
3D-printer — dastgoh bo‘lib, raqamli dasturiy boshqaruvga ega va faqat additiv amallarni bajaradi, ya’ni tayyorlanayotgan buyumga materialni oz-ozdan qo‘shadi. Odatda materialni qatlamma-qatlam yotqizish usulidan foydalanadi, biroq detalni suyuq fotopolimer hajmida uzluksiz shakllantirish usullari ham mavjud; bunda detal qatlamlarga ajratilmay, yaxlit holda shakllanadi.
3D-bosib chiqarish additiv texnologiyalar turkumiga kiradi va dastlab tezkor prototiplash vazifalari uchun mo‘ljallangan edi. Hozirda esa mazkur texnologiya sanoat korxonalarida kichik seriyali ishlab chiqarishda, jumladan, yakuniy mahsulot qismlari va mustaqil vazifani bajaruvchi konstruktiv komponentlarni tayyorlashda keng qo‘llanadi.
Texnologiyalar
3D-bosib chiqarish turli usullar va materiallar yordamida amalga oshiriladi, ammo ularning barchasi qattiq jismni qatlamma-qatlam hosil qilish («o‘stirish») tamoyiliga asoslanadi.
- Qatlamlarni hosil qilishda qo‘llanadigan texnologiyalar turlari
| Tur | Texnologiya | Bir vaqtning o‘zida bir necha material bilan bosib chiqarish | Rangli bosib chiqarish | Tavsif |
|---|---|---|---|---|
| Ekstruziya | Eritib yotqizish usulida modellashtirish (ingl. fused deposition modeling, FDM) | mumkin | mumkin | Sovish natijasida materialning qotishi — bosma kallak eritilgan termoplastikni platformaga (odatda isitish funksiyasiga ega) siqib chiqaradi. Material tez qotib, avvalgi qatlamlarga yopishadi va bo‘lajak buyumni shakllantiradi. |
| Robokasting (Robocasting yoki direct ink writing, DIW) | mumkin | mumkin | «Siyoh» (odatda keramik shlam) soplodan suyuq holda chiqadi, ammo psevdoplastiklik xususiyati tufayli darhol kerakli shaklni oladi. | |
| Fotopolimerizatsiya | Lazerli stereolitografiya (laser stereolithography, SLA) | mumkin emas | mumkin emas | Ultrabinafsha lazer suyuq fotopolimerni yoritadi (fotoniqob orqali yoki asta-sekin, pikselma-piksel). |
| SLA-DLP | mumkin emas | mumkin emas | Ultrabinafsha DLP fotopolimerni yoritadi. | |
| SLA-LCD | mumkin emas | mumkin emas | Ultrabinafsha nur chiqaruvchi yorug‘lik diodlari matritsasi fotopolimerni suyuq kristalli ekran (LCD) niqobi orqali yoritadi. | |
| Tekislangan kukun qatlami ustida qatlam hosil qilish | 3D Printing, 3DP | mumkin emas | mumkin | yelimlash — oqimli bosib chiqarish usuli bilan suyuq yelim surtish orqali kukun zarralarini biriktirish. |
| Elektron nur yordamida eritish (electron-beam melting, EBM) | mumkin emas | mumkin emas | Metall kukunini elektron nur yordamida vakuumda eritish. | |
| Selektiv lazerli sinterlash (selective laser sintering, SLS) | mumkin emas | mumkin emas | Kukunni lazer nurlanishi ta’sirida eritish. | |
| Metallni to‘g‘ridan-to‘g‘ri lazerli sinterlash (direct metal laser sintering, DMLS | mumkin emas | mumkin emas | Metall kukunini lazer nurlanishi ta’sirida eritish. | |
| Selektiv issiqlik bilan sinterlash (selective heat sintering, SHS) | mumkin emas | mumkin emas | Kukunni isituvchi kallak yordamida eritish. | |
| Sim shaklidagi materialni uzatish | Elektron nur yordamida erkin shaklli buyumlarni tayyorlash (electron beam freeform fabrication, EBF), elektron nurli additiv ishlab chiqarish (Electron-beam additive manufacturing, EBAM) | mumkin | mumkin | Uzatib berilayotgan sim materialni elektron nurlanish ta’sirida eritish. |
| Laminatsiyalash | Buyumlarni laminatsiyalash (laminated object manufacturing, LOM) | mumkin | mumkin | Buyum ishchi materialning bir-birining ustiga ketma-ket joylashtirilib, yelimlanadigan ko‘plab qatlamlaridan hosil qilinadi. Bunda lazer (yoki kesuvchi asbob) har bir qatlamda bo‘lajak buyum kesimining konturini kesib chiqadi. |
| Kukunni nuqtali uzatish | To‘g‘ridan-to‘g‘ri lazerli eritib qoplash, to‘g‘ridan-to‘g‘ri elektron nurli eritib qoplash (Directed Energy Deposition) | mumkin | mumkin | Uzatib berilayotgan kukun lazer yoki elektron nur ta’sirida eriydi. |
| Oqimli bosib chiqarish | Ko‘p oqimli modellashtirish usuli (Multi Jet modeling, MJM) | mumkin | mumkin | Ishchi material oqimli bosib chiqarish yordamida yotqiziladi. |
- Izohlar:
- Qalin keramik aralashmalar ham yirik me’moriy modellarni 3D-bosib chiqarishda o‘z-o‘zidan qotuvchi material sifatida qo‘llanadi.
- Bioprinterlar — tajriba qurilmalari bo‘lib, ularda bo‘lajak obyektning (ko‘chirib o‘tkazish uchun mo‘ljallangan organning) 3D-tuzilmasi tirik hujayralarni o‘z ichiga olgan tomchilar yordamida bosib chiqariladi. Keyinchalik hujayralarning bo‘linishi, o‘sishi va o‘zgarishi obyektning yakuniy shakllanishini ta’minlaydi. 2013-yilda xitoylik olimlar tirik to‘qimadan quloq, jigar va buyraklarni bosib chiqarishni boshladilar. Xanchjou Dianzi universiteti tadqiqotchilari «Regenovo» deb nomlangan 3D-bioprinterni yaratdilar. Regenovo ishlab chiquvchisi Syuy Mingen o‘sha paytda to‘liq ishlaydigan bosma organlar keyingi o‘n-yigirma yil ichida yaratilishi mumkinligini bashorat qilgan edi. Xuddi shu yili Belgiyaning Xasselt universiteti tadqiqotchilari 83 yoshli belgiyalik ayol uchun yangi jag‘ni muvaffaqiyatli bosib chiqardilar. 2016-yil boshida «Skolkovo» markazi vitse-prezidenti Kirill Kayem shunday xabar berdi: «Rossiyaning 3D-printerida bosib chiqarilgan qalqonsimon bez ... laboratoriya sichqonining organizmiga implantatsiya qilindi va muvaffaqiyatli faoliyat ko‘rsatmoqda ... Ular boshqa organlarni, jumladan, buyrak va jigarni ham bosib chiqarishni rejalashtirmoqda. Hozircha bularning barchasi laboratoriya darajasida, ammo bu qurilmaning o‘zini ham rivojlantirishga yordam beradi».
Bosma kallakni joylashtirishning turli texnologiyalari ham qo‘llanadi:
- Dekart koordinatalari tizimiga asoslangan — bunda qurilmada o‘zaro perpendikulyar uchta yo‘naltirgich bo‘ladi va ularning har biri bo‘ylab bosma kallak yoki modelning asosi harakatlanadi.
- Uchta parallelogram yordamida — bunda radial simmetrik joylashgan uchta dvigatel bosma kallakka ulangan uchta parallelogram asoslarini o‘zaro muvofiqlashtirib siljitadi (qarang: Delta-robot).
- Avtonom — bunda bosma kallak o‘z shassisiga o‘rnatiladi va butun qurilma shassini harakatlantiruvchi biror yuritma yordamida ko‘chadi.
- Aylanuvchi stolchali 3D-printer — bir yoki bir nechta o‘qda chiziqli harakat o‘rniga aylanish harakatidan foydalaniladi.
- Qo‘lda boshqariladigan — bunda bosma kallak ruchka yoki qalam shaklida bo‘ladi va foydalanuvchi uni tez qotadigan materialni uchidan chiqarish lozim deb hisoblagan fazoviy nuqtaga o‘zi olib boradi. Bunday qurilma «3D-ruchka» deb ataladi va uni 3D-printerlar qatoriga kiritish ma’lum darajada shartlidir. Soviganda qotadigan termopolimerdan hamda fotopolimerdan foydalanadigan, ultrabinafsha nur ta’sirida qotuvchi turlari mavjud.
Qo‘llanilishi


- Ushbu texnologiyadan tezkor prototiplash uchun, ya’ni modellar va obyektlarning prototiplarini keyinchalik takomillashtirish maqsadida tez tayyorlashda foydalaniladi. Loyihalash bosqichidayoq butun obyekt yoki uning uzeli konstruksiyasini tubdan o‘zgartirish mumkin. Muhandislikda bunday yondashuv yangi mahsulotni ishlab chiqarish va o‘zlashtirish xarajatlarini sezilarli kamaytirishi mumkin.
- Tezkor ishlab chiqarish uchun — 3D-printerlar qo‘llab-quvvatlaydigan materiallardan tayyor detallar yasash. Bu kichik seriyali ishlab chiqarish uchun juda qulay yechimdir.
- Modellar va qoliplarni quymachilik uchun tayyorlash.
- Shaffof materialdan yasalgan konstruksiya mexanizmning «ichki» ishlashini ko‘rish imkonini beradi. Xususan, Porsche muhandislari bundan avtomobil transmissiyasida moy oqimini hali ishlab chiqish bosqichidayoq o‘rganishda foydalanganlar.
- Uy sharoitida turli mayda buyumlarni tayyorlash.
- Murakkab, yirik, mustahkam va arzon tizimlarni ishlab chiqarish. Masalan, uchuvchisiz samolyot Polecat[ingl.] — Lockheed kompaniyasining samolyoti bo‘lib, uning aksariyat detallari yuqori tezlikdagi uch o‘lchamli bosib chiqarish usulida tayyorlangan.
- Dori vositalari, protezlar va organlarni tayyorlash.
- Bino va inshootlar qurish uchun.
- Qurol qismlarini yaratish uchun (Defense Distributed). Qurolni yaxlit holda bosib chiqarish bo‘yicha tajribalar ham o‘tkazilmoqda.
- Tajriba texnikalari (avtomobillar, telefonlar, radioelektron uskunalar) uchun korpuslar ishlab chiqarish.
- Oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish.
Qurolni 3D-bosib chiqarish
2012-yilda internetdagi Defense Distributed tashkiloti «istalgan odam internetdan yuklab olib, 3D-printerda bosib chiqara oladigan ishlaydigan plastik to‘pponcha yaratish» rejalarini e’lon qildi. 2013-yil may oyida ular ishlanmani yakunlab, otiladigan birinchi namunasini — Kodi Uilson yaratgan Liberator to‘pponchasini namoyish etdilar. Biroq ko‘p o‘tmay AQSh Davlat departamenti ko‘rsatmalarni veb-saytdan olib tashlashni talab qildi. Uzoq davom etgan sud jarayonlaridan so‘ng Defense Distributed o‘z huquqini himoya qila oldi va AQSh hukumati bilan 3D-bosib chiqariladigan qurol modellarini tarqatishga ruxsat beruvchi kelishuvga erishdi.
21-noyabr (2013-yil) kuni Filadelfiya (AQSh) shahrida o‘qotar qurollarni 3D-printerlar yordamida tayyorlashni taqiqlovchi qonun qabul qilindi.
Buyuk Britaniyada 3D-printerda bosilgan qurollarni ishlab chiqarish, sotish, sotib olish va saqlash noqonuniy hisoblanadi.
Binolar qurilishi
2014-yilda qurilish sohasida 3D-bosib chiqarish uchun betondan foydalanish bo‘yicha katta yutuqlarga erishila boshlandi.
2014-yil davomida Shanxaydagi WinSun kompaniyasi dastlab 3D-printerda bosib chiqarilgan o‘nta uyning 24 soat ichida qurilganini e’lon qildi, keyin esa besh qavatli turar joy va hashamatli uy bosib chiqardi.
Janubiy Kaliforniya universitetida ulkan 3D-printerning dastlabki sinovlari o‘tkazildi. U bir sutkada umumiy maydoni 250 m² bo‘lgan uyni bosib chiqara oladi.
2015-yil oktabr oyida «Dastgohsozlik» ko‘rgazmasi doirasida (Krokus-Ekspo) Rossiyada ishlab chiqilgan qurilish 3D-printerlari hamda ularning sanoat namunalari namoyish etildi.
2016-yil may oyida dunyoda birinchi bo‘lib 3D-printerda bosib chiqarilgan bino — Dubai Future Foundation ofisi ochildi.
2017-yil fevral oyida Rossiyada 3D-printerda butunlay bosib chiqarilgan birinchi uy Moskva viloyatidagi Stupino shahrida qurildi. Uy zavodda tayyorlangan qismlardan yig‘ilmasdan, qurilish maydonchasining o‘zida butunlay bosib chiqarildi.
Amerikaning Apis Cor kompaniyasi 3D-printer yordamida uy qura oldi. Uning maydoni 38 m² bo‘lib, qurilish atigi bir sutka davom etdi. Kompaniya ma’lumotiga ko‘ra, qurilishda ishlatilgan material kamida 175 yil xizmat qila oladi. Uy barcha muhandislik kommunikatsiyalari bilan ta’minlangan; unda yo‘lak, yashash xonasi, hammom va ixcham oshxona mavjud. Bunday uyning narxi 10 134 AQSh dollarini tashkil etgan. Mazkur printer istalgan o‘lcham va shakldagi binoni qura oladi. Kompaniya vakillarining aytishicha, yagona cheklov — fizika qonunlaridir.
Shveytsariyaning Riom-Parsonz kommunasida alohida loyihalangan 9 ta beton ustundan iborat installyatsiya o‘rnatildi. Har bir ustun balandligi 2,7 m. Ular qurilish fabberi yordamida qolipsiz, 2,5 soat ichida 3D-bosib chiqarish asosida to‘liq balandligicha tayyorlandi.
Qurilishni avtomatlashtirish katta mablag‘ni tejash imkonini beradi. 3D-bosib chiqarish va avtomatlashtirish yordamida ekologik toza, yuqori sifatli uylar quruvchi Mighty Buildings kompaniyasining ta’kidlashicha, bosib chiqarish jarayonining 80% kompyuterlashtirilgani sababli korxonaga avval zarur bo‘lgan ishchi kuchining atigi 5% qismi yetarli bo‘ladi. Bu ishlab chiqarish sur’atini ham ikki baravar oshiradi.
Tataristonning Zelenodolsk tumanidagi Aysha qishlog‘ida Rossiyada birinchi marta 3D-bosib chiqarish yordamida turar joylar majmuasi qurilishi boshlandi.
Tibbiyotda 3D-bosib chiqarish
- Dori vositalari
AQShning Oziq-ovqat mahsulotlari va dori vositalari sifatini nazorat qilish boshqarmasi (Food and Drug Administration — FDA) 2015-yilda dunyoda birinchi marta 3D-bosib chiqarish yordamida tabletka ishlab chiqarishni ma’qulladi. Aprecia Pharmaceuticals kompaniyasi yaratgan Spritam preparati tutqanoq xurujlarini epilepsiya bilan og‘rigan bemorlarda nazorat qilishga mo‘ljallangan..
- Protezlash
3D-bosib chiqarish usulida protezlar va implantatlar.
- Ko‘chirib o‘tkazish uchun organlar
2018-yilda usulni sinash maqsadida inson hujayralaridan kichraytirilgan yuraklar 3D-printerda bosib chiqarilib, hayvonlarga ko‘chirib o‘tkazish orqali tekshirilgan.
2019-yilda ko‘z shox pardasini muvaffaqiyatli tayyorlash haqida hisobot e’lon qilingan. 3D-printerda tayyorlangan quloq supralari va siydik pufagini odamlarga ko‘chirib o‘tkazish operatsiyalari muvaffaqiyatli o‘tgan.
Dasturlar
3D-model yaratilgandan so‘ng, avtomatlashtirilgan loyihalash (CAD) tizimlaridan foydalaniladi. Ular 3D-bosib chiqarishni boshqarishni qo‘llab-quvvatlaydi. Ko‘p hollarda bosib chiqarish uchun STL fayl formati, ba’zi holatlarda esa XYZ ishlatiladi. Deyarli barcha printerlarning bosib chiqarishni boshqarish uchun o‘z dasturiy ta’minoti mavjud: ularning bir qismi tijoriy, boshqalari esa ochiq kodlidir. Masalan, 3D-printerlar orasida PICASO 3D uchun Polygon, 3DTouch uchun Axon 2, MakerBot uchun MakerWare, Ultimaker uchun Cura, Prusa uchun Prusa Slicer qo‘llanadi. Biroq yuqorida tilga olingan Cura va Prusa Slicer, shuningdek Slic3r dasturlari boshqa ishlab chiqaruvchilarning va mustaqil yig‘ilgan turli printerlar bilan ham ishlay oladi.
Fayl formatlari
3D-bosib chiqarishda qo‘llanadigan eng keng tarqalgan fayl kengaytmalari:
- OBJ — 3D-modellashtirish dasturlari va 3D-printerlarning aksariyati qo‘llab-quvvatlaydigan ochiq fayl formati;
- STL — rangsiz va bir rangli bosib chiqarishda ishlatiladi;
- VRML (yoki WRL) — rangli 3D-bosib chiqarishda qo‘llanadi, teksturalarni qo‘llab-quvvatlaydi va 3D Builder hamda Print 3D dasturlari bilan mos keladi; bu dasturlar Windows 10 tarkibidagi standart dasturlardir;
- X3G — MakerBot 3D-printerlarining fayl turi;
- PLY — 3D-skanerlashda ishlatiladigan fayl formati;
- FBX — Autodesk kompaniyasi ishlab chiqqan fayl formati bo‘lib, 3ds Max, Autodesk Maya va kompaniyaning boshqa dasturlari o‘rtasida ma’lumot almashish uchun xizmat qiladi;
- GCODE — ko‘plab 3D-printerlarda bosib chiqarish jarayonini boshqarish uchun ishlatiladigan fayl formati. GCODE fayllarini Simplify3D, GCode Viewer singari turli 3D-bosib chiqarish dasturlari, shuningdek, oddiy matn muharririda ham ochish mumkin, chunki ularning tarkibi oddiy matndan iborat.
- STEP — zamonaviy Cura, PrusaSlicer, OrcaSlicer, Bambu Studio va Simplify3D slayserlarida bosib chiqarish uchun ishlatiladigan fayl formati. STEP formati (Standard for the Exchange of Product model data yoki ISO 10303) turli CAD/CAM dasturlari o‘rtasida 3D-modellar, detallar va loyiha ma’lumotlarini almashish uchun standartlashtirilgan, yuqori aniqlikdagi formatdir. Odatda .step yoki .stp kengaytmasiga ega STEP fayllari faqat to‘rli modelni emas, balki 3D-geometriya haqidagi to‘liq ma’lumotlarni, jumladan, material xususiyatlari, ranglar va teksturalarni ham saqlaydi. Shu bois ular muhandislik, loyihalash va ishlab chiqarishda universal hamda ishonchli hisoblanadi.
O‘zini qayta ishlab chiqarish

Ba’zi arzon 3D-printerlar o‘z qismlarining bir qismini o‘zi bosib chiqara oladi. Shunday dastlabki loyihalardan biri — RepRap (Buyuk Britaniyaning Bat universiteti muhandislari tomonidan amalga oshirilmoqda) bo‘lib, o‘z detallarining yarmidan ko‘prog‘ini o‘zi ishlab chiqaradi. Bu loyiha ochiq ishlanma hisoblanadi va uning konstruksiyasi haqidagi barcha ma’lumotlar GNU General Public License litsenziyasi shartlariga muvofiq tarqatiladi. Chexiyalik yosh ixtirochi Yozef Prushani 3D-bosib chiqarish harakati va ushbu hamjamiyatning faol targ‘ibotchilaridan biri deb bemalol aytish mumkin. Hatto eng mashhur uch o‘lchamli printer modellaridan biri — «Mendel Prusa» uning sharafiga nomlangan.
Salomatlik va xavfsizlik
Metall kukunlari bilan bog‘liq jarayonlarda ajraladigan uglerod nanozarralari va kukun-metall materiallari yuqori darajada yonuvchan bo‘lib, chang portlashi xavfini oshiradi.
Eritilgan filament bilan bosib chiqarishda ishlatiladigan metall kukunlari bilan bog‘liq portlash oqibatida kamida bitta og‘ir jarohatlanish holati qayd etilgan.[manba 1014 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Salomatlik va xavfsizlikka doir boshqa umumiy xavflarga ultrabinafsha lampalar va bosma kallak bloklarining qizigan yuzalari, yuqori kuchlanish, ultrabinafsha lampalarning nurlanishi hamda harakatlanayotgan mexanik qismlar sabab jarohatlanish ehtimoli kiradi.
NIOSH hisobotida qayd etilgan xavflar ishlab chiqaruvchi o‘rnatgan qopqoqlar va to‘liq yopiq korpuslardan foydalanish, yetarli shamollatishni ta’minlash, xodimlarni printerdan uzoqroq tutish, respiratorlardan foydalanish, printer tiqilib qolsa uni o‘chirish, shuningdek, kamroq chiqindi ajratadigan printerlar va filamentlardan foydalanish orqali kamaytirilgan. Eritilgan filament bilan bosib chiqarishda ishlatiladigan metall kukunlari sababli portlash oqibatida kamida bitta og‘ir jarohatlanish holati qayd etilgan. Shaxsiy himoya vositalari xavfni nazorat qilishning eng kam afzal ko‘riladigan usuli deb topilgan; ulardan faqat chiqariladigan zararli moddalarni cheklovchi tasdiqlangan himoya choralariga qo‘shimcha ravishda foydalanish tavsiya etiladi.
Sog‘liq va xavfsizlikka tahdidlar bosib chiqarilgan detallarni yakuniy ishlovdan o‘tkazish jarayonida ham yuzaga keladi. Bu jarayonlar sirt sifatini yaxshilash uchun kimyoviy vannalarda ishlov berish, silliqlash, jilolash yoki bug‘ bilan ishlov berishni, shuningdek, bosib chiqarilgan buyum geometriyasini o‘zgartirish uchun parmalash, frezalash yoki tokarlik ishlovi kabi materialni olib tashlash usullarini o‘z ichiga olishi mumkin. Bosilgan detalning materialini olib tashlaydigan har qanday usul zarrachalar hosil qilishi mumkin; respirator yoki himoya ko‘zoynagi kabi tegishli shaxsiy himoya vositalari ishlatilmasa, bu zarrachalar nafas bilan organizmga kirishi yoki ko‘zni shikastlashi mumkin. Ayrim 3D-printerlarda murakkabroq shakllarni bosib chiqarish uchun foydalaniladigan tayanch materialni eritib yuborish maqsadida ko‘pincha ishqorli vannalar ishlatiladi. Bunday vannalar terining shikastlanishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun shaxsiy himoya vositalarini talab qiladi.
Havolalar
- 3D-printerlar // 3DNews, 2-may, 2004-yil
- 3D-bosib chiqarish modellari joylashtirilgan sayt — Thingiverse[ingl.]
- Metall bilan ishlaydigan dunyodagi birinchi tijoriy 3D-printer (metall shisha, metglas) // Populyarnaya mexanika, 6-sentabr, 2018-yil