgarmas prezidenti Husni Muborakxalq ommasi bosimi ostida 11-fevral 2011-yilda isteʼfoga chiqdi. Uning siyosati uzoq vaqt aholining aksar qismida jiddiy norozilik uygʻotmagan edi. Respublikada siyosiy kurash deyarli boʻlmagan (hech boʻlmaganda ochiq koʻrinishda). Biroq ayrim faollar, asosan internet orqali va shaxsiy xavfsizligiga tahdid boʻlishiga qaramay, amaldagi tuzum siyosatining ayrim jihatlarini, masalan, politsiya tomonidan qiynoqlar qoʻllanishini ochiq tanqid qilgan.

Koʻplab tarmoqlardagi iqtisodiy qoloqlik hukumatni aholining ayrim qatlamlari savodsizligini bartaraf etish, zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy qilish, koʻplari hanuz kambagʻallik chegarasidan pastda yashovchi fuqarolar turmush darajasini oshirish choralarini koʻrishga majbur qilgan.

Politsiyachi Qohirada

Tashqi siyosat

Isroil mustaqilligi eʼlon qilinganidan soʻng, 15-mart 1948-yilda Misr qoʻshinlari arab koalitsiyasi tarkibida yangi davlat hududiga bostirib kirdi. Urush Isroilning gʻalabasi bilan tugadi. Harbiy qarama-qarshilik 1979-yilgacha davom etdi.

1979-yilda imzolangan Misr–Isroil tinchlik shartnomasi hozirgacha amal qilmoqda. Shunga qaramay, Misr hukumati fuqarolarining bu mamlakat bilan aloqalariga ehtiyotkorlik bilan qaraydi. Isroil bilan aloqasi bor misrliklarga maxfiy politsiyaning qiziqish bildirishi odatiy hol. Shu bois misrliklar Isroilga borishdan tiyilishga harakat qiladi, ammo bu Misrga kelgan xorijiy sayyohlarga taalluqli emas. 2006-yildan beri Isroil bilan muntazam ekskursiya qatnovi yoʻlga qoʻyilgan va xohlovchilar bemalol Quddusshahriga borishi, Eylat, Oʻlik dengiz va boshqa diqqatga sazovor joylarni koʻrishi mumkin.

Misr doimiy ravishda Isroil va falastinlik arablar oʻrtasidagi munosabatlarda vositachilik qiladi..

Sudan va Misr oʻrtasida Haloyib uchburchagideb ataluvchi hududning kimga tegishliligi yuzasidan bahs mavjud. 1899-yilda Buyuk Britaniya va Misr Sudanni oʻzlarining kondominium hududideb eʼlon qildi. Mamlakatning shimoliy chegarasi 22-parallel boʻylab belgilandi va Haloyib shahri rasman Misrga oʻtdi. 1902-yilda Angliya chegarani bir tomonlama oʻzgartirib, uchburchakni Sudanga berdi. 12-noyabr 1955-yilda Sudan mustaqillikka erishdi. 1958-yilda Misr Haloyib hududini egalladi, keyin uchburchak Sudanning foydalanishiga berildi. 1992-yilda Sudan bu hudud qirgʻoqlarini Kanadaning neft kompaniyasiga konsessiyaga bergach, Misr qattiq norozilik bildirdi: International Petroleum Corporation.

1993—1994-yillarda Misr–Sudan chegarasida qurolli toʻqnashuvlar yuz berdi. 1995-yilda Misr mintaqaga qoʻshin yuborib, Haloyib shahri bundan mustasno, barcha bahsli yerlarni nazoratga oldi. 2000-yilda Sudan qoʻshinlarini Haloyibdan chiqardi va yerlar butunlay Misr nazoratiga oʻtdi. 2002-yil avgustida Sudan prezidenti Umar al-Bashir matbuotga hududiy mansublik masalasini qayta koʻrib chiqish uchun BMT Xavfsizlik Kengashiga murojaat yoʻllaganini maʼlum qildi, chunki Haloyib uchburchagi Sudan hududi deb hisoblanadi.

2019-yilda al-Bashir hokimiyatdan agʻdarilgach, Misr hukumati qoʻllab-quvvatlagan shaxs general Abdulfattoh al-Burhon.

Rossiya

As-Sisiy va Putin, 12-avgust 2014-yil

SSSR va Misr qirolligi oʻrtasida diplomatik munosabatlar 1943-yilda oʻrnatilgan. Misrda Jamol Nosir hukmronligi davrida sovet-misr munosabatlari juda yuqori darajada boʻlgan. Misrda sovet harbiy mutaxassislari guruhijoylashib, Isroil bilan qarama-qarshilikda Misr qurolli kuchlarini qoʻllab-quvvatlagan. Iqtisodiy hamkorlik natijasida Asvon GESiqurildi. 1970-yillarda Anvar Sadat davrida Misr AQSh tomon yoʻnaldi va SSSR bilan munosabatlar yomonlashdi. 1980-yillarda Husni Muborak davrida munosabatlar tiklandi.

XXI asr boshlarida Misr rossiyalik sayyohlar eng koʻp boradigan mamlakatlardan biriga aylandi. 2002-yilda Misrda AvtoVAZzavodi qurildi. 2005-yilning birinchi yarmida Rossiya–Misr savdo aylanmasi 450 mln dollarni tashkil etdi. Rossiyadan Misrga eksport 387 mln dollar, Misrdan Rossiyaga eksport esa 61 mln dollar boʻldi. Misr Rossiyadan poʻlat, neft mahsulotlari va don sotib olib, unga ayrim qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini eksport qiladi. 22-noyabr 2005-yilda Rossiya va Misr Rossiyaning Jahon savdo tashkilotiga (JST)aʼzo boʻlishi yuzasidan muzokaralarni yakunlab, tegishli kelishuvni imzoladi. Rossiya Misrning roziligi evaziga Misrdan eksport qilinadigan ayrim tovarlarga savdo imtiyozlari berdi. 2018-yilga kelib savdo aylanmasi 7 mlrd dollarga yetdi va Misr Rossiya oziq-ovqat mahsulotlarining eng yirik isteʼmolchisiga aylandi.

Arab bahori va 2012-yilda Misrda «Musulmon birodarlar» tashkilotining hokimiyatga kelishi ikki davlat munosabatlarini murakkablashtirdi; Rossiya Federatsiyasi Oliy sudi ushbu tashkilotni terrorchi deb topgan. Biroq 2013-yilda «Musulmon birodarlar» agʻdarilib, general as-Sisiy hokimiyatga kelgach, munosabatlar sezilarli yaxshilandi. 2014-yilda as-Sisiy arab dunyosidan tashqarida birinchi boʻlib Rossiyaga tashrif buyurdi. Rossiya va Misr Suriyada jangarilarga qarshi kurashayotgan hukumatni va Liviyada general Xalifa Haftar hukumatini qoʻllab-quvvatladi. 2022-yildan beri Rossiyaning «Rosatom» kompaniyasi Misrdagi birinchi atom elektr stansiyasi qurilishini olib bormoqda: «Ad-Dabaa».

Turkiya

XXI asrda Misr va Turkiyaning ikki tomonlama munosabatlari beqaror boʻlgan. Husni Muborak hukmronligi davrida ikki mamlakat savdo aloqalarini rivojlantirgan. 2011-yilda Arab bahori boshlanib, Muborak agʻdarilgach, Turkiya «Musulmon birodarlar» tashkilotini va hokimiyatga kelgan Muhammad Mursiyni qoʻllab-quvvatladi. 2013-yilgi harbiy toʻntarishdan soʻng general as-Sisiy hokimiyatga kelishi bilan aloqalar keskin yomonlashdi. 2013-yil noyabrda Misr oʻz elchisini Turkiyadan chaqirib olib, Turkiya elchisini nomaqbul shaxs deb eʼlon qildi. Keyingi yillarda ham taranglik saqlanib qoldi. Turkiyaning Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikadagi faol ekspansionistik siyosati Misrni tashvishga soldi. Qohira va Anqara Liviya fuqarolar urushidaturli tomonlarni qoʻlladi, shuningdek Turkiya Sudanning Qizil dengiz sohilida harbiy baza joylashtirishni rejalashtirdi.

2019-yilda Turkiyaning Oʻrta yer dengizi sharqidagi gaz va neft konlari ustidan nazorat oʻrnatish urinishlari ikki mamlakat oʻrtasida keskinlikni oshirdi. Bunga javoban Misr, Kipr, Gretsiya, Isroil, Italiya, Iordaniya va Falastin Turkiya va uning ittifoqchisi boʻlgan Liviya hukumatiga qarshi dengiz resurslarini nazorat qilish uchun «Sharqiy Oʻrta yer dengizi gaz forumini» tashkil etdi. 2019-yil kuzida Misr Turkiyaning harbiy bosqinini Suriyada qoraladi.

AQSh

As-Sisiy va Jo Bayden, 11-noyabr 2022-yil

11-sentabr 2001-yil fojiasi AQShni arab dunyosining koʻplab davlatlaridan, jumladan Misrdan uzoqlashtirdi. Shunga qaramay amerikalik investorlar bu mamlakatga tobora koʻproq eʼtibor qaratmoqda.[manba 280 kundan beri koʻrsatilmagan].

Maʼmuriy-hududiy boʻlinish

Misrning maʼmuriy boʻlinishi

Misr Arab Respublikasi maʼmuriy jihatdan 27 ta muhofazaga (arab. محافظة‎ muḥāfaẓä) boʻlingan.

2008-yilda quyidagi muhofazalar tashkil etildi: Helvon va 6-oktabr. 2009-yil dekabrda esa Luksor.

muhofazasi tashkil etildi. Muhofazalar maʼmuriy markazlar yoki tumanlarga (markazlarga) va shaharlarga boʻlinadi. Markazlar esa oʻz navbatida nahiyalarga (tumanlarga) ajratiladi.

Xaritadagi
raqam
Viloyat Maʼmuriy
boshqaruv
markazi
Maydoni,
km²
Aholi
soni
(2006)
Aholi
zichligi,
kishi/km²
1 Daqahliya Al-Mansura 3538 4 985 187 1409,04
2 Qizil dengiz (Al-Bahr al-Ahmar) Hurghada 120 000 288 233 2,40
3 Buhayra Damanhur 9826 4 737 129 482,10
4 Al-Fayyum Al-Fayyum 6068 2 512 792 414,11
5 Gʻarbiya Tanta 1942 4 010 298 2065,04
6 Iskandariya Iskandariya 2300 4 110 015 1743,48
7 Ismoiliya Ismoiliya 5067 942 832 186,04
8 Giza Giza 13 184 3 143 486 238,43
9 Minufiya Shibin al-Kom 2499 3 270 404 1308,69
10 Al-Minya Al-Minya 32 279 4 179 309 129,47
11 Qohira Qohira 3085 6 758 581 2190,79
12 Qalyubiya Banha 1124 4 237 003 3769,58
13 Luksor Luksor 2960 451 318 152,47
14 Vadi al-Jadid Al-Xorja 440 098 187 256 0,43
15 Sharqiya Az-Zaqoziq 4911 5 340 058 1087,37
16 Suvaysh Suvaysh 9002 510 935 56,76
17 Asvon Asvon 62 726 1 184 432 18,88
18 Asyut Asyut 13 720 3 441 597 250,85
19 Bani Suvayf Bani Suvayf 10 954 2 290 527 209,60
20 Port-Said Port-Said 1345 570 768 424,36
21 Dumyot Dumyot 910 1 092 316 1200,35
22 Janubiy Sinay (Janub Sino) At-Tur 31 272 149 335 4,76
23 Kafr ash-Shayx Kafr ash-Shayx 3467 2 618 111 755,15
24 Matruh Marsa-Matruh 166 563 322 341 1,94
25 Qino Qino 8980 3 001 494 334,24
26 Shimoliy Sinay (Shimol Sino) Al-Arish 27 564 339 752 12,33
27 Suhaj Suhaj 11 218 3 746 377 333,96
Jami996 60272 716 22372,96

Misrning yangi poytaxti

Mamlakatning yangi poytaxti qurildi (hududi — taxminan 700 km², istiqboldagi aholisi — taxminan 5 mln kishi, oʻz xalqaro aeroportiga ega). U Qohiradan 45 km sharqda joylashgan boʻlib, vaqt oʻtishi bilan Qohira poytaxt maqomini unga topshirishi kerak.

Aholi

Misr aholisi sonining oʻzgarish grafigi
Aholining yosh-jins piramidasi Misrda, 2024-yil
Qibt ruhoniysi qibt ibodatxonasi mehrobi yonida
Misr aholisi zichligi (kishi/ km²)

Misr Yaqin Sharqdagi va arab dunyosidagi eng koʻp aholiga ega mamlakat, Afrika qitʼasida esa aholi soni boʻyicha uchinchi oʻrinda. 1970–2010-yillarda tibbiyot yutuqlari va qishloq xoʻjaligi unumdorligi oshishi, yaʼni yashil inqilob.

natijasida aholi soni tez oʻsdi. Napoleon 1798-yilda Misrga bostirib kirganida mamlakat aholisi atigi 3 million edi. 1939-yilda Misr aholisi 16,5 mln kishiga yetgan.

Aholi Nil daryosi boʻyida va Nil deltasida (ayniqsa Qohira va Iskandariyada), shuningdek Suvaysh kanaliyaqinida toʻplangan. Aholining taxminan 90 %i islomga eʼtiqod qiladi, qolgan dindorlarning koʻpchiligi xristianlar, avvalo qibt pravoslavlari. Misrliklarni diniy mansubligidan tashqari, yirik shaharlarda yashovchilar va fallohlar — qishloq joylarda yashovchi dehqonlarga ham ajratish mumkin.

Misrliklar hozirgi kunda eng yirik etnik guruh boʻlib, jami aholining 99,6 % ini tashkil etadi. Etnik ozchiliklar orasida sharqiy choʻl va Sinay yarimorolida yashovchi turklar, yunonlar, arab badaviylari, berberlar va Nil boʻyidagi nubiy jamoalari bor. Shuningdek, beja, dom va fayyumqabilalari ham bor. Shaharlashuv ortib borishi bilan ular asta-sekin boshqa aholiga qoʻshilib ketmoqda. Xalqaro migratsiya tashkilotimaʼlumotlariga koʻra, 2,7 millionga yaqin misrlik xorijda yashaydi. Misr migrantlarining taxminan 70 %i arab davlatlarida istiqomat qiladi (923 600 nafari Saudiya Arabistonida, 332 600 nafari Liviyada, 226 850 nafari Iordaniyada, 190 550 nafari Quvaytda va mintaqaning boshqa mamlakatlarida), qolgan 30 %i asosan Yevropa va Shimoliy Amerikada (318 000 nafari AQShda, 110 000 nafari Kanadada, 90 000 nafari Italiyada) yashaydi.

Misrda soni aniq boʻlmagan qochqinlar va boshpana izlovchilar ham bor, ularning soni 500 000 dan 3 milliongacha deb baholanadi. Mamlakatda taxminan 70 000 falastinlik va yaqinda kelgan 150 000 iroqlik qochqin bor, eng katta qochqin guruhi esa Sudandankelgan. Bir paytlar Misrdagi yirik yunon va yahudiy jamoalari deyarli yoʻqolgan; ularning kam sonli vakillari qolgan, biroq koʻplab yahudiylar diniy bayramlarda Misrga ziyoratga kelishadi. Qohira, Iskandariya va boshqa shaharlarda yahudiylar tarixiga oid muhim arxeologik va tarixiy yodgorliklar mavjud.

Daromadlar taqsimotiga oid baholarga koʻra, Misr aholisining 35–40 %i kuniga 2 AQSh dollariga teng miqdordan kam daromad oladi, aholining 2–3 % ini esa boy deb hisoblash mumkin.

Tillar va din

Masjid (Asvon, Misr)

Hozirgi Misr aholisining aksariyati arab tilida soʻzlashadi va islomning sunniylik yoʻnalishiga eʼtiqod qiladi. Biroq aholi orasida qibtlarham boʻlib, ular xristianlar (qibt pravoslavlari) sanaladi va maʼlum darajada qadimgi Misr tilidankelib chiqqan qibt tilini saqlab qolgan. Turli manbalarga koʻra, Misr aholisining 15 % igachasi xristian, mahalliy aholining 90 % igachasi musulmondir. Qibt xristianlari huquqni muhofaza qiluvchi organlar, davlat xavfsizlik idoralari va davlat xizmatida juda oz sonli. Misrning eng janubiy qismida nubiy tillarida (soʻzlashuvchilar (nubiylar), ular jami aholining taxminan 0,3 % ini tashkil etadi.

Radikal islomning koʻplab mafkurachilari Qohira universitetida tahsil olgan. Oxirgi 30 yil davomida Misrning diniy hayotida nisbatan tinch davr hukm surgan, ammo shunga qaramay radikal islomchilar va qibtlar oʻrtasida vaqti-vaqti bilan mojarolar yuz beradi. 1-yanvar 2011-yilda Iskandariya shahridagi qibt ibodatxonasida yangi yil ibodati vaqtida terrorchilik hujumi sodir etildi. Portlashda 20 nafardan ortiq odam halok boʻldi, 100 nafardan ortiq kishi jarohatlandi.

Misrda xristianlik Iskandariyada vujudga kelib, u yerdan mamlakat boʻylab yoyilgan.

Xristianlik Misrda Iskandariyada paydo boʻlgan va asta-sekin butun mamlakatga tarqalgan. Iskandariya pravoslav cherkoviga milodiy I asr oʻrtalarida avliyo xushxabarchi Markasos solgan. Shuningdek, Iskandariyada Xalkidon soboridan oldingi davrga mansub Qibt pravoslav cherkovimarkazi joylashgan. Uning vakillari ham oʻzini Misrdagi dastlabki xristianlarning davomchilari deb hisoblaydi. Cherkov Xalkidon sobori qarorlarini rad etib, miafizitlikkaamal qiladi. Qibt cherkoviga patriarxrahbarlik qiladi. Hozirgi vaqtda patriarxlik taxtini (patriarx Shenuda III 17-mart 2012-yilda vafot etganidan keyin) Feodor IIegallab turadi. Patriarx qarorgohi Iskandariyada joylashgan.

VII asrda kirib kelgan islom Misrni musulmon dunyosining siyosiy va diniy markaziga aylantirdi. Anvar Sadat davrida islom rasman davlat dini maqomini oldi, shariat esa huquqning asosiy manbaiga aylandi. Hozir islom oilaviy va ijtimoiy hayotga xristianlikdan ancha kuchliroq taʼsir koʻrsatadi. Misrdagi dunyoviy qonunchilik asosini musulmon huquqi — shariat normalari tashkil qiladi, biroq ular yumshatilgan shaklda qoʻllanadi. Islom aksariyat misrliklar hayotining ajralmas qismidir. Azon (islomda namozga chaqiriq) kuniga besh marta yangraydi va iqtisodiy hayotdan tortib ommaviy axborot vositalari hamda koʻngilochar sohalargacha bilvosita taʼsir koʻrsatadi. Qohira koʻplab masjidlari va minoralari bilan mashhur boʻlib, haqli ravishda «1000 minora shahri» deb ataladi.

Madaniyat

Misr iyerogliflari dunyodagi eng qadimgi yozuv turlaridan biridir.
Qadimgi Misr yozuvi

Misr poytaxti Qohira arab kinosi va zamonaviy arab musiqasi ishlab chiqarilishining yetakchi markazidir..

Adabiyot

Misr adabiyoti oʻz boshlanishini oladi: Qadimgi Misr adabiyotidan.

boshlanadi. Mamlakatning eng katta kutubxonasi — Milliy kutubxona va arxiv.

Misrshunoslik va Misr merosi

Qohira muzeyi — dunyodagi eng katta qadimgi Misr sanʼati asarlari toʻplami.

Misr olimlarni dunyoda eng koʻp jalb qiladigan joylardan biridir. Misrshunoslik fani qadimgi mamlakatning madaniyati va tili hamda tarixini oʻrganadi. Bu mamlakat — Qadimgi Misr. Misrshunoslikning fan sifatida yuzaga kelishi J. F. Shampolyonning 14-sentabr 1822-yilda chop etilgan «Janob Dasiega maktub» asari bilan bogʻlanadi. Unda qadimgi Misr iyeroglif yozuvitizimi aniq va toʻgʻri tasvirlangan. Shampolyon 22-sentabr 1822-yilda Parijdagi Yozuvlar akademiyasida bu haqda maʼruza qilgan.

Qohiradagi Misr muzeyida dunyoning 23 nafar buyuk misrshunosining byustlari oʻrnatilgan yodgorlik mavjud. Ular orasida V. S. Golenishchev— taniqli rus misrshunosining 2006-yilda qoʻyilgan byusti ham bor.

Shuningdek, quyidagi misrshunoslarning byustlari mavjud: F. J. Shaba, Iogann Dyumixen (1833—1894), Konradus Leyemans(ingl.) (1809—1893), Ch. V. Gudvin (1817—1878), E. Ruje, S. Byorch, E. Xinks (1792—1866), L. Vassalli(ingl.) (1812—1887), E. Brugsh(nem.) (1842—1930), K. R. Lepsius, Sh.-T. Deveria (1831—1871), I. Rozellini, L. Habashi(ingl.) (1906—1984), S. Gabra(frans.) (1892—1979), S. Hasan (1887—1961), A. Kamol(isp.) (1851—1923), M. Z. Gʻonim, J.-F. Shampolyon, A. Peyron(ital.) (1785—1870), V. Pleyte(nider.) (1836—1903), G. Maspero, P. Le Paj(ingl.) (1822—1897). Ushbu byustlar quyidagi shaxs haykalini oʻrab turadi: Ogyust Mariett.

OAV

Davlat radiosi va televideniyesini boshqaruvchi organ — Milliy OAV qoʻmitasi («Maspero»). U avvalgi Radio va televideniye ittifoqining (اتحاد الإذاعة والتلفزيون‎, Egyptian Radio and Television Union, ERTU) vorisi hisoblanadi va quyidagi radiostansiyalarni birlashtiradi: «Umumiy dastur» (إذاعة البرنامج العام‎) (1934-yilda ishga tushirilgan), «Yevropa dasturi» (1934-yilda ishga tushirilgan; ingliz va fransuz tillarida eshittirish olib boradi), Qohira radiosi (1953-yilda ishga tushirilgan), «Madaniy dastur» (إذاعة البرنامج الثقافي‎) (1957-yilda ishga tushirilgan), «Yaqin Sharq radiosi» (إذاعة الشرق الأوسط‎) (1964-yilda ishga tushirilgan), «Qurʼon radiosi» (اذاعة القران الكريم‎) (1964-yilda ishga tushirilgan), «Musiqiy dastur» (إذاعة البرنامج الموسيقى‎) (1968-yilda ishga tushirilgan), «Yoshlar dasturi» (إذاعة الشباب والرياضة‎) (1975-yilda ishga tushirilgan), «Taʼlim dasturi» (الإذاعة التعليمية‎), mintaqaviy radiostansiyalar (الاذاعات الإقليمية‎) (1981-yilda ishga tushirilgan), «Qoʻshiqlar» radiosi (الأغاني‎) (2000-yilda ishga tushirilgan), telekanallar: Birinchi(Vikimaʼlumot) (1960-yilda ishga tushirilgan) va Ikkinchi(Vikimaʼlumot) (1961-yilda ishga tushirilgan), sunʼiy yoʻldosh telekanali Nile TV International(ingl.) hamda 6 ta hududiy telekanal.

Adabiyotlar

  • Misr Arab Respublikasi: maʼlumotnoma / SSSR Fanlar akademiyasi, Afrika instituti. — Moskva: Nauka, 1990. — 355 b.
  • Vasilyev A. M. Misr va misrliklar. — Moskva: Misl, 1986.
  • Gusterin P. V. Arab Sharqi shaharlari. — Moskva: Sharq–Gʻarb, 2007. — 352 b. — (Ensiklopedik maʼlumotnoma). — 2000 nusxa. — ISBN 978-5-478-00729-4.
  • Dunyo mamlakatlarining huquqiy tizimlari. Ensiklopedik maʼlumotnoma / A. Ya. Suxarev tahriri ostida. Moskva: NORMA, 2003. «Misr» maqolasi. 244—254-betlar.
  • Belyakov V. V. Rus Misri. — Moskva: Veche, 2008. — 336, [16] b. — (Xorijdagi ruslar). — 4000 nusxa. — ISBN 978-5-9533-3014-5.
  • Petrovskiy N. S., Matveyev V. V. Misr — ming yilliklar farzandi / Ilmiy muharrir va soʻzboshi muallifi, akademik V. V. Struve. — Leningrad: Detgiz, 1959. — 288 b.

Havolalar