| Himolay | |
|---|---|
| sanskritcha हिमालय, soddalashtirilgan xitoycha 喜马拉雅山脉, tibetcha ཧི་མ་ལ་ཡ, bengalcha হিমালয়, nepalcha हिमालय, urducha ہمالیہ | |
Himolayning topografik xaritasi | |
| Xususiyatlari | |
| Shakllanish davri | bo‘r davri |
| Maydoni | 1 089 133 km² |
| Uzunligi | 2330 km |
| Kengligi | 1335 km |
| Eng baland nuqtasi | |
| Eng baland cho‘qqisi | Jomolungma |
| Eng baland nuqtasi | 8848 m |
| Joylashuvi | |
| 28°49′00″ shim. keng. 83°23′31″ sharq. uzun.HGYaO | |
| Davlatlar | |
Himolay (sanskritcha हिमालयः, IAST: himālayaḥ «qorlar maskani»; xitoycha an'anaviy yozuvda 喜馬拉雅山脈, soddalashtirilgan yozuvda 喜马拉雅山脉, pinyin xǐmǎlāyǎ shānmài, Palladiy tizimida simalaya shanmay; tibetcha ཧི་མ་ལ་ཡ; bengalcha হিমালয় পর্বতমালা; nepalcha हिमालय; urducha سلسلہ کوہ ہمالیہ) — Yer yuzidagi eng baland tog‘ tizimi hisoblanadi. Himolay Tibet yassitog‘ligi (shimolda) bilan Hind-Gang tekisligi (janubda) oralig‘ida joylashgan. Tog‘lar Markaziy Osiyodagi tog‘ cho‘llari bilan tropik landshaftlarga boy Janubiy Osiyo o‘rtasidagi yaqqol iqlimiy va tabiiy chegaradir. Himolay Hindiston, Nepal, Tibet avtonom rayoni Xitoy, Pokiston va Butan.
Himolay tog‘lari Markaziy va Janubiy Osiyo tutashgan hududda 2900 km dan ortiq uzunlikka va qariyb 350 km kenglikka ega. Maydoni taxminan 650 ming km². Tizmalarining o‘rtacha balandligi 6 km ga yaqin, eng baland nuqtasi 8848 m — Jomolungma (Everest). Bu yerda 10 ta (butun dunyodagi 14 tadan) sakkiz minglik cho‘qqi mavjud; ularning har biri dengiz sathidan 8000 m dan ortiq balandlikka ko‘tariladi.
Himolayning shimoli-g‘arbida yana bir nihoyatda baland tog‘ tizimi — Qoraqurum joylashgan. Brahmaputra vodiysi Himolayni Transhimolaydan ajratib turadi. Himolay bilan Sino-Tibet tog‘lari o‘rtasidagi chegara Myanmaning eng shimoliy nuqtasi yaqinidan o‘tadi.
Aholi asosan dehqonchilik bilan shug‘ullanadi, garchi iqlim sharoiti faqat ayrim donli ekinlar, kartoshka va boshqa ba'zi sabzavotlarni yetishtirishga imkon bersa ham. Dalalar qiya terasalarda joylashgan.
Etimologiyasi
Tog‘lar nomi nepalcha himal — «qorli tog‘» degan so‘zdan kelib chiqqan. «Himolay» — alohida nomlarga ega ko‘plab «himal»larning umumiy nomi. Ye. M. Pospelovfikricha, «Himolay» nomining keng tarqalgan «qorlar maskani» talqini yetarlicha aniq emas. Qadimgi yunonlar va rimliklar Himolayni Imaus (Imaos).
Geografiyasi
Himolay tog‘lari Hind-Gang tekisligi ustidan 3 pog‘ona bo‘lib ko‘tariladi va Sivalik (Old Himolay), Kichik Himolay (jumladan, Pir-Panjal, Dhaoladhar va boshqa tizmalar), shuningdek, ulardan bo‘ylama botiqlar (Katmandu vodiysi, Kashmir vodiysi va boshqalar) orqali ajralgan Katta Himolay. Katta Himolay Assam, Nepal, Kumaon va Panjob Himolayiga bo‘linadi.
Dengiz sathidan 8 km dan baland cho‘qqilar Katta Himolayga kiradi. Bu yerdagi eng past dovonlar ham 4 km dan yuqori balandlikda joylashgan. Katta Himolayga alp tipidagi tog‘ qirralari, balandliklarning keskin farqi va kuchli muzlanish (maydoni 33 ming km² dan ortiq) xos. Bu tizma sharqda Brahmaputra vodiysi, g‘arbda esa Hind daryosi bilan chegaralanadi (bu yirik daryolar butun tog‘ tizimini uch tomondan o‘rab turadi). Himolayning eng chekka shimoli-g‘arbiy cho‘qqisi Nanga-Parbat (8126 m), sharqiy cho‘qqisi esa Namjagbarva (7782 m).
Kichik Himolay cho‘qqilarining o‘rtacha balandligi 2,4 km, faqat g‘arbiy qismidagina dengiz sathidan 4 km ga yetadi.
Eng past tog‘ tizmasi — Sivalik — butun Himolay bo‘ylab Brahmaputradan Hind daryosigacha cho‘ziladi va hech qayerda 2 km dan oshmaydi.
Himolaydan Janubiy Osiyo — Hind, Gang, Brahmaputra.
Himolay xalqaro alpinizm markazlaridan biri (asosan Nepalda).

Hududlar
Geografik jihatdan Himolay Hindiston subqit'asida joylashgan. Himolay joylashgan davlat va hududlar ro‘yxati:
- Pokiston
- Ozod Kashmir (bahsli hudud)
- Gilgit-Baltiston (bahsli hudud)
- Xitoy
- Shaksgam vodiysi (bahsli hudud)
- Aksaychin (bahsli hudud)
- Tibet avtonom rayoni
- Nepal
- Hindiston
- Ladax (bahsli hudud)
- Himachal-Pradesh
- Uttarakhand
- Sikkim
- Darjiling dagi G‘arbiy Bengaliya
- Arunachal-Pradesh (bahsli hudud)
- Butan
Iqlimi
Himolay Hindiston pasttekisligini Tibet yassitog‘ligidan ajratib turadi. Tog‘larning janubiy yonbag‘irlari mavsumiy shamollar — mussonlar ta'sirida bo‘ladi. Yozda bu yerga ko‘p yog‘in yog‘adi: sharqda yiliga 4 m gacha, g‘arbda 1 m gacha. Shimoliy yonbag‘irlar esa sovuq va quruq kontinental iqlim ta'sirida bo‘ladi.
Baland tog‘larda yozda sovuq −25 °C gacha kuchayadi, qishda esa harorat −40 °C gacha tushadi. Bu yerda soatiga 150 km gacha tezlikdagi dovullar va ob-havoning keskin o‘zgarishi ham tez-tez kuzatiladi.
Muzliklar
Himolaydagi muzliklarning umumiy maydoni 33 000 km², ulardagi qor hajmi taxminan 6 600 km³. Muzliklar asosan yirik tog‘ massivlari va eng baland cho‘qqilar atrofida joylashgan. Eng uzun muzliklar — Gangotri va Zema (26 km), shuningdek, Rongbuk muzliklari kiradi. Rongbuk muzligi shimoliy yonbag‘rida joylashgan tog‘ — Jomolungma.
Muzliklardagi muz daralari, muz sharsharalari va yoriqlar zonalari doimo o‘zgarib turadi. Donador qor (firn)ning keng maydonlari kam uchraydi, chunki tik yonbag‘irlar ularning shakllanishiga to‘sqinlik qiladi. Eriyotgan muzlik suvlari quyidagi yirik daryolarni to‘yintiradi: Gang, Hind va Brahmaputra.
Himolayning g‘arbida qor chegarasi janubiy yonbag‘irlarda taxminan 5000 m, shimoliy yonbag‘irlarda 5700—5900 m balandlikda. Himolayning sharqida qor chegarasi janubiy yonbag‘irlarda 4500—4800 m, shimoliy yonbag‘irlarda esa 6100 m balandlikda joylashgan. Muzliklar asosan dendritsimon (yoki himolaycha) tipda bo‘lib, qor chegarasidan 1300—1600 m pastga tushadi.
O‘simliklar dunyosi


Himolayda o‘simliklarning balandlik mintaqalari bo‘yicha taqsimlanishi yaqqol ko‘zga tashlanadi: pastdan yuqoriga qarab quyidagilar bir-birini almashtiradi: teray (botqoqlashgan changalzorlar), doimiy yashil tropik, keng bargli, ignabargli, aralash o‘rmonlar, alp o‘tloqlari.
Shimoliy, quruqroq yonbag‘irlarda mussonlarning ta'siri susayadi va tog‘ dashtlari hamda chala cho‘llar ustunlik qiladi. Tog‘ etaklarida quruq savanna va ignabargli o‘rmonlar, ulardan yuqoriroqda esa bir oz zichroq keng bargli o‘rmonlar joylashgan. G‘arbiy Himolay etaklarida dxak daraxti (Butea monosperma) o‘sadi; undan qimmatli smola va qimmatbaho yog‘och olinadi.
Sharqda 1 km balandlikkacha bo‘lgan yonbag‘irlar nam va botqoqli changalzor tipidagi teray deb ataluvchi o‘rmonlar bilan qoplangan. Bu yerda sal daraxtlari (Shorea robusta) o‘sadi, ularning yog‘ochi qimmatli. Yuqoriroqda tropik o‘rmonlar mintaqasi boshlanadi; unda bambuk, palmalar va daraxtsimon qirqquloqlar o‘sadi.
2 km dan yuqorida keng bargli o‘rmonlar, xususan, emanlar, magnoliyalar, kashtanlar va zaranglar ustunlik qiladi. 2,6 km dan yuqorida ignabargli daraxtlar, jumladan, himolay qarag‘aylari va kedrlar ko‘proq uchraydi.
3,5 km dan 4 km gacha mintaqa rododendronlar va pakana butalar, shuningdek, baland tog‘ yo‘sinlari. 5 km dan yuqorida muzlik-qor mintaqasining landshaftlari tarqalgan.
Doimiy qor chegarasi janubiy tomonda 4,5 km, shimoliy tomonda 6 km balandlikdan o‘tadi.
2000–2019-yillarda Nepal Himolayida o‘rmon qoplamining muntazam kengayish tendensiyasi kuzatildi. Bu jarayon o‘rta tog‘li tabiiy-geografik mintaqada (Middle Mountains) ayniqsa yaqqol namoyon bo‘ldi. Fazoviy ma'lumotlar tahlili o‘rmonlarning jadal qayta tiklanish o‘choqlarini («qaynoq nuqtalar») aniqladi; ularning maydoni baland tog‘ va pasttekisliklarda kuzatilgan shu kabi jarayonlar maydonidan kattaroq bo‘ldi. Bu o‘zgarishlar qishloq aholisining ko‘chishi va yerdan foydalanish tizimlarining o‘zgarishi kabi ijtimoiy-iqtisodiy omillar bilan bog‘liq. O‘ta yuqori aniqlikdagi (VHR) sun'iy yo‘ldosh suratlari tiklanish muddatlarini aniqlashtirishga imkon berdi: haydalma yerlarning o‘rmonga aylanishi 6–10 yil ichida qayd etildi. Bu qulay biotik sharoitda o‘simliklar qoplamining tezkor tabiiy almashinuvi (suksessiya) mumkinligini ko‘rsatadi. Yangi o‘rmonlarning 68,8% qismi ilgari butazorlar egallagan yerlarda, 26,5% qismi esa tashlab ketilgan ekin maydonlarida shakllangan.
Hayvonot dunyosi
Himolay hayvonot dunyosi landshaftlarning xilma-xilligi bilan belgilanadi. Teray mintaqasi o‘tloqlarida hind karkidoni (Rhinoceros unicornis) yashaydi. Alp mintaqasi o‘tloqlari yo‘qolib ketish xavfi ostidagi qor qoploni (irbis) (Uncia uncia)ning yashash joyidir. Janubiy yonbag‘irning quyi qismida Hindistonga xos fauna uchraydi. Janubiy yonbag‘irlarning tropik mintaqasida hayvonot dunyosi eng xilma-xildir. O‘rmonlarda yirik sutemizuvchilar, sudralib yuruvchilar va hasharotlar yashaydi. Baland tog‘ faunasi Tibetnikiga yaqin. Himolayning shimoliy tomonida himolay ayiqlari, mushk kiyiklari va turli xil antilopalar, yovvoyi otlar, yovvoyi echkilar, yovvoyi qo‘ylar, yaklar, tog‘ echkilari uchraydi. Kemiruvchilar.
Geologiyasi
Himolay tog‘lari asosan uchlamchi davrda oligotsen bosqichida, alp tog‘ hosil bo‘lishi jarayoni davomida shakllangan. Shu bois ular shimolga qarab balandlashib boruvchi izchil va muntazam yoylardan iborat nisbatan yosh tog‘lardir. Janubiy tog‘ etaklari asosan qumtoshlar va konglomeratlar, asosiy yonbag‘irlar hamda markaziy qism esa gneyslar, kristalli slaneslar, granitlar, fillitlar va boshqa magmatik hamda metamorfik jinslardan tarkib topgan. Bu hududda kuchli tuproq eroziyasi kuzatilib, tik jarliklar va tog‘ ko‘chkilari yuzaga keladi.
Himolayning o‘sishi davom etmoqda. 1999-yil noyabrida AQSH Milliy geografiya jamiyatiga mansub alpinistlar va olimlar global sun'iy yo‘ldosh joylashuvni aniqlash tizimi (GPS) ma'lumotlari yordamida Everest balandligi dengiz sathidan 8850 m ekanini, ya'ni avval o‘lchanganidan 2 m balandligini aniqladilar. Bu o‘lchov XIX asr o‘rtalarida ingliz topograflari va kartograflari tomonidan amalga oshirilgan edi. Biroq Nepal hukumati hozircha yangi raqamni tan olmagan.
Eng baland tog‘lar
Himolayda 10 ta (dunyodagi jami 14 tadan) sakkiz ming metrlik cho‘qqi mavjud — bular tog‘lar, ularning balandligi 8 km/8 ming metrdan oshadi.
Eng baland tog‘ Yer yuzida quyidagi davlatlar chegarasida joylashgan: Nepal va Xitoy, Tibet avtonom rayoni. Davlat chegarasi ikki davlat o‘rtasida tog‘ qirrasi va cho‘qqisi bo‘ylab o‘tadi. Shunday qilib, Jomolungmaning shimoliy yonbag‘ri Xitoy hududiga, janubiy — yonbag‘ri esa Nepalga tegishli.
Uning nepalcha nomi — Sagarmatha, tibetcha nomi esa — Jomolungma degani «Ilohiy Ona Yer» yoki «Xudolar onasi » ma'nosini bildiradi
Tog‘ga Everest nomi balandligi dastlab o‘lchangan XIX asr o‘rtalarida britaniyalik olim Jorj Everest ( (inglizcha George Everest, 1790—1866) sharafiga berilgan. U bosh geodezist sifatida topografiya xizmatida ishlagan. Bu xizmat Britaniya Hindistonida faoliyat yuritgan.
Cho‘qqi dengiz sathidan 8848 m balandlikda joylashgan.
Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar
Himolay hududida Hindiston, Nepal va Butan kabi davlatlarning ko‘plab muhofaza etiladigan tabiiy hududlari joylashgan.
- Shuningdek qarang: Nepalning muhofaza etiladigan hududlariinglizcha
Sagarmatha milliy bog‘i
Sagarmatha milliy bog‘i joylashgan hudud — Nepalning Baland Himolay markaziy qismi. Uning maydoni 1240 km². Jomolungmadan tashqari, bu yerda sakkiz ming metrlik cho‘qqilar Lxotse va Cho-Oyu.
Bog‘ hududida sutemizuvchilarning ko‘plab turlari, jumladan, endemik turlar — qor qoploni (irbis), qora himolay ayig‘i, himolay bo‘risi va tibet tulkisi uchraydi. Qushlardan himolay kalxati, asl burgut va dengiz burguti ham uchraydi.
1976-yilda Sagarmatha milliy bog‘i Jahon madaniy va tabiiy merosi ro‘yxatiga kiritildi. Bu ro‘yxat YUNESKO tomonidan Yer xalqlarining tabiiy boyliklari va an'anaviy turmush tarzini asrash uchun tuzilgan.
Aholisi
Himolay etaklarida topilgan dastlabki odam manzilgohlari taxminan miloddan avvalgi 8000-yilga taalluqli. Bu hududga janubdan hind-oriy xalqlari — Hindiston yarimoroli aholisi ko‘chib kelgan; g‘arbdan eroniy tillarda so‘zlashuvchi hamda turkiy xalqlar; shimoli-sharqdan esa tibetliklar kelib joylashgan.
Yirik vodiylarning aksariyatida aholi bir-biridan nisbatan mustaqil yashagan va turli davlat tuzilmalari vujudga kelgan. Shu sababli ko‘plab hududlarda yopiq etnik guruhlar shakllangan. Ladax da yashovchi dardlarning yuz tuzilishi O‘rta dengiz bo‘yi xalqlariga xos bo‘lgani uchun ayrim tadqiqotchilar ularni oriylarning eng bevosita avlodlari deb hisoblaydi. Boshqalar ularni Aleksandr Makedonskiyjangchilarining avlodlari deb biladi. Saqlanib qolgan manbalarga ko‘ra, uning qo‘shini miloddan avvalgi IV asrda Kullu vodiysi. Himolay hududida sherpalar yashaydi. Ular bu yerga G‘arbiy Tibetdan XV-XVI asrlarda, ehtimol, kuchliroq qo‘shnilarning bosimi ostida ko‘chib kelgan.
XIX asrda Himolay Britaniya imperiyasining ta'sir doirasiga kirdi. Britaniya Hindistoni mustaqillik olgach va Hindiston hamda Pokistonga bo‘linishi natijasida 1947-yilda Kashmir mojarosi boshlandi. Sobiq knyazlikning g‘arbiy va shimoliy hududlari, jumladan, Jammu va Kashmir — Gilgit, Baltiston — Qoraqurum tizmasi va Xitoy chegarasigacha Pokiston tomonidan egallandi. Tibetga tutash sharqiy va shimoli-sharqiy hududlarni esa XXR egalladi.
Shimoliy Himolay aholisining aksariyati hozirgacha o‘z ehtiyojiga mo‘ljallangan dehqonchilik bilan shug‘ullanadi. Doimiy aholi punktlari, odatda, suv va nisbatan tekis maydon bor joylarda, 3800-4000 m gacha balandlikdagi vodiylarda joylashgan. Dehqonchilikka yaroqli barcha yerlar terasalanib, kichik dalalarga bo‘lingan. Bu yerda arpa, suli, kartoshka, no‘xat, sholg‘om, sabzi va boshqa ekinlar yetishtiriladi. Qulay hududlarda, masalan, Lex va Nubra vodiysida olmalar, hatto o‘riklar ham pishib yetiladi. Shuningdek, tovuqlar va chorva mollari, asosan, qo‘ylar hamda echkilar boqiladi. Baland tog‘li yoki qurg‘oqchil hududlarda yagona faoliyat mavsumiy yaylov chorvachiligidir. Qo‘ylar, echkilar va yaklarni deyarli qor chegarasigacha uchratish mumkin. Faqat chorvachilik bilan shug‘ullanuvchi qishloqlar kam va ular iqlimi eng og‘ir joylarda joylashgan.

Hudud, ayniqsa, Ladax, Zanskar va Manali atrofi iqtisodiyotida turizm katta o‘rin tutadi. Sherpalar tog‘ ekspeditsiyalarida qatnashib, qo‘shimcha daromad oladi. Bugun sherpalar nafaqat yuk tashuvchi, balki Himolayni o‘rganish uchun Yevropa, Amerika yoki Avstraliyadan kelgan tadqiqotchilarning tajribali, yaxshi jihozlangan va teng huquqli hamkorlaridir.
Dinlar

Himolaydagi asosiy dinlar — buddaviylik, hinduiylik va islom. Quyidagi ro‘yxatda eng muhim diniy maskanlarning ayrimlari berilgan.
- Hemkund — oxirgi sikx gurusi Gobind Singx.
- Haridvar — hinduiylikdagi yetti asosiy muqaddas shahardan biri.
- Badrinath — Vishnuga bag‘ishlangan ibodatxona.
- Kedarnath — bu yerda Kedarnath ibodatxonasi — eng muqaddas hinduiy ibodatxonalaridan biri joylashgan.
- Gangotri — muzlik bo‘lib, uning yaqinidagi suvda cho‘milish muqaddas marosim hisoblanadi.
- Devaprayag — «beshta muqaddas qo‘shilish»dan biri (Panch-Prayag); u Alaknanda daryosida joylashgan..
- Rishikesh — bu yerda Lakshmana ibodatxonasi joylashgan..
- Kaylas — quyidagi xudolarning qarorgohi: Shiva va Uma.
- Amarnath — hinduiy mifologiyasiga ko‘ra, Shiva hayot sirini Parvatiga tushuntirgan g‘or..
- Vayshno-Devi — hinduiylikning muqaddas g‘or ibodatxonalaridan biri bo‘lib, Shaktiga bag‘ishlangan..
Himolay bilan quyidagi afsonaviy obyektlar ham bog‘liq:
- Qor odami — Himolayda yashashi mumkinligi taxmin qilinadigan yirik odamsimon mavjudot.
- Shambala — Tibet yoki Osiyoning qo‘shni hududlarida joylashgan afsonaviy mamlakat. U bir qator qadimiy matnlarda, jumladan, Kalachakra-tantra.
Yo‘llar

XX asr o‘rtalarigacha mintaqada yagona qatnov yo‘llari karvon so‘qmoqlari bo‘lgan. Ular Himolayning turli vodiy-davlatlarini bir-biri bilan, shuningdek, janubiy va g‘arbiy tekisliklar, Pomir, O‘rta Osiyo, Tibet va Xitoy bilan bog‘lagan. Bunday so‘qmoqlar hozir ham, ayniqsa, avtomobil yo‘llari mavjud bo‘lmagan yoki ular o‘tib bo‘lmaydigan paytda muhim rol o‘ynaydi.
Mintaqada avtomobil yo‘llari qurilishi faqat XX asr o‘rtalarida Srinagar — Kargil — Lex yo‘li bilan boshlandi. U uzoq yillar deyarli yagona yo‘l bo‘lib qoldi. Keyin 1970-80-yillarda Lex — Kyelang — Manali yo‘li qurilib, u Katta Himolay tizmasidan va balandligi 5000 m dan ortiq bir nechta dovondan o‘tdi. O‘sha vaqtda Xitoy chegarasi tomonga bir necha yo‘l tarmoqlari va Kargil — Padum yo‘li ham qurildi. Bu yo‘llarning barchasi yilning atigi bir necha oyida, taxminan iyun o‘rtalaridan oktabr o‘rtalarigacha ochiq bo‘ladi; qolgan paytda dovonlarni qor bosadi. Hozir Zanskarda.
Cho‘qqilarni zabt etganlar
| Cho‘qqi | Balandligi (m) | Davlat | Birinchi zabt etilgan yil |
|---|---|---|---|
| Jomolungma | 8848 | Nepal/Xitoy (Tibet) | 1953 |
| Kanchenjanga | 8586 | Nepal/Hindiston | 1955 |
| Lxotse | 8516 | Nepal/Xitoy (Tibet) | 1956 |
| Makalu | 8463 | Nepal/Xitoy (Tibet) | 1955 |
| Cho-Oyu | 8201 | Nepal/Xitoy (Tibet) | 1954 |
| Dhaulagiri | 8167 | Nepal | 1960 |
| Manaslu | 8156 | Nepal | 1956 |
| Nanga-Parbat | 8126 | Pokiston | 1953 |
| Annapurna | 8091 | Nepal | 1950 |
| Shishabangma | 8027 | Xitoy (Tibet) | 1964 |
Himolayda birinchi bo‘lib zabt etilgan sakkiz ming metrlik cho‘qqi Annapurna (1950).
Birinchi muvaffaqiyatli ko‘tarilish Everest cho‘qqisiga 29-may 1953-yilda sherpa Tensing Norgay va yangi zelandiyalik Edmund Hillari tomonidan amalga oshirilgan.
Yevropalik ayollar orasida birinchi bo‘lib Everest (1978) cho‘qqisini zabt etgan — polshalik alpinist Vanda Rutkevich (u 1992-yilda Kanchenjangaga ko‘tarilish chog‘ida halok bo‘lgan).
Ekspeditsiyalar odatda bahor yoki kuzda tashkil etiladi; qishda ko‘tarilish ancha qiyin.
1982-yil bahorida 11 nafar sovet alpinistidan iborat guruh Everestning janubi-g‘arbiy yonbag‘rini birinchi bo‘lib zabt etdi. Sayyoraning eng baland cho‘qqisiga uch marta ko‘tarilish amalga oshirildi: alpinistlar Everestga 2-3 kishidan bo‘lib ko‘tarildi, 4 kishi esa tunda cho‘qqiga yetdi.
Everestni qishda birinchi marta (fevral 1980-yil) polshaliklar Kshishtof Velitski va Leshek Tixi zabt etishga muvaffaq bo‘ldi.
Hozirga qadar odamlar Everest cho‘qqisiga taxminan 1200 marta ko‘tarilgan. Zabt etganlar ro‘yxatida 900 ta ism bor (ayrimlar bir necha marta ko‘tarilgan). Cho‘qqiga 60 yoshli erkak va 13 yoshli o‘smir ham chiqqan, 1998-yilda esa birinchi nogiron kishi ham cho‘qqiga ko‘tarilgan.
Aynan 1956-yilda yapon T. Imanishi va sherpa G. Nobru birinchi bo‘lib Manaslu.
Keyin 1996-yilda qozog‘istonlik alpinist Anatoliy Bukreyev birdaniga 4 ta sakkiz ming metrlik cho‘qqini zabt etdi: Jomolungma, Lxotse, Cho-Oyu, Shishabangma (u 1997-yil Annapurnaga ko‘tarilish chog‘ida halok bo‘lgan).
Har bir alpinistning orzusi «Yer toji» — barcha 14 ta sakkiz ming metrlik cho‘qqini zabt etishdir. Ulardan 10 tasi Himolayda joylashgan. Barcha 14 ta sakkiz ming metrlik cho‘qqini zabt etgan birinchi inson 1986-yilda italiyalik Raynxold Messner bo‘ldi. MDH mamlakatlari orasida barcha 14 ta cho‘qqini zabt etgan ilk alpinist Denis Urubko edi. Ungacha bunday natija ukrainalik alpinist Vladislav Terzyulga tegishli deb hisoblangan, ammo uning ikkilamchi cho‘qqilarga qilgan ko‘tarilishlari — Broud-Pik va Markaziy Shishabangma — hisobga olinmagan..
Mashhur alpinistlar
- Jorj Mellori (1886—1924) — Jomolungmani zabt etishga ilk urinishni amalga oshirgan britaniyalik alpinist: Jomolungma.
- Jon Xant (1910—1998) — Everestga birinchi muvaffaqiyatli ko‘tarilish ekspeditsiyasi rahbari.
- Tensing Norgay (1914—1986) — Edmund Hillari bilan birga tarixda birinchi bo‘lib Everestni zabt etgan.
- Moris Ertsog (1919—2012) — fransiyalik alpinist. U Lui Lashenal bilan sakkiz ming metrlik cho‘qqini birinchi bo‘lib zabt etgan — Annapurna.
- Edmund Hillari (1919—2008) — Tensing Norgay bilan birga Everestni tarixda birinchi bo‘lib zabt etgan yangi zelandiyalik alpinist.
- German Bul (1924—1957) — birinchi bo‘lib Nanga-Parbat (yakka holda va kislorodsiz) hamda Broud-Pik.
- Kris Bonington (1934-yilda tug‘ilgan) — sakkiz ming metrlik cho‘qqiga (Annapurnaga) devor bo‘ylab (Janubiy devor orqali) birinchi ko‘tarilgan britaniyalik alpinist. U o‘n to‘qqizta ekspeditsiyaning qatnashchisi va rahbari bo‘lgan, jumladan, to‘rt marta Everestga ekspeditsiya uyushtirgan.
- Raynxold Messner (1944-yilda tug‘ilgan) — dunyodagi barcha o‘n to‘rtta cho‘qqini birinchi bo‘lib zabt etgan italiyalik alpinist; ular sakkiz ming metrlik cho‘qqilardir..
- Yeji Kukuchka (1948—1989) — 14Q dasturini (barcha sakkiz ming metrlik cho‘qqilarni kislorodsiz zabt etish) bajarish tezligi bo‘yicha ikkinchi o‘rinni egallagan polshalik alpinist.
- Erxard Loretan (1959—2011) — barcha o‘n to‘rtta sakkiz ming metrlik cho‘qqini zabt etgan shveysariyalik alpinist.
- Edmund Visturs (1959-yilda tug‘ilgan) — barcha o‘n to‘rtta sakkiz ming metrlik cho‘qqini zabt etgan yagona amerikalik alpinist.
- Pemba Dorje — Everestga 8 soat 10 daqiqada ko‘tarilish tezligi bo‘yicha rekord o‘rnatgan sherpa.
- Apa Tensing (1960 yoki 1962-yilda tug‘ilgan) — nepallik alpinist. 11-may 2010-yilda Everestga yigirma birinchi marta ko‘tarilgan; maqolada bu o‘sha paytdagi rekord deb qayd etilgan.
- Kshishtof Velitski (1950-yilda tug‘ilgan) — barcha o‘n to‘rtta sakkiz ming metrlik cho‘qqini zabt etgan beshinchi odam, polshalik alpinist. Ulardan uchtasiga (Everest, Kanchenjanga, Lxotse) birinchi bo‘lib qishda ko‘tarilgan.
Ko‘tarilishdagi qiyinchiliklar
Hudud dengiz sathidan juda balandda joylashgani sababli deyarli barcha ko‘tarilishlar baland tog‘ alpinizmiga xosdir. Bunday ko‘tarilishlarda odatiy texnik to‘siqlarga havoning siyrakligi ham qo‘shiladi. Siyrak havoda organizmning qarshilik ko‘rsatish qobiliyati pasayadi, diqqatni jamlash bilan bog‘liq muammolar, xotira susayishi va gallyutsinatsiyalar yuzaga kelishi, miya yoki o‘pka shishi (ya'ni tog‘ kasalligi) rivojlanishi mumkin. Alpinistlarning ko‘pchiligi (ayniqsa, ko‘tarilishni tashkil etuvchi firmalar xizmatidan foydalanuvchilar) kichik (odatda, titandan yasalgan) kislorod ballonini olib yuradi. Ko‘plab o‘lim holatlari aynan tog‘ kasalligi yoki uning belgilariga bog‘liq.
8 km dan yuqorida «o‘lim zonasi» boshlanadi. Bu zona inson hayoti uchun yaroqsiz: bu balandlikda organizm hatto o‘rtacha energiya sarfidan keyin ham kuchini tiklay olmaydi.
Ekologiyasi
Tijoratlashgan turizm va alpinizmning tijoratlashuvi atrof-muhitga, ayniqsa, tog‘ etaklaridagi sayyohlik bazalari yaqinida xavf tug‘dirmoqda. Everestga tijoriy ko‘tarilishlarning ko‘payishi (ko‘pincha texnika yordamida) Himolay ekotizimiga tahdid solmoqda. Ilgari nihoyatda musaffo bo‘lgan muzliklardagi chiqindilar suvni ifloslantirmoqda, holbuki, butun ichimlik suvining yarmi Yerdagi tog‘lardan keladi.
Iqlim o‘zgarishi Himolayda o‘sadigan ayrim o‘simliklarning shifobaxsh xususiyatlariga ta'sir qilishi mumkin.
Madaniyatga ta'siri
Hinduiylikda Himolay tog‘lari Himavat xudosi timsolida gavdalantiriladi; u Mahabharata asarida tilga olingan va qor xudosi hisoblanadi. U Ganga va Sarasvatining, shuningdek, Parvatining otasi bo‘lib, Parvati Shivaga turmushga chiqqan..
Himolaydagi ayrim joylar hinduiylik, jaynizm, sikxizm va buddaviylikda diniy ahamiyatga ega. Mashhur misol — Taksang-Laxang; rivoyatlarga ko‘ra, Padmasambhava shu yerda Butandagi buddaviylik harakatiga asos solgan.
Himolayda Tibet buddaviylari uchun muhim ko‘plab ziyoratgohlar, jumladan, Dalai-lama qarorgohi joylashgan. Tibetda 3200 dan ortiq monastir, tibetlik musulmonlar uchun esa masjidlar mavjud.
San'at, adabiyot va kinoda
- Kim — Jozef Kipling yozgan roman. Unda Katta o‘yin.
- Shangri-La — Himolayda joylashgan, «Yo‘qotilgan ufq» (Lost Horizon) romanida tasvirlangan xayoliy mamlakat. Roman muallifi — Jeyms Xilton.
- Tenten Tibetda — belgiyalik yozuvchi va rassom Erje. Jurnalist Tenten Himolaydagi samolyot halokatini tekshiradi.
- Bir necha bosqich Tomb Raider II o‘yinida, yana bir bosqich esa Tomb Raider: Legend o‘yinida Himolayda kechadi.
- «Qora nargis» filmi Himolayda monastir tashkil etgan rohibalar ordeni haqida hikoya qiladi.
- Everest (2015) — sarguzasht filmi islandiyalik rejissyor Baltasar Kormakur tomonidan suratga olingan. Film haqiqiy voqealarga asoslangan; ular 1996-yil mayida Himolayda sodir bo‘lgan.
- Himolay ostida Insoniyat imperatorining laboratoriyasi joylashgan. U yerda u o‘zining 20 nafar Primarx o‘g‘lini yaratgan (Warhammer).
Adabiyotlar
- Skott Ellsvort, «Himolay uchun kurash. Imperiyalarning dunyo tomi uchun telbalarcha poygasi», «Bombora» nashriyoti, Moskva, 2026, ISBN 978-5-04-204305-5.
- Himolay tog‘lari // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Himolay : [arxivlangan 18-oktabr 2022-yil] / N. N. Alekseyeva; Ark. V. Tevelev (geologik tuzilishi va foydali qazilmalari) // Germafrodit — Grigoryev [Elektron resurs]. — 2007. — B. 131—134. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 7). — ISBN 978-5-85270-337-8.
- Pospelov Ye. M. Dunyodagi geografik nomlar. Toponimik lug‘at / mas'ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgartirilmagan. — Moskva: Russkiye slovari, Astrel, AST, 2002. — 512 b. — 3 000 nusxa. — ISBN 5-17-001389-2.
- Chopra, Maharaj K. Himolay chegarasidagi urush: Hindiston harbiy nuqtayi nazari. // Military Review. — 1963-yil may. — 43-jild — 5-son. (hududning harbiy-geografik tavsifi)
Havolalar
- Kembrij va Yel universitetlarining «Raqamli Himolay» tadqiqot loyihasi (inglizcha). Asl nusxadan arxivlangan: asl nusxa 18-yanvar 2013-yil.
- Himolay tog‘larining geologiyasi (inglizcha)
- Himolayning paydo bo‘lishi (inglizcha)
- Himolaydagi biologik xilma-xillik // Yer ensiklopediyasi (Encyclopedia of Earth)inglizcha (inglizcha)