
Maksvell taqsimoti — bir nechta ehtimollik taqsimotining umumiy nomi bo‘lib, ular ideal gaz zarrachalari parametrlarining statistik xususiyatlarini tavsiflaydi. Tegishli ehtimollik zichligi funksiyasining ko‘rinishi qaysi kattalik: tezlik , tezlikning proyeksiyasi, tezlik moduli, energiya, impuls va hokazo — uzluksiz tasodifiy kattalik sifatida qaralishiga bog‘liq. Ayrim hollarda Maksvell taqsimotini diskret taqsimot sifatida energiya sathlari to‘plami bo‘yicha ham ifodalash mumkin.
Maksvell taqsimotining eng muhim ko‘rinishi zarracha tezligining moduli uchun uzluksiz holatda yoziladi va quyidagi zichlikka ega:
- va
bu yerda — formal o‘zgaruvchi, koeffitsiyenti zarrachalar turi va haroratga bog‘liq, ko‘paytuvchisi esa normallashni ta’minlash uchun ga qarab tanlanadi. Matematikada aynan shu ifoda Maksvell taqsimoti deb qabul qilingan, biroq zarrachalarning boshqa parametrlari uchun uning analitik ko‘rinishi boshqacha bo‘ladi.
Maksvell taqsimoti gazlarning kinetik nazariyasi asosini tashkil etadi. Bu nazariya gazlarning ko‘plab fundamental xossalarini, jumladan, bosim va diffuziyani tushuntiradi. U yordamida gaz molekulalarining o‘rtacha va eng ehtimolli tezliklari hamda energiyalari hisoblanadi. Taqsimot elektronlarning ko‘chish jarayonlari va boshqa hodisalarni tavsiflashda ham qo‘llanadi, xususan, fizika va kimyo fanlarida. Maksvell taqsimotini statistik mexanika yordamida chiqarish mumkin (qarang: statistik yig‘indining kelib chiqishi). Bu taqsimot o‘rganilayotgan parametr uchun eng katta ehtimol bilan yuzaga keladigan taqsimotdir.
Maksvell taqsimotining qo‘llanish sohasi
Tavsiflanayotgan tizimga qo‘yiladigan talablar va misollar
Maksvell taqsimotini muayyan tizimga qo‘llash mumkinmi, degan savol mazkur tizimni yetarli aniqlikda ideal gaz deb hisoblash mumkinmi, degan savolga tengdir. Buning uchun tizim quyidagi talablarga javob berishi kerak:
- ko‘p sonli zarrachalardan tashkil topishi va termodinamik muvozanatda;
- bo‘lishi; izotrop;
- bo‘lishi; klassiktizim bo‘lishi, ya’ni relyativistik va kvant effektlari kichik bo‘lishi;
- zarrachalarning to‘qnashuvlari ustunlik qiladigan tizim bo‘lishi (zarrachalar o‘zaro ta’sirining faqat ularning nisbiy joylashuviga bog‘liq bo‘lishiga ruxsat etiladi; jumladan, mutlaqo elastik to‘qnashuvlar mumkin).
Bu talablar majmuasiga birinchi navbatda oddiy sharoitdagi gazlar, masalan, havo javob beradi. Maksvell taqsimoti gazdagi alohida molekulalarning ko‘plab xususiyatlariga tatbiq etiladi. Odatda u avvalo gaz molekulalarining energiya bo‘yicha taqsimoti sifatida tasavvur qilinadi, ammo molekulalarning tezligi va boshqa parametrlarining taqsimotiga ham qo‘llanadi. Aksariyat hollarda u tasodifiy parametrning uzluksiz qiymatlar to‘plami bo‘yicha uzluksiz taqsimotidir.
Biroq ko‘p hollarda elastik to‘qnashuvlarning boshqa barcha jarayonlardan ustun bo‘lishi sharti hatto taxminan ham bajarilmaydi. Masalan, ionosfera va kosmik plazma fizikasida rekombinatsiya hamda to‘qnashuv natijasida uyg‘onish (ya’ni nurlanish bilan bog‘liq jarayonlar), ayniqsa elektronlar uchun, katta ahamiyatga ega. Bunday hollarda Maksvell taqsimotidan foydalanish nafaqat miqdoriy jihatdan noto‘g‘ri natijalarga, balki tegishli jarayonlarning mohiyatini ham noto‘g‘ri talqin qilishga olib keladi.
Klassik yondashuvning qo‘llanish shartlari
Gaz zarrachalarining kvant xususiyatini ifodalovchi de Broyl to‘lqin uzunligi zarrachalar orasidagi masofaga nisbatan kichik bo‘lmagan hollarda kvant effektlari sababli Maksvell taqsimotidan og‘ishlar kuzatiladi. Shuning uchun klassik yondashuvning qo‘llanish chegaralarini aniqlash muhimdir.
Noaniqlik munosabati (ko‘pincha soddalashtirilgan holda ko‘rinishida yoziladi, bu yerda — koordinata va impulsning yo‘nalishdagi proyeksiyasi noaniqliklari, — Plank doimiysi) uchun quyidagi uch o‘lchamli o‘xshash ifoda mavjud: bu yerda zarrachaning joylashish sohasi uchun xos chiziqli o‘lchamni bildiradi. Koordinata va impulsdagi noaniqliklar muhim bo‘lmasligi hamda kvant mexanikasi emas, klassik mexanika qo‘llanishi uchun quyidagi munosabat bajarilishi kerak:
bu yerda — bir zarrachaga o‘rtacha to‘g‘ri keladigan hajm bo‘lib, gaz zarrachalarining konsentratsiyasiga teskari kattalikka teng. Tengsizlikning ikkala tomonini kvadratga oshirsak, quyidagini olamiz:
Shuni hisobga olsakki, va energiyaning xarakterli qiymati sifatida qiymatini olsak, quyidagiga kelamiz:
- ( — degeneratsiya harorati, — massa (zarrachaniki).
Harorat dan past bo‘lganda Maksvell taqsimotini qo‘llab bo‘lmaydi.
Maksvellning holatlar bo‘yicha taqsimoti
Maksvell taqsimotini molekulaning holatlar to‘plami bo‘yicha diskret ko‘rinishda yozish mumkin. Holatlarni belgilashda ishlatiladigan indeks — :
- .
Bu yerda va mos ravishda molekulaning -holatdagi energiyasi va shu holatdagi molekulalar sonini bildiradi; — tizimning harorati, — tizimdagi molekulalarning umumiy soni va — Bolsman doimiysi. (Ba’zan yuqoridagi tenglama ko‘paytuvchisi bilan yoziladi. Bu ko‘paytuvchi energiya sathlarining degeneratsiya darajasini bildiradi. Bunday holatda holatlarni emas, energiya qiymatlarini raqamlaydi va yig‘indi holatlar bo‘yicha emas, energiyalar bo‘yicha olinadi). Tezlik energiya bilan bog‘liq bo‘lgani uchun oxirgi tenglama yordamida gaz molekulalarining harorati va tezliklari o‘rtasidagi bog‘lanishni aniqlash mumkin. Maxraj kanonik statistik yig‘indi.
Maksvell uzluksiz taqsimotining turlari
Ushbu bo‘limda keltirilgan Maksvell taqsimotlarini chiqarish usuli zamonaviy o‘quv-uslubiy adabiyotlarga xos bo‘lib, uni Jeyms Klerk Maksvellning o‘zi taklif etgan hamda keyinchalik kamroq farazlardan foydalangan holda Lyudvig Bolsman bayon qilgan usuldan farq qiladi. Tarixiy keltirib chiqarish maqolaning oxirida beriladi.
Impuls vektori bo‘yicha taqsimot
O‘zaro ta’sirlashmaydigan molekulalardan tashkil topgan ideal gazda butun energiya kinetik energiya shaklida bo‘ladi. Kinetik energiya zarracha impulsi bilan quyidagicha bog‘langan:
- ,
bu yerda — impuls vektorining kvadrati ; u holda
- ,
bu yerda — statistik yig‘indi — bu uchun oldingi bo‘limda berilgan ifodaning maxrajidir, — molekula massasi.
Energiya sathlari yetarli darajada zich joylashgan bo‘lsa, ularning diskretligi muhim bo‘lmay qoladi va energiyalarni uzluksiz taqsimlangan deb hisoblash mumkin. U holda nisbat ehtimollik zichligi funksiyasi ga mutanosib bo‘ladi; u impuls komponentlarining shu qiymatlariga ega holatda molekulani uchratish ehtimolini tavsiflaydi. Shunday qilib:
- .
Doimiy normallash shartidan aniqlanadi. Bu shartga ko‘ra, molekula istalgan impulsga ega bo‘lishi ehtimoli birga teng bo‘lishi kerak. Shu sababli funksiyaning va ning barcha qiymatlari bo‘yicha integrali birga teng bo‘lishi kerak. Quyidagini ko‘rsatish mumkin:
- .
Shunday qilib, integralning qiymati 1 ga teng bo‘lishi uchun quyidagi shart bajarilishi zarur:
- .
Bunday qiymatni tenglamasiga qo‘yib va ekanini hisobga olib, quyidagini olamiz:
- .
Tezlik vektori bo‘yicha taqsimot
Tezlik bo‘yicha taqsimot zichligi impuls bo‘yicha taqsimot zichligiga mutanosib ekanini hisobga olib:
- ,
va munosabatdan foydalanib, quyidagini olamiz:
- ,
Bu tezliklarning uchta Dekart proyeksiyasi bo‘yicha Maksvell taqsimotidir. Zarrachani cheksiz kichik elementida, tezlik atrofida topish ehtimoli quyidagiga teng:
- .
Tezlik proyeksiyasi bo‘yicha taqsimot
Tezlik vektori uchun Maksvell taqsimoti — uchta yo‘nalishning har biri uchun taqsimotlar ko‘paytmasidir:
bunda bitta yo‘nalish bo‘yicha taqsimot quyidagicha:
- .
Bu taqsimot normal taqsimot shakliga ega. Turg‘un gazda kutilganidek, istalgan yo‘nalishdagi o‘rtacha tezlik nolga teng.
Impuls moduli bo‘yicha taqsimot
Integrallash orqali impulsning mutlaq qiymati bo‘yicha taqsimotni topishimiz mumkin:
Energiya bo‘yicha taqsimot
Nihoyat, va munosabatlardan foydalanib, kinetik energiya bo‘yicha taqsimotni olamiz:
Tezlik moduli bo‘yicha taqsimot
Ko‘pincha molekulalar tezligining proyeksiyalaridan ko‘ra, mutlaq qiymati bo‘yicha taqsimoti qiziqarliroq bo‘ladi. Tezlik moduli quyidagicha aniqlanadi:
- ,
U har doim manfiy bo‘lmagan qiymatga ega. Barcha normal taqsimlangan, bo‘lsa, u holda xi-kvadrat taqsimotiga ega bo‘ladi (uchta erkinlik darajasi bilan). Agar — ehtimollik zichligi funksiyasi tezlik moduliga tegishli bo‘lsa, u holda
- ,
bu yerda . Demak, tezlik moduli uchun ehtimollik zichligi funksiyasi quyidagiga teng:
- .
Funksiyaning ko‘rinishi kirish qismida berilgan ifodaga mos keladi, faqat u yerda umumiyroq matematik ifoda uchun formal o‘zgaruvchi ishlatilgan.
Ideal gaz molekulalarining xarakterli tezliklari
Quyidagi ifoda tezliklar bo‘yicha taqsimotni, boshqacha aytganda, muayyan tezlikka ega molekulalar ulushini beradi. Ammo ko‘pincha boshqa kattaliklar ko‘proq qiziqish uyg‘otadi. Quyida eng ehtimolli, o‘rtacha va o‘rtacha kvadratik tezliklar aniqlanadi.
Eng ehtimolli tezlik
Eng ehtimolli tezlik, — tizimdagi istalgan molekulaning bu tezlikka ega bo‘lish ehtimoli eng yuqori bo‘lib, taqsimotning ehtimollik zichligi funksiyasi maksimal qiymatiga erishadigan nuqtaga (ya’ni taqsimotning modasiga ) mos keladi. Uni topish uchun ni nolga tenglashtirish va hosil bo‘lgan tenglamani quyidagi o‘zgaruvchiga nisbatan yechish kerak — :
- ,
- ,
bu yerda — ko‘rilayotgan zarrachaning massasi, — molyar massa.
O‘rtacha tezlik
- .
Quyidagi ifodani qo‘yib, integrallasak, quyidagini olamiz:
- .
O‘rtacha kvadratik tezlik
- .
Quyidagi ifodani qo‘yib, integrallasak, quyidagini olamiz:
- .
Maksvell taqsimotining tarixiy keltirib chiqarilishi
Endi taqsimot formulasini uning muallifi qo‘llagan usulda keltirib chiqaramiz. Bu olim — Maksvell.
Tezlik nuqtalari fazosini ko‘rib chiqamiz (molekulaning har bir tezligini koordinatalar tizimida nuqta, ya’ni tezlik nuqtasi sifatida ifodalaymiz). Gazning statsionar holati da cheksiz kichik hajm elementini tanlaymiz. Gaz statsionar bo‘lgani sababli dagi tezlik nuqtalari soni vaqt o‘tishi bilan o‘zgarmaydi. Tezliklar fazosi izotrop, shu sababli ehtimollik zichligi funksiyalari barcha yo‘nalishlarda bir xil bo‘ladi.
Maksvell turli yo‘nalishlardagi tezlik taqsimotlari statistik jihatdan mustaqil, deb faraz qilgan, ya’ni molekula tezligining komponenti va komponentlariga bog‘liq emas.
- — aslida tezlik nuqtasining quyidagi hajmga tushish ehtimoli: .
O‘ng tomon va ga bog‘liq emas, demak, chap tomon ham va ga bog‘liq emas. Biroq va teng huquqli bo‘lgani uchun chap tomon ga ham bog‘liq emas. Demak, ushbu ifoda faqat biror o‘zgarmasga teng bo‘lishi mumkin.
Endi muhim qadamni bajarish — haroratni kiritish kerak. Molekulalar harakatining o‘rtacha kinetik energiyasi o‘lchovi sifatida harorat ning kinetik ta’rifi quyidagicha:
bu yerda J/K — Bolsman doimiysi.
Barcha yo‘nalishlar teng huquqli bo‘lgani uchun:
Quyidagi kattalikning o‘rtacha qiymatini topish maqsadida uni ehtimollik zichligi funksiyasiga ko‘paytirib, minus cheksizlikdan plus cheksizlikkacha integrallaymiz:
Shundan parametrni topamiz — :
Quyida uchun ehtimollik zichligi funksiyasi berilgan ( va uchun ham xuddi shunday):
Endi tezlikning kattaligi bo‘yicha taqsimotni ko‘rib chiqamiz. Tezlik nuqtalari fazosiga qaytamiz. Tezlik moduli bo‘lgan barcha nuqtalar radiusi va qalinligi bo‘lgan sferik qatlamda joylashadi; — ana shu sferik qatlam elementining hajmi.
Shunday qilib, ehtimollik zichligi funksiyasini, ya’ni Maksvell taqsimotini oldik.